Shloka 23
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
प्रवृत्तपूर्वौं तौ पूर्वं पुनः सर्वं प्रपत्स्यते / अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः
Transliteration
pravṛttapūrvauṃ tau pūrvaṃ punaḥ sarvaṃ prapatsyate / ajñā guṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamo 'bhidhaiḥ
Translation
Kedua-duanya telah pun bergerak sejak dahulu; demikian juga seluruh jagat bergerak kembali. Orang yang jahil digerakkan oleh guṇa bernama rajas, sattva dan tamas.
Word by Word
प्रवृत्त-पूर्वौpreviously active (two)
प्रवृत्त-पूर्वौ:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रवृत्त (वृत् धातु, कृदन्त) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; समासः प्रवृत्त-पूर्व (कर्मधारय: ‘previously set in motion’)
तौthose two
तौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन
पूर्वम्formerly / earlier
पूर्वम्:
कालाधिकरण (Temporal adjunct)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
पुनःagain
पुनः:
काल/प्रकार (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरावृत्तिवाचक (adverb of repetition)
सर्वम्everything
सर्वम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
प्रपत्स्यतेwill proceed / will come forth
प्रपत्स्यते:
क्रिया (Verb/आख्यात)
TypeVerb
Rootप्र + पद् (धातु)
Formलृट्-लकार (Future), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; धातु: पद् (to go/attain), उपसर्ग: प्र
अज्ञाःthe ignorant (beings)
अज्ञाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘the ignorant’
गुणैःby the qualities (guṇas)
गुणैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन
प्रवर्तन्तेact / proceed
प्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb/आख्यात)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद
रजः-सत्त्व-तमःrajas, sattva, and tamas
रजः-सत्त्व-तमः:
सम्बन्ध (Apposition to guṇaiḥ)
TypeNoun
Rootरजस् + सत्त्व + तमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समाहार-द्वन्द्व); त्रिगुणसमूहः
अभिधैःby the designations
अभिधैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअभिधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन; ‘by the names/designations’