Adhyaya 56

Verse 1

/ अपन प्रात बछ। अ-काज जा षट्पज्चाशत्तमो<5 ध्याय: राजाका आस्तीकको वर देनेके लिये तैयार होना

Janamejaya berkata: “Walaupun dia seorang budak, tutur katanya seperti orang tua; maka pada pertimbanganku, dia tidak patut diperlakukan sebagai kanak-kanak, melainkan sebagai seorang yang matang pemahamannya. Aku ingin mengurniakan kepadanya suatu anugerah. Maka, wahai para Brahmana, bermusyawarahlah dengan sebaik-baiknya dan nasihatilah aku menurut jalan yang benar.”

Verse 2

सदस्या ऊचु: बालो<पि विप्रो मान्य एवेह राज्ञां विद्वान्‌ यो वै स पुनर्वे यथावत्‌ । सर्वान्‌ कामांस्त्वत्त एवार्हतेडद्य यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम्‌

Para pembesar yang berhimpun berkata: “Walaupun seorang brahmana itu masih kanak-kanak, dia tetap layak dihormati oleh raja-raja di sini; dan jika dia berilmu, apatah lagi yang perlu dikatakan? Maka brahmana muda ini wajar memperoleh daripada tuanku pada hari ini segala hajatnya menurut adat yang sepatutnya. Namun, sebelum mengurniakan anugerah itu, hendaklah tuanku juga mengambil langkah agar Takṣaka, sang ular, tidak dapat dengan apa jua cara pun segera sampai kepada kita.”

Verse 3

सौतिरुवाच व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विज॑ वरं वृणीष्वेति ततो5भ्युवाच । होता वाक्‍्यं नातिदहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत्‌

Sauti berkata: Ketika raja pemberi anugerah (Janamejaya) hendak menyapa brahmana itu, dengan maksud berkata, “Pilihlah suatu anugerah,” tiba-tiba pendeta Hotṛ—yang hatinya tidak begitu gembira—bersuara: “Dalam upacara korban ini, Takṣaka belum juga datang ke sini.”

Verse 4

जनमेजय उवाच यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च वै तक्षक एति शीघ्रम्‌ । तथा भवन्‍्त: प्रयतन्तु सर्वे परं शक्‍्त्या स हि मे विद्विषाण:

Janamejaya berkata: “Agar upacara ini dapat disempurnakan bagiku, dan agar Takṣaka segera datang ke sini—hendaklah kamu semua berusaha sedaya upaya menurut yang demikian; kerana dialah musuhku yang sebenar.”

Verse 5

ऋत्विज ऊचु: यथा शास्त्राणि नः प्राहुर्यया शंसति पावक: । इन्द्रस्य भवने राजं॑स्तक्षको भयपीडित:

Para pendeta yang menjalankan upacara berkata: “Wahai Raja, sebagaimana kitab-kitab suci kami menyatakan, dan sebagaimana Agni sendiri melaporkan, Takṣaka—dihimpit ketakutan—telah mencari perlindungan, bersembunyi di istana kayangan Indra.”

Verse 6

यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान्‌ पुरस्तात्‌ | स राजान प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतन्देव

Sebagaimana Sūta Lohitākṣa yang berhati agung, seorang ahli Purāṇa, telah pun menceritakannya lebih dahulu, demikian juga ketika ditanya pada saat itu, dia berkata kepada raja: “Wahai tuan di antara manusia, hal ini tepat seperti yang dinyatakan para Brahmana.”

Verse 7

पुराणमागम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरमिन्द्रेण राजन | वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकर्त्वां प्रदहिष्पतीति

“Wahai Raja, setelah mengetahui kisah purba itu, aku menyatakan: Indra telah mengurniakan Takṣaka suatu anugerah—‘Wahai raja ular, tinggallah di sisiku dengan terlindung rapi; api upacara korban ular tidak akan mampu membakarmu.’”

Verse 8

एतच्छुत्वा दीक्षितस्तप्यमान आस्ते होतारं चोदयन्‌ कर्मकाले । होता च यत्तो5स्याजुहावा थ मन्त्रै- रथो महेन्द्र: स्वयमाजगाम

Mendengar hal itu, Raja Janamejaya—yang telah pun ditahbiskan untuk korban suci—berkobar gelisah, lalu pada saat upacara yang sepatutnya mendesak pendeta Hotṛ agar meneruskan. Hotṛ, dengan tumpuan penuh, memanggil dengan mantra; maka Mahendra (Indra) sendiri pun berangkat dan tiba.

Verse 9

विमानमारुह् महानुभाव: सर्वर्देवै: परिसंस्तूयमान: । बलाहकैश्षाप्यनुगम्यमानो विद्याधरैरप्सरसां गणैशक्ष

Dengan menaiki kereta langitnya, Indra yang mulia berangkat menempuh angkasa. Para dewa mengelilinginya dari segala penjuru sambil memuji. Awan-awan mengiringi di belakang, demikian juga para Vidyādhara dan rombongan Apsara—suatu perarakan yang menggetarkan jiwa.

Verse 10

तस्योत्तरीये निहित: स नागो भयोद्विग्न: शर्म नैवाभ्यगच्छत्‌ । ततो राजा मन्त्रविदो<ब्रवीत्‌ पुनः क्रुद्धो वाक्‍्यं तक्षकस्यान्तमिच्छन्‌

Takṣaka, sang ular itu, bersembunyi di dalam kain selendang (pakaian atas) Indra. Digelisahkan oleh ketakutan, dia tidak memperoleh ketenteraman sedikit pun. Maka Raja Janamejaya, murka dan berhasrat menamatkan Takṣaka, sekali lagi berkata kepada para Brahmana yang mahir mantra, mendesak mereka meneruskan.

Verse 11

जनमेजय उवाच इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नाग: स तक्षक: । तमिन्द्रेणेव सहितं पातयध्वं विभावसौ,जनमेजयने कहा--विप्रगण! यदि तक्षक नाग इन्द्रके विमानमें छिपा हुआ है तो उसे इन्द्रके साथ ही अग्निमें गिरा दो

Janamejaya bertitah: “Wahai para brahmana, jika ular Takṣaka itu bersembunyi di kediaman Indra, maka campakkanlah dia ke dalam api, sekalipun bersama Indra.”

Verse 12

सौतिरुवाच जनमेजयेन राज्ञा तु नोदितस्तक्षकं प्रति | होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा

Sauti (Ugraśravas) berkata: Didorong oleh titah Raja Janamejaya untuk mempersembahkan ahuti terhadap Takṣaka, sang hota pun menuangkan persembahan, memanggil dan menyeru Takṣaka, sang ular, yang berada di situ, ke dalam api korban.

Verse 13

हूयमाने तथा चैव तक्षक: सपुरन्दर: | आकाशे ददृशे चैव क्षणेन व्यथितस्तदा,इस प्रकार आहुति दी जानेपर क्षणभरमें इन्द्रसहित तक्षक नाग आकाशगमें दिखायी दिया। उस समय उसे बड़ी पीड़ा हो रही थी

Tatkala ahuti dicurahkan demikian, Takṣaka—bersama Purandara (Indra)—tampak seketika di angkasa; dan pada saat itu juga ia dilanda kesakitan yang amat sangat.

Verse 14

पुरन्दरस्तु तं यज्ञं दृष्टयोरुभयमाविशत्‌ । हित्वा तु तक्षकं त्रस्त: स्वमेव भवन ययौ,उस यज्ञको देखते ही इन्द्र अत्यन्त भयभीत हो उठे और तक्षक नागको वहीं छोड़कर बड़ी घबराहटके साथ अपने भवनको ही चलते बने

Namun Purandara (Indra), tatkala melihat yajña itu, dikuasai ketakutan; dalam panik ia meninggalkan Takṣaka di sana dan bergegas kembali ke kediamannya sendiri.

Verse 15

इन्द्रे गते तु नागेन्द्रस्तक्षको भयमोहित: । मन्त्रशक्त्या पावकार्चि: समीपमवशो गत:,इन्द्रके चले जानेपर नागराज तक्षक भयसे मोहित हो मन्त्रशक्तिसे खिंचकर विवशतापूर्वक अग्निकी ज्वालाके समीप आने लगा

Setelah Indra pergi, raja ular Takṣaka, dikuasai takut dan keliru, ditarik tanpa daya oleh kekuatan mantra, mendekati jilatan api korban yang menyala-nyala.

Verse 16

ऋत्विज ऊचु: वर्तते तव राजेन्द्र कर्मतद्‌ विधिवत्‌ प्रभो । अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमहसि

Para pendeta upacara berkata: “Wahai raja, wahai tuanku! Upacara korban sucimu ini sedang berlangsung sepenuhnya menurut aturan yang ditetapkan. Maka sekarang, kurniakanlah suatu anugerah kepada Brahmana yang paling utama ini.”

Verse 17

जनमेजय उवाच बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम्‌ । वृणीष्व यत्‌ तेडभिमतं हृदि स्थितं तत्‌ ते प्रदास्याम्पपि चेददेयम्‌

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana muda, engkau tiada terukur—keunggulanmu tidak bertepi. Aku ingin mengurniakan kepadamu suatu anugerah yang setimpal. Pilihlah apa sahaja hasrat yang tersimpan di hatimu; sekalipun lazimnya dianggap tidak wajar dikurniakan, tetap akan aku berikan.”

Verse 18

ऋत्विज ऊचु: अयमायाति तूर्ण स तक्षकस्ते वशं नृप । श्रूयते5स्य महान्‌ नादो नदतो भैरवं रवम्‌

Para pendeta upacara berkata: “Wahai raja! Takṣaka itu kini dengan pantas sedang masuk ke dalam kekuasaanmu. Kini kedengaran raungan besarnya—dia menjerit dengan bunyi yang menggerunkan.”

Verse 19

नूनं मुक्तो वज़भूता स नागो भ्रष्टो नाकान्मन्त्रविस्रस्तकाय: । घूर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञो 5 भ्युपैति तीव्रान्‌ निःश्वासान्‌ निः:श्वसन्‌ पन्नगेन्द्र:

Janamejaya berkata: “Sesungguhnya raja ular itu—seakan-akan dipalu vajra Indra—telah ditinggalkan dan jatuh dari kayangan; tubuhnya yang besar terlerai oleh daya mantra. Berpusing di angkasa dalam keadaan tidak sedar, dia kini meluru ke arah lubang api, menghembus nafas panjang yang ganas.”

Verse 20

सौतिर्वाच पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि । इदमन्तरमित्येव तदा55स्तीको5 भ्यचोदयत्‌

Sauti berkata: Ketika Takṣaka, penghulu ular, hampir jatuh ke dalam api korban, Āstīka, sambil berfikir, “Inilah sela waktunya—saat yang tepat,” lalu mendorong raja agar mengurniakan suatu anugerah.

Verse 21

आस्तीक उवाच वरं ददासि चेन्महां वृूणोमि जनमेजय । सत्र ते विर्मत्वेतन्न पतेयुरिहोरगा:

Āstīka berkata: “Wahai Janamejaya, jika benar engkau berniat mengurniakan kepadaku suatu anugerah, maka inilah anugerah besar yang kupilih: hentikanlah sidang korban sucimu ini; tamatkanlah upacara ini, supaya tiada seekor ular pun jatuh ke dalam api di sini.”

Verse 22

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मन्‌ पारिक्षितस्तु सः । नातिदह्ृष्टमना श्षेदमास्तीकं वाक्यमब्रवीत्‌,ब्रह्म! आस्तीकके ऐसा कहनेपर वे परीक्षित्‌-कुमार जनमेजय खिन्नचित्त होकर बोले --

Setelah ditegur demikian olehnya, wahai Brahmana, Raja Janamejaya—keturunan Parīkṣit—dengan hati yang tidak bersukacita dan diliputi dukacita, berkata kepada Āstīka seperti berikut.

Verse 23

सुवर्ण रजतं गाश्न यच्चान्यन्मन्यसे विभो । तत्‌ ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत्‌ क्रतुर्मम

“Wahai brahmana yang mulia! Mintalah emas, perak, lembu, atau apa jua yang engkau anggap patut. Aku akan mengurniakan kepadamu anugerah itu; tetapi upacara korban (kratu) ini tidak boleh dihentikan.”

Verse 24

आस्तीक उवाच सुवर्ण रजतं गाश्न न त्वां राजन्‌ वृणोम्यहम्‌ । सत्र॑ ते विर्मत्वेतत्‌ स्वस्ति मातृकुलस्य न:

Āstīka berkata: “Wahai Raja, aku tidak memilih emas, perak, atau lembu daripadamu. Inilah kehendakku: biarlah sidang korban sucimu ini dihentikan, agar sejahtera turun kepada keturunan pihak ibu kami.”

Verse 25

सौतिर्वाच आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा । पुन: पुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वर:

Sauti berkata: Setelah Āstīka berkata demikian, Raja Janamejaya dari keturunan Parīkṣit—yang terbaik dalam tutur kata pada waktu itu—berulang kali merayu Āstīka: “Wahai brahmana terunggul, semoga sejahtera atasmu; mintalah anugerah yang lain.” Namun Āstīka tidak meminta anugerah kedua.

Verse 26

अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विजवरोत्तम । अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भूगुनन्दन

Āstīka berkata: “Pilihlah anugerah yang lain—semoga kebaikan menyertai tuan, wahai yang terbaik antara para dwija.” Namun keturunan Bhṛgu itu tidak memohon anugerah lain. Walaupun Raja Janamejaya, yang terunggul antara para penutur, berulang kali merayu: “Wahai permata mahkota para brāhmaṇa, sejahteralah; pohonlah anugerah yang berbeza,” Āstīka tetap tidak mencari apa-apa selain tujuan tunggalnya, teguh berpegang padanya.

Verse 27

ततो वेदविदस्तात सदस्या: सर्व एव तम्‌ | राजानमूचु: सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम्‌,तब सम्पूर्ण वेदवेत्ता सभासदोंने एक साथ संगठित होकर राजासे कहा--'ब्राह्मणको (स्वीकार किया हुआ) वर मिलना ही चाहिये”

Kemudian semua anggota perhimpunan yang berilmu, mahir dalam Veda, berkata serentak kepada raja: “Biarlah brāhmaṇa itu memperoleh anugerah (yang telah dikurniakan).” Dalam bingkai etika kisah ini, para tua-tua menegakkan kesucian pemberian yang telah dijanjikan dan kewajipan seorang raja untuk menunaikan kata-katanya—lebih-lebih lagi apabila anugerah telah dijanjikan kepada seorang brāhmaṇa.

Verse 55

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरववके अन्तर्गत आस्तीकपवर्में आस्तीकद्वारा सर्पसत्रमें राजा जनमेजयकी स्वुतिविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah berakhir bab kelima puluh lima dalam bahagian Āstīka, di bawah Ādi Parva Śrī Mahābhārata, yang menghuraikan pujian kepada Raja Janamejaya pada upacara korban ular, sebagaimana diucapkan oleh Āstīka. Rumusan penutup ini menegaskan bingkai etika kisah tersebut: tutur yang benar dan penghormatan ditampilkan sebagai daya yang mampu mengekang keganasan ritual yang memusnahkan serta memulihkan keseimbangan dharma.

Verse 56

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि आस्तीकवरप्रदानं नाम षट्पञज्चाशत्तमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang dimuliakan, pada Ādi Parva dan khususnya bahagian Āstīka, berakhir bab kelima puluh enam yang berjudul “Penganugerahan Boon kepada Āstīka.” Kolofon penutup ini menandakan tamatnya suatu episod yang memuliakan tutur yang benar dan campur tangan yang tepat pada waktunya, serta mengurniakan anugerah sebagai pengiktirafan terhadap perilaku yang selaras dengan dharma.