Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

Maitreya berkata: Zarah terakhir bagi manifestasi material ialah paramāṇu (atom); ia tidak dapat dibahagi, tidak tersusun menjadi tubuh, dan sentiasa wujud sebagai identiti halus, bahkan setelah segala bentuk lenyap. Tubuh material hanyalah gabungan atom-atom itu, namun orang kebanyakan tersilap menganggapnya satu kesatuan.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

Hakikat sesuatu yang teguh dalam ‘sat’ apabila kekal pada bentuknya sendiri tanpa perbezaan disebut kaiwalya yang maha agung, kesatuan tanpa batas. Walau jasad tampak beraneka, atom-atomlah asas bagi manifestasi penuh alam yang nyata.

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

Wahai yang paling mulia, masa dapat dianggarkan dengan mengukur gerak penyatuan dan perpisahan susunan halus dan kasar. Masa itu ialah potensi Bhagavan Hari; meski tidak kelihatan, Dia mengawal segala gerakan, menjadi Penguasa yang meliputi dan penikmat alam yang nyata.

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

Masa atomik diukur menurut lamanya ia meliputi suatu ruang atom tertentu. Masa yang meliputi keseluruhan himpunan atom yang belum termanifest, tanpa perbezaan, itulah Masa Agung, mahākāla.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

Dua aṇu menjadi satu paramāṇu, dan tiga paramāṇu dikenali sebagai trasareṇu. Trasareṇu ini kelihatan dalam sinar matahari yang masuk melalui lubang kisi tingkap, seolah-olah melayang naik ke angkasa.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

Tempoh yang diperlukan untuk penyatuan tiga trasareṇu disebut truṭi. Seratus truṭi menjadi satu vedha, dan tiga vedha disebut satu lava.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

Tiga lava disebut satu nimeṣa; tiga nimeṣa menjadi satu kṣaṇa. Lima kṣaṇa menjadi satu kāṣṭhā, dan lima belas kāṣṭhā menjadi satu laghu.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

Lima belas laghu menjadi satu nāḍikā (daṇḍa). Dua daṇḍa menjadi satu muhūrta; dan menurut kiraan manusia, enam atau tujuh daṇḍa menjadi satu prahara (yāma).

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

Bekas pengukur satu nāḍikā (daṇḍa) dibuat daripada tembaga seberat enam setengah pala. Pada bekas itu ditebuk lubang dengan pencucuk emas seberat empat māṣa dan sepanjang empat jari; apabila diletakkan di atas air, masa hingga air memenuhi dan melimpah ke dalam bekas disebut satu daṇḍa.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

Menurut kiraan manusia, pada siang hari ada empat prahara (yāma) dan pada malam hari juga empat. Demikian juga, lima belas hari-malam ialah satu pakṣa; dalam sebulan ada dua pakṣa: śukla dan kṛṣṇa.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

Gabungan dua pakṣa—śukla dan kṛṣṇa—ialah satu bulan; bagi alam Pitṛ, itulah satu siang dan satu malam. Dua bulan demikian menjadi satu musim (ṛtu), dan enam bulan menjadi satu ayana: dakṣiṇāyana dan uttarāyaṇa.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

Satu siang dan malam para dewa terbentuk daripada dua ayana; gabungan siang-malam itu disebut satu saṁvatsara bagi manusia. Jangka hayat tertinggi manusia ditetapkan seratus tahun.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

Planet, rasi bintang, bintang-bintang, jasad bercahaya, bahkan atom di seluruh alam berputar pada orbit masing-masing; semuanya bergerak di bawah arahan Yang Maha Tinggi, yang terzahir sebagai kāla yang kekal, hingga lengkap putaran saṁvatsara.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

Saṁvatsara, parivatsara, iḍāvatsara, anuvatsara dan vatsara—demikian lima nama bagi kitaran peredaran matahari, bulan, bintang dan jasad bercahaya di angkasa, kata Vidura.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

Wahai Vidura, Surya menghidupkan semua makhluk dengan panas dan cahayanya yang tidak terbatas. Untuk melepaskan mereka daripada khayalan keterikatan material, dia mengurangkan jangka hayat; dan melalui yajña serta upacara suci dia meluaskan jalan kenaikan ke alam syurga. Oleh itu, kepada Surya yang melaju di angkasa sebagai rupa kāla, persembahkan arghya-bali beserta segala bahan pemujaan sekali setiap lima tahun.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

Vidura berkata: Kini aku memahami dengan jelas jangka hayat para penghuni alam Pitṛ, alam para dewa, dan manusia. Sekarang, mohon jelaskan jangka hayat makhluk-makhluk yang sangat berilmu yang berada di luar lingkungan satu kalpa.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

Wahai insan mulia, engkau memahami gerak Kala yang abadi, rupa penguasa Tuhan Yang Maha Esa. Dengan penglihatan yoga yang tersiddhi, engkau melihat seluruh alam sebagai insan yang telah menyedari diri.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

Maitreya berkata: Wahai Vidura, empat yuga ialah Satya, Tretā, Dvāpara dan Kali, disebut chaturyuga. Jumlah keseluruhannya ditetapkan bersamaan dua belas ribu tahun para dewa.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

Mengikut turutan, Satya mempunyai empat ribu, Tretā tiga ribu, Dvāpara dua ribu, dan Kali satu ribu; bilangan ratusnya berganda dua. Maka tempohnya: 4,800; 3,600; 2,400; dan 1,200 tahun dewa.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

Tempoh peralihan sebelum dan selepas setiap yuga, beberapa ratus tahun seperti disebut, dipanggil yuga-sandhyā oleh ahli falak. Dalam tempoh itu pelbagai amalan dharma dilaksanakan.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

Wahai Vidura, pada Satya-yuga dharma ditegakkan sepenuhnya dengan empat kaki oleh manusia. Namun pada yuga-yuga lain, apabila adharma bertambah, dharma berkurang satu bahagian demi satu bahagian.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

Di luar tiga loka (Svarga, Martya dan Patala), di Brahmaloka, seribu kali rangkaian empat yuga ialah satu hari Brahma. Tempoh yang sama ialah malam Brahma, ketika Pencipta alam semesta terlelap dan memejamkan mata.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

Sesudah malam Brahma berakhir, pada siang Brahma penciptaan dunia (lokakalpa) bermula semula dan berterusan sepanjang hari itu, ketika empat belas Manu berturut-turut menjalani tempoh masing-masing.

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

Setiap Manu menjalani tempohnya sendiri, sedikit melebihi tujuh puluh satu rangkaian kitaran empat yuga.

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

Selepas peleraian setiap manvantara, Manu seterusnya datang mengikut turutan, bersama keturunannya yang memerintah pelbagai loka. Namun Saptaṛṣi, para dewa seperti Indra, serta pengikut mereka seperti Gandharva, semuanya muncul serentak bersama Manu.

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

Inilah penciptaan harian pada siang Brahma, ketika tiga loka (Svarga, Martya, Patala) beredar. Di dalamnya haiwan rendah, manusia, para Pitṛ dan para dewa muncul dan lenyap menurut karma masing-masing.

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

Pada setiap manvantara, Bhagavān menzahirkan śakti dalaman-Nya dan turun sebagai Manu serta rupa-rupa lain; dengan keperkasaan-Nya yang terserlah, Dia memelihara alam semesta ini.

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

Pada penghujung siang, oleh bahagian kecil sifat kegelapan, gerak perkasa alam semesta terhenti; di bawah pengaruh Kala, makhluk tidak terbilang larut dalam peleburan itu, dan semuanya sunyi.

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

Apabila malam Brahmā menjelma, tiga dunia—Bhūr dan seterusnya—hilang daripada pandangan; sinar matahari dan bulan pun pudar, sebagaimana pada malam biasa.

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

Apabila tiga dunia di bawah terbakar oleh api yang memancar dari mulut Saṅkarṣaṇa, para resi penghuni Maharloka seperti Bhṛgu, terhimpit oleh bahang yang dahsyat, berpindah ke Janaloka.

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

Pada permulaan pralaya, lautan yang meluap pada akhir kalpa segera membanjiri tiga dunia; ombak ganas yang digerakkan angin taufan yang dahsyat dengan cepat memenuhi segalanya dengan air.

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

Di atas singgahsana Ananta di dalam air, Tuhan Hari berbaring dalam yoga-nidrā dengan mata terpejam. Para penghuni Janaloka menadah tangan bersembah dan memuji kemuliaan-Nya.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

Demikianlah, melalui siang dan malam yang ditandai oleh gerak masa, usia semua makhluk hidup semakin susut. Bahkan Brahmā pun, menurut ukuran masa di pelbagai loka, hanya berusia maksimum seratus tahun.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

Seratus tahun usia Brahmā terbahagi kepada dua bahagian: parārdha pertama dan parārdha kedua. Parārdha pertama telah berlalu, dan parārdha kedua sedang berlangsung kini.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

Pada permulaan parārdha pertama terdapat mahā-kalpa bernama Brāhma-kalpa, ketika Brahmā menampakkan diri. Serentak dengan kelahiran Brahmā, Veda pun terbit sebagai śabda-brahma—demikian diketahui para bijaksana.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

Pada penghujung Brāhma-kalpa itu muncul kalpa yang disebut Pādma-kalpa. Dalam kalpa tersebut, teratai semesta—lokapadma—tumbuh dari takungan air di pusat (navel) Tuhan Hari.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

Wahai keturunan Bharata, inilah kalpa yang juga disebut dalam separuh kedua usia Brahmā; ia masyhur sebagai “Kalpa Vārāha” kerana pada masa itu Hari menzahirkan diri sebagai avatāra Varāha (babi hutan suci).

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

Masa yang disebut dvi-parārdha ini dihitung bagaikan satu nimeṣa bagi Purusha Tertinggi—yang tidak termanifest, tidak terbatas, tanpa awal, dan Jiwa alam semesta.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

Waktu yang kekal ini menguasai segala ukuran, dari atom hingga akhir dvi-parārdha usia Brahmā; namun ia tetap berada di bawah Yang Maha Tinggi. Waktu hanya menundukkan mereka yang terikat pada kesedaran jasmani, bahkan sampai Satyaloka dan alam-alam tinggi lain.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

Brahmāṇḍa-kośa ini, terbina daripada perubahan lapan unsur material dan diselubungi lapisan seperti viśeṣa dan lain-lain, mengembang ke luar hingga lima puluh krore yojana.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

Di sana setiap lapisan penutup sepuluh kali lebih tebal daripada yang sebelumnya; dan gugusan alam semesta yang tidak terhitung tampak seperti atom-atom dalam satu gabungan yang maha besar.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

Oleh itu Śrī Kṛṣṇa, Keperibadian Tertinggi, disebut sebagai punca asal bagi segala punca. Maka dhāma rohani Viṣṇu pasti kekal, dan itulah juga dhāma Mahā-Viṣṇu, sumber segala penzahiran.