Previous Verse
Next Verse

Shloka 47

Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda

Tapas-bala and karmic ascent across yoni

प्रवृत्तिलक्षणो धर्म: प्रजार्थिभिरुदाह्ृत: । यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाड्क्षिणाम्‌,नृपश्रेष्ठ! प्रजार्थी पुरुषोंने प्रवृत्तिरूप धर्मका प्रतिपादन किया है, परन्तु वह मोक्षकी अभिलाषा रखनेवाले विरक्त पुरुषोंके लिये अभीष्ट नहीं है

pravṛttilakṣaṇo dharmaḥ prajārthibhir udāhṛtaḥ | yathoktaṁ rājaśārdūla na tu tan mokṣakāṅkṣiṇām, nṛpaśreṣṭha |

Bhīṣma berkata: “Dharma yang berciri keterlibatan duniawi (pravṛtti) diajarkan oleh mereka yang mendambakan zuriat dan kelangsungan masyarakat. Benarlah seperti yang telah aku nyatakan, wahai harimau di antara raja-raja; namun jalan itu bukanlah cita pilihan bagi mereka yang merindukan pembebasan, wahai raja yang utama.”

प्रवृत्ति-लक्षणःhaving activity as its mark
प्रवृत्ति-लक्षणः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रवृत्ति-लक्षण
FormMasculine, Nominative, Singular
धर्मःdharma, duty
धर्मः:
Karta
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रजा-अर्थिभिःby those who seek progeny/subjects (worldly aims)
प्रजा-अर्थिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootप्रजा-अर्थिन्
FormMasculine, Instrumental, Plural
उदाहृतःhas been declared/expounded
उदाहृतः:
Karta
TypeVerb
Rootउद्-आ-हृ
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (क्त)
यथा-उक्तम्as has been said
यथा-उक्तम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयथा + उक्त
राज-शार्दूलO tiger among kings
राज-शार्दूल:
TypeNoun
Rootराजशार्दूल
FormMasculine, Vocative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
तुbut
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
तत्that (dharma)
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
मोक्ष-काङ्क्षिणाम्of those desiring liberation
मोक्ष-काङ्क्षिणाम्:
TypeNoun
Rootमोक्ष-काङ्क्षिन्
FormMasculine, Genitive, Plural
नृप-श्रेष्ठO best of kings
नृप-श्रेष्ठ:
TypeNoun
Rootनृपश्रेष्ठ
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
Y
Yudhiṣṭhira

Educational Q&A

Bhishma distinguishes two orientations of dharma: pravṛtti-dharma (engaged, society-sustaining duties such as family, lineage, and social order) and the aspiration for mokṣa (liberation), for which a more detached, renunciant orientation is appropriate. The same ‘dharma’ is not equally fitting for all aims.

In Anuśāsana Parva, Bhishma continues instructing King Yudhiṣṭhira on dharma. Here he clarifies that teachings meant for householders and those seeking progeny/social continuity are not the preferred path for those whose primary goal is liberation.