Shloka 47

कूर्मश्च कृकरो वायुर्देव ईश्वरकारणम् / द्विरुद्धातो गुणौ द्वौ च धूम्रषट्कोणमण्डलम्

kūrmaśca kṛkaro vāyurdeva īśvarakāraṇam / dviruddhāto guṇau dvau ca dhūmraṣaṭkoṇamaṇḍalam

Kūrma dan Kṛkara, serta Vāyu—angin hayat—disebut sebagai yang bersifat ilahi, muncul daripada Tuhan, punca yang tertinggi. Ada juga dua sifat yang saling bertentangan, serta sebuah maṇḍala enam penjuru yang berasap kelam.

कूर्मःKūrma (name/prāṇa)
कूर्मः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकूर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
कृकरःKṛkara (name/prāṇa)
कृकरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकृकर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
वायुःVāyu (wind; vital air)
वायुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
देवःthe deity
देवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
ईश्वरकारणम्the cause of Īśvara / lordly cause
ईश्वरकारणम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootईश्वर + कारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ईश्वरस्य कारणम्)
द्विःtwice
द्विः:
Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootद्विः (अव्यय)
Formसंख्यावाचक/आवृत्तिवाचक अव्यय (adverb: twice)
उद्धातःraised/elevated (state); elevation
उद्धातः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootउद्धात (प्रातिपदिक; √धा/√धात् से भाव/कृदन्त-सम्भव)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; पाठरूपेण 'उद्धातः' (elevation/raising)
गुणौtwo qualities
गुणौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
द्वौtwo
द्वौ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, द्विवचन; संख्यावाचक विशेषण
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
धूम्रषट्कोणमण्डलम्a smoky hexagonal circle/diagram
धूम्रषट्कोणमण्डलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootधूम्र + षट् + कोण + मण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (धूम्रं षट्कोणं यस्य तत् मण्डलम् / षट्कोणस्य मण्डलम्)

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Prāṇic functions (kūrma, kṛkara, vāyu) are divine effects rooted in the Lord as ultimate cause; contemplation includes dual opposing guṇas and a dhūmra ṣaṭkoṇa maṇḍala.

Vedantic Theme: Kārya-kāraṇa-bhāva (effect-cause relation) with Īśvara as nimitta/upādāna; disciplined visualization to refine cognition of subtle principles.

Application: In prāṇāyāma/inner-nyāsa, recognize subsidiary vāyus as expressions of a single causal Lord; visualize a smoky hexagon at the relevant center to stabilize attention and regulate breath.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: subtle-body channels and prāṇa-field (nāḍī-vāyu system)

Related Themes: Garuda Purana 1.23 (enumeration of vāyus, nāḍīs, and maṇḍala-forms)

V
Vayu
I
Ishvara
K
Kurma (vayu)
K
Krikara (vayu)

FAQs

This verse frames subsidiary life-airs as divine principles rooted in Īśvara, indicating that vital functions are part of a sacred, causal order rather than merely physical processes.

By listing specific vāyus and their originating cause, the text points to a subtle-body physiology that continues to matter in transitional states (death and post-death movement), where prāṇic forces and subtle configurations are discussed.

Cultivating prāṇa-awareness through disciplined breathing, ethical living, and steady worship aligns one’s life-force with its divine source, supporting mental clarity and spiritual steadiness.