Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)

विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती । शतद्भूदेंविका सिन्धु: कौशिकी गौतमी तथा,(यमुना नर्मदां चैव कावेरीमथ निम्नगाम) ये नदियोंमें उत्तम पुण्यसलिला सरस्वती विराजमान हैं, जो समुद्रमें मिली हुई हैं। ये समस्त सरिताओंमें प्रथम (प्रधान) मानी जाती हैं। इनके सिवा विपाशा (व्यास), वितस्ता (झेलम), चन्द्रभागा (चनाव), इरावती (रावी), शतद्रू (शतलज), देविका, सिन्धु, कौशिकी (कोसी), गौतमी (गोदावरी), यमुना, नर्मदा तथा कावेरी नदी भी यहाँ विद्यमान हैं

vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī | śatadrū devikā sindhuḥ kauśikī gautamī tathā | yamunā narmadā caiva kāverīm atha nimnagām | ye nadīṣu uttamāḥ puṇya-salilāḥ sarasvatī virājamānāḥ samudre militaḥ | etāḥ sarva-saritāṃ prathamāḥ (pradhānāḥ) manyante |

Śrī Maheśvara bersabda: “Vipāśā, Vitastā, Candrabhāgā, Irāvatī, Śatadrū, Devikā, Sindhu, Kauśikī, dan Gautamī—serta Yamunā, Narmadā, dan Kāverī, sungai yang mengalir turun ke samudera—semuanya hadir di sini. Dalam kalangan sungai, Sarasvatī bersinar sebagai yang paling unggul; airnya suci, dan dikatakan ia menyatu dengan lautan. Semuanya dipandang sebagai yang terkemuka antara segala aliran.”

विपाशाVipāśā (a river)
विपाशा:
Karta
TypeNoun
Rootविपाशा
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
वितस्ताVitastā (a river)
वितस्ता:
Karta
TypeNoun
Rootवितस्ता
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
चन्द्रभागाCandrabhāgā (a river)
चन्द्रभागा:
Karta
TypeNoun
Rootचन्द्रभागा
FormFeminine, Nominative, Singular
इरावतीIrāvatī (a river)
इरावती:
Karta
TypeNoun
Rootइरावती
FormFeminine, Nominative, Singular
शतद्रूŚatadrū (a river)
शतद्रू:
Karta
TypeNoun
Rootशतद्रू
FormFeminine, Nominative, Singular
देविकाDevikā (a river)
देविका:
Karta
TypeNoun
Rootदेविका
FormFeminine, Nominative, Singular
सिन्धुःSindhu (Indus river)
सिन्धुः:
Karta
TypeNoun
Rootसिन्धु
FormMasculine, Nominative, Singular
कौशिकीKauśikī (a river)
कौशिकी:
Karta
TypeNoun
Rootकौशिकी
FormFeminine, Nominative, Singular
गौतमीGautamī (Godāvarī river)
गौतमी:
Karta
TypeNoun
Rootगौतमी
FormFeminine, Nominative, Singular
तथाalso/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
यमुनाYamunā (a river)
यमुना:
Karta
TypeNoun
Rootयमुना
FormFeminine, Nominative, Singular
नर्मदाम्Narmadā (river) (as object in the list)
नर्मदाम्:
Karma
TypeNoun
Rootनर्मदा
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
कावेरीम्Kāverī (river) (as object in the list)
कावेरीम्:
Karma
TypeNoun
Rootकावेरी
FormFeminine, Accusative, Singular
अथthen/also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
निम्नगाम्the river (lit. 'down-flowing one')
निम्नगाम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिम्नगा
FormFeminine, Accusative, Singular

श्रीमहेश्वर उवाच

Ś
Śrī Maheśvara (Mahādeva/Śiva)
V
Vipāśā river
V
Vitastā river
C
Candrabhāgā river
I
Irāvatī river
Ś
Śatadrū river
D
Devikā river
S
Sindhu (Indus) river
K
Kauśikī river
G
Gautamī river
Y
Yamunā river
N
Narmadā river
K
Kāverī river
S
Sarasvatī river
S
Samudra (ocean)

Educational Q&A

The verse elevates tīrtha-s and sacred rivers as sources of purification and merit, presenting a dharmic worldview where geography is ethically charged: contact with holy waters and remembrance of revered rivers supports inner cleansing and religious duty.

Śrī Maheśvara enumerates prominent rivers and singles out Sarasvatī as especially eminent and holy, describing these waterways as foremost among streams and (in the case of Sarasvatī) as reaching/merging with the ocean—part of a broader sacred-topography discourse.