Adhyaya 10

Verse 1

विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥

Śrī Vidura berkata: Wahai resi agung, setelah Bhagavān lenyap, bagaimana Brahmā, datuk para penghuni alam, mencipta tubuh makhluk hidup daripada tubuh dan mindanya sendiri? Mohon jelaskan.

Verse 2

ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥

Wahai Bhagavan, wahai yang amat berilmu, jelaskanlah satu demi satu dari awal hingga akhir segala yang aku tanyakan, dan hapuskanlah semua keraguanku.

Verse 3

सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्‍त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥

Sūta berkata: Wahai putera Bhṛgu, apabila Vidura sang ksatria mendorong demikian, resi agung Maitreya (Kauṣāravi) sangat bersukacita. Segala pertanyaan itu telah ada di dalam hatinya, lalu beliau mula menjawab satu demi satu.

Verse 4

मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥

Maitreya berkata: Wahai Vidura, Virinci (Brahmā) juga melakukan sebagaimana dinasihatkan oleh Bhagavān Aja (Yang Tidak Dilahirkan): meneguhkan diri dalam ātman, bertapa selama seratus tahun samawi, lalu menumpukan diri dalam bhakti-sevā kepada Tuhan.

Verse 5

तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥

Selepas itu, Abja-sambhūta (Brahmā) melihat bahawa teratai tempat beliau bersemayam dan air tempat teratai itu tumbuh, kedua-duanya bergetar akibat hembusan angin yang ganas pada ketika itu.

Verse 6

तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥

Dengan tapa yang kian menyala dan vidyā yang bersemayam dalam ātman, kekuatan pengetahuan Brahmā bertambah; lalu beliau menelan angin itu sepenuhnya bersama air, hingga semuanya reda.

Verse 7

तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥

Kemudian baginda melihat teratai tempat baginda bersemayam itu terbentang memenuhi alam semesta, lalu baginda merenung: “Dengan teratai inilah aku akan menyusun kembali dunia-dunia yang dahulu telah melebur.”

Verse 8

पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्‌क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥

Didorong oleh tugas suci dari Bhagavan, Brahma memasuki bahagian dalam teratai; ketika teratai itu meluas ke seluruh alam semesta, baginda membahagikannya mula-mula kepada tiga bahagian dunia, kemudian kepada empat belas bahagian.

Verse 9

एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥

Inilah ringkasan perbezaan susunan alam makhluk hidup. Dengan kematangan dharma-bhakti yang tanpa sebab kepada Tuhan, Brahma Sang Parameṣṭhī mencipta empat belas pembahagian dunia untuk didiami pelbagai jiwa.

Verse 10

विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥

Vidura berkata: “Wahai tuanku, wahai resi yang sangat berilmu, sebagaimana engkau menghuraikan Hari yang beraneka rupa dan berperbuatan menakjubkan, demikian juga mohon jelaskan dengan terperinci ‘Kāla’, satu lagi bentuk-Nya, serta tanda-tandanya.”

Verse 11

मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥

Maitreya berkata: “Kāla ialah bentuk interaksi tiga guṇa; ia tidak berubah, tidak terbatas, dan tanpa sandaran. Ia berfungsi sebagai alat bagi Bhagavan dalam lila penciptaan, sehingga Sang Puruṣa menjalankan proses kejadian alam.”

Verse 12

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥

Alam semesta ini bagaikan brahma-tanmātra, berdiri oleh māyā Viṣṇu. Oleh kāla yang tidak termanifest, ia tampak seolah terpisah daripada Īśvara.

Verse 13

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीद‍ृशम् ॥ १३ ॥

Alam semesta ini sebagaimana adanya sekarang, demikian juga dahulu; dan demikian juga pada masa depan ia akan tetap begitu.

Verse 14

सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥

Penciptaan disebut sembilan jenis—prākṛta dan vaikṛta dan lainnya. Peleburan (pratisankrama) ada tiga, kerana kāla, unsur materi, dan sifat karma.

Verse 15

आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥

Daripada sembilan penciptaan, yang pertama ialah mahat-tattva, ketika perbezaan guṇa timbul kerana kehadiran Tuhan. Yang kedua ialah ahaṅkāra, daripadanya muncul materi, pengetahuan, dan kegiatan.

Verse 16

भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥

Penciptaan ketiga ialah bhūta-sarga: tan-mātra yang berdaya materi menjadi sebab unsur kasar. Penciptaan keempat ialah indriya-sarga, berupa daya pengetahuan dan daya kerja.

Verse 17

वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥

Penciptaan kelima ialah para dewa pengawal yang terhasil daripada pergaulan sifat sattva, yang keseluruhannya terhimpun dalam manas (akal-budi). Penciptaan keenam ialah kegelapan tamas, iaitu kejahilan pada makhluk hidup, sehingga di bawah Tuhan ia bertindak seperti orang dungu.

Verse 18

षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे श‍ृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥

Keenam-enam sarga ini ialah ciptaan semula jadi oleh tenaga luaran Tuhan. Kini dengarlah daripadaku tentang ciptaan sekunder oleh Brahmā—beliau merupakan perwujudan guna rajas, dan dalam urusan penciptaan, kecerdasannya seumpama Bhagavān, berhikmah seperti Hari.

Verse 19

सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्‌विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥

Penciptaan ketujuh ialah makhluk tidak bergerak, yang dikatakan enam jenis: pokok berbuah tanpa bunga, tumbuhan yang kekal hingga buah masak, tumbuhan menjalar, tumbuhan berbatang rongga seperti paip, tumbuhan menjalar tanpa sokongan, dan pokok yang mempunyai bunga serta buah.

Verse 20

उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥

Segala pokok dan tumbuhan yang tidak bergerak ini mencari kelangsungan hidup ke arah atas. Mereka hampir tidak sedar, namun di dalam masih merasai sakit akibat sentuhan, dan tampak dalam kepelbagaian bentuk.

Verse 21

तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥

Penciptaan kelapan ialah spesies rendah (tiryak), yang dianggap beraneka hingga dua puluh lapan jenis. Mereka sangat bodoh dan diselubungi tamas; mereka mengenal yang diingini melalui bau, namun tidak mampu mengingati dalam hati.

Verse 22

गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥

Wahai Vidura yang paling suci, antara haiwan rendah: lembu, kambing, kerbau, rusa kṛṣṇa, babi hutan, gavaya, ruru, biri-biri dan unta—semuanya berkuku belah dua.

Verse 23

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: श‍ृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥

Keldai, kuda, baghal, gaura, śarabha dan camari—semuanya berkuku satu, wahai kṣattā. Kini dengarlah dariku tentang haiwan bercakar lima (pañca-nakha).

Verse 24

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥

Anjing, serigala-jakal, serigala, harimau, rubah, kucing, arnab, śallaka, singa, monyet, gajah, kura-kura, buaya, godhā serta makara dan lain-lain—semuanya dikenali sebagai pañca-nakha, haiwan bercakar lima.

Verse 25

कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥

Bangau, burung hering, burung kuntul, helang, bhāsa, bhallūka, merak, angsa, sārasa, cakravāka, gagak, burung hantu dan lain-lain—semuanya ialah burung.

Verse 26

अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥

Wahai kṣattā, penciptaan manusia—yang menyimpan makanan di dalam perut—ialah yang kesembilan dalam putaran, dan mereka hanya satu jenis. Dalam manusia, guṇa rajas sangat menonjol; mereka tekun berkarma, namun di tengah derita pun menyangka diri bahagia.

Verse 27

वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥

Wahai Vidura yang mulia, tiga ciptaan terakhir ini dan juga ciptaan para dewa adalah ciptaan vaikṛta, berbeza daripada ciptaan prākṛta yang telah dihuraikan sebelumnya. Adapun kemunculan para Kumāra bersifat dua, merangkum kedua-duanya.

Verse 28

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

Penciptaan para dewa (deva-sarga) ada lapan jenis: para deva, para pitṛ (leluhur), asura, Gandharva dan Apsarā, Yakṣa dan Rākṣasa, Siddha–Cāraṇa–Vidyādhara, Bhūta–Preta–Piśāca, serta Kinnara dan makhluk adimanusia lainnya. Wahai Vidura, semuanya dicipta oleh Brahmā, pencipta alam semesta.

Verse 29

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

Penciptaan para dewa (deva-sarga) ada lapan jenis: para deva, para pitṛ (leluhur), asura, Gandharva dan Apsarā, Yakṣa dan Rākṣasa, Siddha–Cāraṇa–Vidyādhara, Bhūta–Preta–Piśāca, serta Kinnara dan makhluk adimanusia lainnya. Wahai Vidura, semuanya dicipta oleh Brahmā, pencipta alam semesta.

Verse 30

अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥

Kini akan aku huraikan keturunan para Manu dan juga manvantara. Demikianlah Brahmā yang lahir-dari-diri (Ātmabhū), didorong oleh rajo-guṇa, dengan daya Śakti Bhagavān Hari, pada setiap kalpa mencipta dengan kehendak yang tidak pernah gagal—seolah-olah diri mencipta diri melalui diri.