Shloka 13

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥

yasyaikaṁ cakraṁ dvādaśāraṁ ṣaṇ-nemi tri-ṇābhi saṁvatsarātmakaṁ samāmananti tasyākṣo meror mūrdhani kṛto mānasottare kṛtetara-bhāgo yatra protaṁ ravi-ratha-cakraṁ taila-yantra-cakravad bhraman mānasottara-girau paribhramati.

Kereta Dewa Surya hanya mempunyai satu roda, dikenali sebagai Saṁvatsara. Dua belas bulan ialah dua belas jejari, enam musim ialah bahagian-bahagian rim, dan tiga tempoh cātur-māsya ialah hab yang terbahagi tiga. Satu hujung gandar bertumpu di puncak Gunung Sumeru dan satu lagi di Gunung Mānasottara; roda yang terpasang pada hujung luar gandar itu berputar tanpa henti di Mānasottara seperti roda mesin pemerah minyak.

यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुं/नपुंसक; षष्ठी एकवचन (Genitive singular)
एकम्one
एकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (संख्या-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषणम्
चक्रम्wheel
चक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
द्वादश-अरम्having twelve spokes
द्वादश-अरम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वादश + अर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; द्विगु-समासः (numeral compound)
षट्-नेमिhaving six rims/felloes
षट्-नेमि:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootषट् + नेमि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; द्विगु-समासः
त्रि-नाभिhaving three hubs
त्रि-नाभि:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि + नाभि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; द्विगु-समासः
संवत्सर-आत्मकम्constituted of the year
संवत्सर-आत्मकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंवत्सर + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषणम् (consisting of)
समामनन्तिthey declare/recite
समामनन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-आ√मन् (धातु)
Formलट् (Present); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; बहुवचन
तस्यof that (wheel/chariot)
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुं/नपुंसक; षष्ठी एकवचन
अक्षःaxle
अक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
मेरोःof Meru
मेरोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमेरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन (Genitive singular)
मूर्धनिon the summit/head
मूर्धनि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Locative singular)
कृतःmade/placed
कृतः:
Kriya (क्रिया/विधेय)
TypeVerb
Root√कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थकः (made/placed)
मानस-उत्तरेon (Mount) Mānasottara
मानस-उत्तरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमानस + उत्तर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Locative singular); स्थानवाचक
कृत-इतर-भागःwith the other part fixed (there)
कृत-इतर-भागः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृत + इतर + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; विशेषणम् (having the other part made/placed)
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (relative adverb of place)
प्रोतम्fastened/strung
प्रोतम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootप्र√वे/वय्? + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; अर्थः ‘प्रोतम्’ = threaded/fastened
रवि-रथ-चक्रम्the wheel of the Sun’s chariot
रवि-रथ-चक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरवि + रथ + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
तैल-यन्त्र-चक्र-वत्like an oil-press wheel
तैल-यन्त्र-चक्र-वत्:
Sambandha (उपमान)
TypeIndeclinable
Rootतैल + यन्त्र + चक्र + वत् (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
Formअव्यय; उपमानवाचक (comparative particle ‘like’)
भ्रमन्revolving
भ्रमन्:
Kriya (क्रिया-सहायक)
TypeVerb
Root√भ्रम् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle, शतृ); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन (as participle)
मानस-उत्तरे-गिरौon Mount Mānasottara
मानस-उत्तरे-गिरौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमानस + उत्तर + गिरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Locative singular)
परिभ्रमतिmoves around/circles
परिभ्रमति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि√भ्रम् (धातु)
Formलट् (Present); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन
M
Mount Meru
M
Mount Mānasottara
S
Sūrya (the Sun)

FAQs

This verse describes the year as a single cosmic wheel with twelve spokes, six rims, and three hubs—an image showing time’s structured, divinely governed cycles.

He uses Meru as the fixed axle-point and Mānasottara as the boundary-support to explain, in Purāṇic cosmology, how the Sun’s chariot-wheel is situated and how the Sun is said to circle in a continuous orbit.

Seeing time as an ordered cycle helps one live with discipline and devotion—aligning daily and yearly routines with remembrance of Bhagavān rather than being driven by anxiety and randomness.