Previous Verse
Next Verse

Shloka 52

Vānaprastha-dharma and Tapas: Śiva–Umā Saṃvāda

Forest-Stage Discipline and Austerity

तदनन्तर विद्युत्प्रभने इन्द्रसे कहा--“शतक्रतो! यह सूक्ष्मतर धर्म मैं बता रहा हूँ। इसे ध्यानपूर्वक सुनिये ।। घृष्टो वटकषायेण अनुलिप्त: प्रियंगुणा । क्षीरेण षष्टिकान्‌ भुक्‍्त्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते

tadanantaraṃ vidyutprabhane indraḥ se kahā— “śatakrato! ayaṃ sūkṣmataraḥ dharmaḥ mayā te kathyate; taṃ dhārayitvā śṛṇu. ghṛṣṭo vaṭakaṣāyeṇa anuliptaḥ priyaṅguṇā, kṣīreṇa ṣaṣṭikān bhuktvā sarvapāpaiḥ pramucyate.”

Kemudian Indra, yang bersinar laksana kilat, bersabda: “Wahai Śatakratu, akan kukatakan kepadamu suatu aturan dharma yang lebih halus lagi—dengarlah dengan penuh perhatian dan simpanlah dalam ingatan. Sesiapa yang digosok tubuhnya dengan rebusan kulit pokok beringin, disapukan priyaṅgu, lalu memakan beras ṣaṣṭika bersama susu, dilepaskan daripada segala dosa.”

घृष्टःsmeared/rubbed
घृष्टः:
Karta
TypeAdjective
Rootघृष् (धातु) → घृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
वटकषायेणwith the decoction of banyan (vata)
वटकषायेण:
Karana
TypeNoun
Rootवट + कषाय
FormMasculine, Instrumental, Singular
अनुलिप्तःsmeared/anointed
अनुलिप्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootअनु-लिप् (धातु) → अनुलिप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रियंगुणाwith priyangu (a fragrant plant/powder)
प्रियंगुणा:
Karana
TypeNoun
Rootप्रियङ्गु
FormFeminine, Instrumental, Singular
क्षीरेणwith milk
क्षीरेण:
Karana
TypeNoun
Rootक्षीर
FormNeuter, Instrumental, Singular
षष्टिकान्shashtika-rice grains (a kind of rice)
षष्टिकान्:
Karma
TypeNoun
Rootषष्टिक (धान्य-विशेषः)
FormMasculine, Accusative, Plural
भुक्त्वाhaving eaten
भुक्त्वा:
Karta
TypeVerb
Rootभुज् (धातु) → भुक्त्वा
FormAbsolutive (Gerund)
सर्वपापैःfrom all sins
सर्वपापैः:
Apadana
TypeNoun
Rootसर्व + पाप
FormNeuter, Ablative, Plural
प्रमुच्यतेis freed / becomes released
प्रमुच्यते:
TypeVerb
Rootप्र-मुच् (धातु)
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada, Passive/Reflexive (contextual)

शक्र उवाच

I
Indra (Śakra/Śatakratu)
B
banyan tree (vaṭa)
P
priyaṅgu
M
milk (kṣīra)
ṣaṣṭika rice

Educational Q&A

Indra presents a ‘subtle dharma’ framed as a purificatory observance: specific bodily cleansing/anointing followed by a simple ritual diet (ṣaṣṭika rice with milk) is said to remove sin. The ethical emphasis is on purification and disciplined conduct as a means of moral restoration.

In the Anuśāsana Parva’s instruction-focused setting, Śakra (Indra) speaks and teaches an observance described as especially subtle. He gives a concrete procedure—banyan-bark decoction rubbing, priyaṅgu anointing, and eating rice with milk—promising release from sins.