Shloka 3

Chandas-Lakṣaṇa: Upacitraka, Vegavatī, Bhadravirāṭ, Viparītākhyānaka, Vaitālīya

Aparavaktra

विषमे वेगवती सा गः समे भौ भो गगौ गणाः / पादे ऽसमे तजौ रो गः समे मसौ जगौ गरुः / भवेद्भद्रविराट् केतुमती तु विषमे सजौ

viṣame vegavatī sā gaḥ same bhau bho gagau gaṇāḥ / pāde 'same tajau ro gaḥ same masau jagau garuḥ / bhavedbhadravirāṭ ketumatī tu viṣame sajau

Dalam pāda ganjil, pola metrum disebut Vegavatī, dengan gaṇa “sā” dan “gaḥ”; dalam pāda genap terdapat gaṇa “bhau”, “bho”, “gagau” dan lain-lain. Apabila pāda tidak sekata ialah “tajau ro gaḥ”; apabila sekata ialah “masau jagau garuḥ”. Maka jadilah metrum Bhadravirāṭ; dan pada pāda ganjil ia menjadi Ketumatī dengan gaṇa “sajau”.

viṣamein the odd (pāda)
viṣame:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootviṣama (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
vegavatīVegavatī (a metre)
vegavatī:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootvegavatī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; छन्दः-नाम (metre name)
that (metre)
:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
gaḥ(has) ga (gaṇa)
gaḥ:
Karta (Predicate/कर्ता)
TypeNoun
Rootga (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
samein the even (pāda)
same:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
bhaubhau (gaṇa)
bhau:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootbhau (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन/technical listing
bhoO!
bho:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeIndeclinable
Rootbho (अव्यय/सम्बोधन-निपात)
Formसम्बोधन-निपात (vocative particle)
gagaugagau (gaṇas)
gagau:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootgagau (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन/technical listing
gaṇāḥgroups (gaṇas)
gaṇāḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootgaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
pādein the pāda
pāde:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootpāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
asamein the uneven (pāda)
asame:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootasama (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘असम’ = uneven/odd
tajautajau (gaṇa)
tajau:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Roottajau (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन/technical listing
roro (gaṇa)
ro:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootro (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन/technical listing
gaḥga (gaṇa)
gaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootga (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
samein the even (pāda)
same:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
masaumasau (gaṇa)
masau:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootmasau (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन/technical listing
jagaujagau (gaṇa)
jagau:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootjagau (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन/technical listing
garuḥgaru (gaṇa)
garuḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootgaru (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; छन्दः-गणनाम
bhavetwould be/becomes
bhavet:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
bhadra-virāṭBhadravirāṭ (metre name)
bhadra-virāṭ:
Karta (Predicate nominative/कर्ता)
TypeNoun
Rootbhadra (प्रातिपदिक) + virāṭ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारयः (descriptive compound)
ketumatīKetumatī (metre name)
ketumatī:
Karta (Predicate nominative/कर्ता)
TypeNoun
Rootketumatī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; छन्दः-नाम (metre name)
tubut/indeed
tu:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-निपात (particle: but/indeed)
viṣamein the odd (pāda)
viṣame:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootviṣama (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
sajausajau (gaṇa)
sajau:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootsajau (छन्दः-गणनाम; प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन/technical listing

Sūta/Narrator (prosodic instruction section; chandas-lakṣaṇa style)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Related Themes: Garuda Purana 1.210 (metre-names: Vegavatī, Bhadravirāṭ, Ketumatī; odd/even pāda gaṇa prescriptions); Pingala/Chandas literature parallels for gaṇa-based metre identification (nomenclature may vary by tradition)

G
Gaṇas (prosody)
P
Pāda (quarter-verse)
C
Chandas (metre)

FAQs

This verse functions as a prosodic key: it teaches how to identify a metre by listing the gaṇa-sequence in odd and even pādas, helping correct recitation and textual verification.

While not a doctrinal afterlife passage, it supports accurate preservation and chanting of the Purana—meter rules help keep verses stable across oral and manuscript transmission.

Use the gaṇa-patterns to scan and verify shloka rhythm when learning, chanting, or digitizing manuscripts, reducing errors in pronunciation and line division.