Adhyaya 141

Verse 1

ऑपन-माजल बछ। जज: ३. तीन प्रकारकी शक्तियाँ ही यहाँ त्रिवर्ग कही गयी हैं। उनके नाम ये हैं--प्रभुशक्ति (ऐश्वर्यशक्ति)

Vaiśampāyana berkata: Kemudian Śakuni, putera Subala, bersama Raja Duryodhana, serta Duḥśāsana dan Karṇa, mengadakan musyawarah rahsia dengan niat yang jahat. Dalam bingkai etika epik ini, inilah saat mereka sengaja berpaling daripada dharma menuju siasat tipu daya—merancang kebinasaan melalui rundingan tersembunyi, bukan melalui tindakan terbuka yang benar.

Verse 2

ते कौरव्यमनुज्ञाप्य धृतराष्ट्रं नराधिपम्‌ । दहने तु सपुत्राया: कुन्त्या बुद्धिमकारयन्‌

Vaiśampāyana berkata: Setelah memperoleh persetujuan Dhṛtarāṣṭra, tuan manusia, para Kaurava itu menumpukan fikiran pada satu rancangan—membakar Kuntī bersama anak-anak lelakinya dalam api. Rangkap ini menegaskan kejatuhan yang disengajakan ke arah adharma: keizinan politik diminta, namun perbuatan yang dirancang itu merosakkan moral, didorong oleh iri hati dan ketakutan terhadap hak yang sah.

Verse 3

तेषामिज्धितभावज्ञो विदुरस्तत्त्वदर्शिवान्‌ । आकारेण च त॑ मन्त्र बुबुधे दुष्टचेतसाम्‌

Vaiśampāyana berkata: Vidura, yang tajam menyingkap niat yang timbul dalam diri mereka dan dikurniai pandangan hakiki, memahami—hanya daripada gerak-geri lahiriah—musyawarah rahsia orang-orang yang berhati jahat itu. Dengan menafsir tingkah dan raut wajah, beliau menangkap rancangan tersembunyi yang sedang terbentuk di balik kata-kata mereka.

Verse 4

ततो विदिततवेद्यात्मा पाण्डवानां हिते रत: । पलायने मतिं चक्रे कुन्त्या: पुत्र: सहानघ:

Kemudian Vidura, yang dalam batinnya telah mengetahui segala hal yang patut diketahui dan sentiasa tekun demi kebajikan para Pāṇḍava, pun menetapkan fikiran untuk melarikan diri. Maka Vidura yang tidak bercela memutuskan bahawa Kuntī harus pergi dari sini bersama putera-puteranya.

Verse 5

ततो वातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम्‌ । ऊर्मिक्षमां दृढां कृत्वा कुन्तीमिदमुवाच ह

Lalu beliau menyuruh dibuat sebuah perahu yang kukuh, dipasang kelengkapan mekanisme untuk mengendalikannya, dihiasi bendera dan panji, serta mampu menahan kencangnya angin dan hentaman ombak. Setelah perahu itu siap, Vidura berkata kepada Kuntī demikian—

Verse 6

एष जात: कुलस्यास्य कीर्तिवंशप्रणाशन: । धृतराष्ट्र: परीतात्मा धर्म त्यजति शाश्वतम्‌

Vaiśampāyana berkata: «Wahai Dewi, Raja Dhṛtarāṣṭra telah lahir sebagai orang yang akan membawa kebinasaan kepada kemasyhuran dan susur galur keturunan ini. Batinnya dikuasai sepenuhnya oleh keterikatan kepada putera-puteranya; maka dia sedang meninggalkan dharma yang kekal.»

Verse 7

इयं वारिपथे युक्ता तरज्भरपवनक्षमा । नौर्यया मृत्युपाशात्‌ त्वं सपुत्रा मोक्ष्यसे शुभे

Vaiśampāyana berkata: «Wahai wanita yang membawa tuah, inilah perahu yang telah disiapkan di jalur air, mampu menahan kekuatan angin dan beban ombak. Dengan perahu ini engkau, bersama putera-puteramu, akan terlepas daripada jerat maut.»

Verse 8

तच्छुत्वा व्यथिता कुन्ती पुत्रै: सह यशस्विनी । नावमारुहा गड़ायां प्रययौ भरतर्षभ

Vaiśampāyana berkata: Mendengar hal itu, Kuntī yang termasyhur dilanda dukacita yang amat dalam. Dengan membawa putera-puteranya, baginda menaiki sebuah perahu lalu berangkat menyusuri arus Sungai Gaṅgā—pelarian yang mendesak demi menyelamatkan nyawa dan menegakkan dharma sebagai pelindung mereka.

Verse 9

ततो विदुरवाक्येन नावं विक्षिप्य पाण्डवा: । धनं चादाय तैर्दत्तमरिष्ट प्राविशन्‌ वनम्‌

Kemudian, menurut nasihat Vidura, para Pāṇḍava menyingkirkan perahu itu dan, dengan membawa harta yang telah diberikan kepada mereka, memasuki hutan tanpa cedera—maju dengan kerahsiaan yang berhemah, tanpa mengundang halangan baharu.

Verse 10

निषादी पज्चपुत्रा तु जातुषे तत्र वेश्मनि । कारणाभ्यागता दग्धा सह पुत्रैरनागसा

Di rumah lak di Vāraṇāvata itu, seorang perempuan daripada kaum Niṣāda telah datang menetap atas suatu sebab, bersama lima orang puteranya. Walaupun tidak bersalah, dia pun terbakar di situ bersama anak-anaknya, menjadi abu.

Verse 11

स च म्लेच्छाधम: पापो दग्धस्तत्र पुरोचन: । वज्चिताश्न दुरात्मानो धार्तराष्ट्रा: सहानुगा:,म्लेच्छोंमें (भी) नीच पापी पुरोचन भी उसी घरमें जल मरा और धृतराष्ट्रके दुरात्मा पुत्र अपने सेवकोंसहित धोखा खा गये

Vaiśampāyana berkata: Di sana, Purocana—yang keji dan berdosa, hina dalam kalangan mleccha—telah terbakar mati di rumah itu sendiri. Dan putera-putera Dhṛtarāṣṭra yang jahat, bersama para pengikut mereka, telah diperdaya—menuai akibat daripada tipu daya mereka sendiri.

Verse 12

अविज्ञाता महात्मानो जनानामक्षतास्तथा । जनन्या सह कौन्तेया मुक्ता विदुरमन्त्रिता:

Vaiśampāyana berkata: Dengan bertindak menurut nasihat Vidura, putera-putera mulia Kuntī, bersama ibu mereka, terlepas daripada maut. Mereka tidak mengalami sebarang kecederaan, dan orang kebanyakan tidak mengetahui bahawa mereka masih hidup—maka keselamatan serta haluan masa depan mereka dapat dipelihara tanpa gangguan.

Verse 13

ततस्तस्मिन्‌ पुरे लोका नगरे वारणावते । दृष्टवा जतुगृहं दग्धमन्वशोचन्त दु:ःखिता:,तदनन्तर वारणावत नगरमें वहाँके लोगोंने लाक्षागृहको दग्ध हुआ देख (अत्यन्त) दुःखी हो पाण्डवोंके लिये (बड़ा) शोक किया

Vaiśampāyana berkata: Kemudian, di kota Vāraṇāvata itu, penduduk kota melihat rumah lak (rumah yang dibina daripada damar lak) telah hangus terbakar; mereka dilanda dukacita yang amat dan meratap sedalam-dalamnya untuk para Pāṇḍava.

Verse 14

राज्ञे च प्रेषयामासुर्य थावृत्तं निवेदितुम्‌ । संवृत्तस्ते महान्‌ काम: पाण्डवान्‌ दग्धवानसि

Mereka juga mengutus seorang utusan kepada raja untuk melaporkan kejadian itu dengan tepat: “Wahai keturunan Kuru, hasrat besar tuanku telah tercapai—tuanku telah membakar para Pāṇḍava. Kini anggaplah tujuan telah terlaksana dan nikmatilah kerajaan bersama putera-putera tuanku.” Mendengar khabar itu, Dhṛtarāṣṭra bersama anak-anaknya tenggelam dalam dukacita.

Verse 15

सकामो भव कौरव्य भुड्क्ष्व राज्यं सपुत्रक: । तच्छुत्वा धृतराष्ट्रस्तु सह पुत्रेण शोचयन्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai putera Kaurava, hasratmu telah tertunai; nikmatilah kerajaan bersama anak-anakmu.” Mendengar demikian, Dhṛtarāṣṭra pun meratap dalam dukacita bersama puteranya.

Verse 16

प्रेतकार्याणि च तथा चकार सह बान्धवै: । पाण्डवानां तथा क्षत्ता भीष्मश्न कुरुसत्तम:

Vaiśampāyana berkata: Demikianlah upacara kematian dilaksanakan dengan sempurna. Vidura, pembesar istana, dan Bhīṣma—yang utama dalam kalangan Kuru—bersama kaum kerabat, menyempurnakan bagi para Pāṇḍava segala ritus bagi yang telah pergi, termasuk pembakaran jenazah dan persembahan śrāddha menurut adat.

Verse 17

जनमेजय उवाच पुनर्विस्तरश: श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम । दाहं जतुगृहस्यैव पाण्डवानां च मोक्षणम्‌

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana yang utama, aku ingin mendengar sekali lagi, dengan lebih terperinci, kisah rumah lak yang terbakar itu dan bagaimana para Pāṇḍava terlepas daripadanya.”

Verse 18

सुनृशंसमिदं कर्म तेषां क्रूरोपसंहितम्‌ । कीर्तयस्व यथावृत्तं परं कौतूहलं मम

Janamejaya berkata: “Perbuatan mereka itu sungguh tidak berperikemanusiaan, dirangka dalam kekejaman. Ceritakanlah tepat seperti yang berlaku; keinginanku untuk mendengar kisah sepenuhnya amatlah kuat.”

Verse 19

वैशम्पायन उवाच शृणु विस्तरशो राजन्‌ वदतो मे परंतप । दाहं जतुगृहस्यैतत्‌ पाण्डवानां च मोक्षणम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Raja, pembakar musuh, dengarlah ketika aku mengisahkan dengan terperinci—perihal rumah lak yang dibakar dan bagaimana Pāṇḍava terselamat daripadanya.”

Verse 20

प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम्‌ । दुर्योधनो लक्षयित्वा पर्यतप्यत दुर्मना:

Vaiśampāyana berkata: Melihat Bhīmasena mengatasi yang lain dalam daya hidup dan kekuatan, dan Dhanañjaya (Arjuna) mahir serta terunggul dalam ilmu persenjataan, Duryodhana—dengan hati yang menggelap—sentiasa terseksa di dalam, dibakar oleh dukacita dan iri hati terhadap keunggulan mereka.

Verse 21

तब सूर्यपुत्र कर्ण और सुबलकुमार शकुनि आदि अनेक उपायोंसे पाण्डवोंको मार डालनेकी इच्छा करने लगे

Kemudian Karṇa, putera Surya, dan Śakuni, putera Subala, bersama yang lain mula merangka pelbagai helah, didorong oleh hasrat untuk membunuh para Pāṇḍava.

Verse 22

पाण्डवा अपि तत्‌ सर्व प्रतिचक्रुर्यथागतम्‌ । उद्धावनमकुर्वन्तो विदुरस्यथ मते स्थिता:

Vaiśampāyana berkata: Para Pāṇḍava juga menghadapi setiap keadaan sebagaimana ia datang, menangkis tiap kesukaran dengan sewajarnya. Namun, menurut nasihat Vidura, mereka tidak membunyikan amaran atau membongkar muslihat Kaurava—memilih kesabaran dan kebijaksanaan daripada pertentangan terbuka.

Verse 23

गुणै: समुदितान्‌ दृष्टवा पौरा: पाण्डुसुतांस्तदा । कथयांचक्रिरे तेषां गुणान्‌ संसत्सु भारत,भारत! उन दिनों पाण्डवोंको सर्वगुणसम्पन्न देख नगरके निवासी भरी सभाओंमें उनके सदगुणोंकी प्रशंसा करते थे

Pada waktu itu, melihat putera-putera Pāṇḍu (para Pāṇḍava) dihiasi pelbagai kebajikan, penduduk kota pun mula memperkatakan sifat-sifat mereka dalam perhimpunan umum, wahai Bhārata—memuji keunggulan mereka di hadapan khalayak yang berhimpun.

Verse 24

राज्यप्राप्तिं च सम्प्राप्तं ज्येष्ठं पाण्डुसुतं तदा । कथयन्ति सम सम्भूय चत्वरेषु सभासु च

Dan setiap kali mereka berhimpun—di persimpangan jalan dan di balai-balai perhimpunan—mereka sebulat suara mengatakan bahawa Yudhiṣṭhira, putera sulung Pāṇḍu, layak menerima kerajaan.

Verse 25

प्रज्ञाचक्षुरचक्षुष्टवाद्‌ धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । राज्यं न प्राप्तवान्‌ पूर्व स कथं नृपतिर्भवेत्‌

Mereka berkata: “Dhṛtarāṣṭra, walaupun seorang penguasa manusia, disebut ‘yang melihat dengan kebijaksanaan’ kerana baginda buta pada jasad. Jika dahulu baginda tidak memperoleh kerajaan kerana kebutaan itu, bagaimana mungkin sekarang baginda menjadi raja?”

Verse 26

तथा शांतनवो भीष्म: सत्यसंधो महाव्रत: । प्रत्याख्याय पुरा राज्यं नस जातु ग्रहीष्यति

“Demikian juga Bhīṣma, putera Śantanu—teguh pada kebenaran dan kukuh dalam ikrar agungnya—telah lama menolak takhta; maka baginda tidak akan sekali-kali menerimanya lagi.”

Verse 27

ते वयं पाण्डवज्येष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम्‌ । अभिषिज्चाम साध्वद्य सत्यकारुण्यवेदिनम्‌

“Maka marilah kita pada hari ini menobatkan dengan sempurna putera sulung Pāṇḍava, Yudhiṣṭhira—walau muda usianya, budi pekertinya dan keteguhannya seperti orang tua. Baginda berpegang pada kebenaran, mengerti belas kasihan, dan mahir dalam Veda; oleh itu, marilah kita melaksanakan upacara pemahkotaan menurut adat yang benar.”

Verse 28

स हि भीष्म शांतनवं धृतराष्ट्रं च धर्मवित्‌ । सपुत्रं विविधैभोंगिर्योजयिष्यति पूजयन्‌

Vaiśampāyana berkata: “Sesungguhnya Yudhiṣṭhira itu seorang yang mengetahui dharma. Dengan memuliakan Bhīṣma, putera Śantanu, serta Dhṛtarāṣṭra bersama anak-anaknya, baginda akan memastikan mereka dipelihara dengan pelbagai kesenangan dan kenikmatan.”

Verse 29

तेषां दुर्योधन: श्रुत्वा तानि वाक्यानि जल्पताम्‌ । युधिष्ठिरानुरक्तानां पर्यतप्यत दुर्मति:

Apabila Duryodhana mendengar kata-kata itu daripada orang ramai yang setia kepada Yudhiṣṭhira, dia yang berakal jahat pun terbakar di dalam hati oleh iri dan dukacita.

Verse 30

स तप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे । ईर्ष्यया चापि संतप्तो धृतराष्ट्रमुपागमत्‌,इस प्रकार संतप्त हुआ वह दुष्टात्मा लोगोंकी बातोंको सहन न कर सका। वह ईर्ष्याकी आगसे जलता हुआ धृतराष्ट्रके पास आया

Tersiksa dalam hati, si berhati jahat itu tidak sanggup menahan kata-kata mereka. Terbakar oleh api iri hati, dia pun pergi menemui Dhṛtarāṣṭra.

Verse 31

ततो विरहितं दृष्टवा पितरं प्रतिपूज्य सः । पौरानुरागसंतप्त: पश्चादिदमभाषत

Kemudian, melihat ayahnya bersendirian, dia terlebih dahulu memberi penghormatan yang wajar. Tersengat oleh kasih rakyat kota terhadap Yudhiṣṭhira, Duryodhana pun berkata selepas itu seperti berikut.

Verse 32

दुर्योधन उवाच श्रुता मे जल्पतां तात पौराणामशिवा गिर: । त्वामनादृत्य भीष्म च पतिमिच्छन्ति पाण्डवम्‌

Duryodhana berkata: “Ayahanda, aku telah mendengar orang-orang kota, ketika berbual sesama mereka, melafazkan kata-kata yang membawa alamat buruk. Dengan mengenepikan ayahanda dan Bhīṣma, mereka mahu menjadikan Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira) sebagai tuan dan raja mereka.”

Verse 33

मतमेतच्च भीष्मस्य न स राज्यं बुभुक्षति । अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जना:

Duryodhana berkata: “Inilah benar-benar pendirian Bhīṣma—dan baginda akan menerimanya, kerana baginda sendiri tidak berhasrat menikmati takhta. Namun orang-orang di kota itu bertekad hendak menimpakan kesengsaraan besar ke atas kami.”

Verse 34

पितृतः प्राप्तवान्‌ राज्यं पाण्डुरात्मगुणै: पुरा । त्वमन्धगुणसंयोगात्‌ प्राप्तं राज्यं न लब्धवान्‌

Duryodhana berkata: “Dahulu, Pāṇḍu memperoleh kerajaan daripada ayahandanya kerana keunggulan dirinya. Tetapi tuanku, kerana keadaan buta yang melekat pada tuanku, tidak memperoleh kerajaan itu walaupun ia sebenarnya hak tuanku.”

Verse 35

स एष पाण्डोर्दायाद्य॑ यदि प्राप्रोति पाण्डव: । तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्यापि चापर:

Duryodhana berkata: “Jika Pāṇḍava ini—pewaris sah Pāṇḍu—memperoleh kerajaan, maka pasti anak lelakinya akan mewarisinya selepas dia; dan selepas itu, seorang lagi dalam garis keturunan yang sama. Maka kedaulatan akan berpindah melalui anak-anak lelaki mereka, generasi demi generasi.”

Verse 36

22 तट 50 ाक० 0 का] ३०९! 2458 450)) ८ पके 6 8 0 20003 न ते वयं राजवंशेन हीना: सह सुतैरपि । अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते

Wahai Maharaja, tuan bagi bumi! Jika kami dilucutkan daripada keturunan diraja dan hak pewarisan, maka kami—bersama anak-anak kami—akan menjadi bahan cemuhan orang ramai.

Verse 37

सततं निरयं प्राप्ता: परपिण्डोपजीविन: । न भवेम यथा राजंस्तथा नीतिर्विधीयताम्‌,राजन! आप कोई ऐसी नीति काममें लाइये, जिससे हमें दूसरोंके दिये हुए अन्नसे गुजारा करके सदा नरकतुल्य कष्ट न भोगना पड़े

Duryodhana berkata: “Mereka yang hidup atas bahagian orang lain sentiasa seolah-olah dihumban ke keadaan seperti neraka. Wahai Raja, biarlah suatu dasar dirangka agar kami tidak perlu menyara hidup dengan makanan pemberian orang lain dan menanggung derita seakan di neraka.”

Verse 38

यदि त्वं हि पुरा राजन्निदं राज्यमवाप्तवान्‌ | ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यमप्यवशे जने

Duryodhana berkata: “Wahai Raja, jika dahulu tuanku telah memperoleh kerajaan ini, nescaya pada hari ini kami juga pasti telah menggenggamnya. Dalam keadaan demikian, wahai Raja, rakyat tidak akan terlepas daripada kekuasaan kami.”

Verse 139

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें काणिकवाक्यविषयक एक यौ उनन्‍्तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah berakhir bab keempat puluh sembilan (kurang satu daripada lima puluh) dalam Sambhava Parva, di bawah Ādi Parva bagi Śrī Mahābhārata, yang membicarakan nasihat Kāṇika.

Verse 140

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि दुर्योधनेष्यायां चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जदुय॒ृहपर्वमें दुर्योधनकी ईष्याविषयक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di bawah Ādi Parva, bahagian Jatugṛha Parva (Rumah Lak), berakhirlah bab yang ke-seratus empat puluh, yang membicarakan kecemburuan Duryodhana.

Verse 231

ततो वैकर्तन: कर्ण: शकुनिश्चापि सौबल: । अनेकैरशभ्युपायैस्ते जिघांसन्ति सम पाण्डवान्‌

Kemudian Karṇa, yang bergelar Vaikartana—anak si kusir—dan Śakuni daripada keturunan Saubala, dengan pelbagai helah yang hina dan tidak wajar, terus-menerus mencari jalan untuk membunuh para Pāṇḍava.