Adhyaya 29

Verse 1

प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥

Raja Prācīnabarhi berkata: Wahai Bhagavan, kami belum dapat memahami sepenuhnya maksud kisah kiasan tentang Purañjana yang tuan sampaikan. Hanya para bijaksana yang sempurna dalam pengetahuan rohani dapat memahaminya; sedangkan kami terpesona oleh karma berbuah, maka sukar menyedari tujuannya.

Verse 2

नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥

Nārada meneruskan: Ketahuilah bahawa Purañjana ialah jīva, yang menurut karmanya sendiri mengambil ‘kota’ berupa tubuh. Ia mengembara memasuki tubuh berkaki satu, dua, tiga, empat, berkaki banyak atau tanpa kaki; dan dengan anggapan dirinya sebagai penikmat, ia dikenali sebagai Purañjana.

Verse 3

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥

Dia yang aku sebut ‘tidak dikenal’ itulah Bhagavān, Keperibadian Tuhan Yang Maha Tinggi, penguasa dan sahabat kekal jīva. Makhluk terikat tidak dapat mengenal-Nya melalui nama, perbuatan atau sifat material; maka bagi jiwa yang terbelenggu, Dia tetap tampak tidak diketahui.

Verse 4

यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्‍न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्‌घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥

Apabila jīva ingin menikmati keseluruhan guṇa prakṛti, dia memilih daripada banyak bentuk tubuh, tubuh yang mempunyai sembilan ‘pintu’, dua tangan dan dua kaki, lalu menganggapnya paling sesuai. Dengan itu dia menjadi manusia atau dewa.

Verse 5

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥

Istilah pramadā di sini merujuk kepada buddhi material—iaitu kejahilan—yang membentuk rasa ‘aku’ dan ‘milikku’. Dengan bersandar pada kecerdasan seperti ini, seseorang menyamakan diri dengan tubuh dan melalui indera menikmati serta menderita akibat guṇa; demikianlah jīva terjerat.

Verse 6

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥

Lima inderia kerja dan lima inderia pengetahuan ialah sahabat lelaki Purañjanī. Dengan bantuan inderia itu, jīva memperoleh pengetahuan dan melakukan perbuatan. Gerak inderia bagaikan sahabat perempuan, dan prāṇa laksana ular berkepala lima yang berfungsi dalam lima aliran peredaran.

Verse 7

बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥

Pengiring kesebelas, panglima bagi yang lain, disebut minda (manas); dialah pemimpin inderia pengetahuan dan inderia kerja. Lima objek inderia ialah kerajaan Pañcāla tempat kenikmatan dinikmati. Di dalam kerajaan itu terdapat kota tubuh yang mempunyai sembilan pintu.

Verse 8

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥

Dua mata, dua lubang hidung dan dua telinga ialah pintu berpasangan. Mulut, alat kelamin dan dubur juga pintu yang berbeza. Ditempatkan dalam tubuh yang mempunyai sembilan pintu ini, jīva bertindak ke luar di dunia material dan menikmati objek inderia seperti rupa dan rasa.

Verse 9

अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥

Dua mata, dua lubang hidung dan mulut—lima pintu ini berada di hadapan. Telinga kanan diterima sebagai pintu selatan, dan telinga kiri sebagai pintu utara. Dua pintu di bahagian barat bawah disebut dubur dan alat kelamin.

Verse 10

खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥

Dua pintu bernama Khadyotā dan Āvirmukhī ialah sepasang mata yang dicipta bersebelahan di satu tempat. Kota bernama Vibhrājita hendaklah difahami sebagai rupa (bentuk). Dengan demikian, penguasa penglihatan sentiasa melihat pelbagai bentuk.

Verse 11

नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥

Dua pintu bernama Nalinī dan Nālinī ialah kedua-dua lubang hidung, dan kota Saurabha melambangkan bau harum. Sahabat bernama Avadhūta ialah indera penciuman. Pintu Mukhyā ialah mulut, Vipaṇa ialah daya pertuturan, dan Rasavidrasa ialah indera rasa (pengecap).

Verse 12

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥

Kota bernama Āpaṇa melambangkan kegiatan lidah dalam pertuturan, dan Bahūdana ialah kepelbagaian makanan. Telinga kanan disebut pintu Pitṛhū, dan telinga kiri disebut pintu Devahū.

Verse 13

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्‌व्रजेत् ॥ १३ ॥

Kitab suci yang membimbing pravṛtti dan nivṛtti disebut Pañcāla. Melalui dua telinga, makhluk hidup menampung śruti dan memperoleh pelbagai pengetahuan; dengan pendengaran itu ada yang menuju Pitṛloka melalui Pitṛyāna dan ada yang menuju Devaloka melalui Devayāna.

Verse 14

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥

Pintu bawah bernama Āsurī ialah alat kelamin; melaluinya dicapai kota Grāmaka, yang diperuntukkan bagi hubungan seks dan sangat menyenangkan bagi orang duniawi yang jahil. Daya pembiakan disebut Durmada, dan dubur disebut Nirṛti.

Verse 15

वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे श‍ृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥

Apabila dikatakan Purañjana pergi ke Vaiśasa, maksudnya dia pergi ke neraka, yang berkaitan dengan dubur. Dia ditemani oleh Lubdhaka, iaitu indera kerja pada dubur. Dua sahabat buta yang disebut dahulu ialah tangan dan kaki. Dengan bantuan tangan dan kaki, makhluk hidup bergerak ke sana sini dan melakukan segala pekerjaan.

Verse 16

अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥

“Antaḥ-pura” merujuk kepada hati, dan “viṣūcī” yakni yang bergerak ke segala arah merujuk kepada minda. Di dalam minda itu, jiwa mengalami kesan guṇa alam: kadang-kadang khayal, kadang-kadang ketenangan, dan kadang-kadang kegembiraan.

Verse 17

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥

Sebagaimana jiwa yang dipengaruhi buddhi yang tercemar oleh guṇa berubah atau bertindak, demikianlah ia seolah-olah menjadi upadraṣṭā (saksi) lalu hanya meniru gerak-geri buddhi itu. Dalam jaga atau mimpi, buddhi membentuk pelbagai keadaan.

Verse 18

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

Nārada Muni meneruskan: apa yang kusebut sebagai kereta sebenarnya ialah tubuh ini; indria ialah kuda yang menariknya. Tahun demi tahun, oleh laju masa, kuda-kuda itu berlari tanpa halangan, namun tiada kemajuan sejati. Amal saleh dan amal jahat ialah dua roda; tiga guṇa ialah panji; lima prāṇa ialah belenggu. Minda ialah tali kekang, buddhi ialah kusir. Hati ialah tempat duduk; dualiti seperti suka dan duka ialah tempat simpulan. Tujuh unsur ialah pelindung; lima indria kerja ialah proses luaran; sebelas indria ialah bala tentera. Terleka dalam kenikmatan indria, jīva yang duduk di kereta mengejar pemenuhan nafsu palsu, bagaikan fatamorgana, berlari dari kelahiran ke kelahiran.

Verse 19

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

Nārada Muni meneruskan: apa yang kusebut sebagai kereta sebenarnya ialah tubuh ini; indria ialah kuda yang menariknya. Tahun demi tahun, oleh laju masa, kuda-kuda itu berlari tanpa halangan, namun tiada kemajuan sejati. Amal saleh dan amal jahat ialah dua roda; tiga guṇa ialah panji; lima prāṇa ialah belenggu. Minda ialah tali kekang, buddhi ialah kusir. Hati ialah tempat duduk; dualiti seperti suka dan duka ialah tempat simpulan. Tujuh unsur ialah pelindung; lima indria kerja ialah proses luaran; sebelas indria ialah bala tentera. Terleka dalam kenikmatan indria, jīva yang duduk di kereta mengejar pemenuhan nafsu palsu, bagaikan fatamorgana, berlari dari kelahiran ke kelahiran.

Verse 20

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

Nārada Muni meneruskan: apa yang kusebut sebagai kereta sebenarnya ialah tubuh ini; indria ialah kuda yang menariknya. Tahun demi tahun, oleh laju masa, kuda-kuda itu berlari tanpa halangan, namun tiada kemajuan sejati. Amal saleh dan amal jahat ialah dua roda; tiga guṇa ialah panji; lima prāṇa ialah belenggu. Minda ialah tali kekang, buddhi ialah kusir. Hati ialah tempat duduk; dualiti seperti suka dan duka ialah tempat simpulan. Tujuh unsur ialah pelindung; lima indria kerja ialah proses luaran; sebelas indria ialah bala tentera. Terleka dalam kenikmatan indria, jīva yang duduk di kereta mengejar pemenuhan nafsu palsu, bagaikan fatamorgana, berlari dari kelahiran ke kelahiran.

Verse 21

संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥

Yang dahulu diterangkan sebagai Caṇḍavega ialah Kala (masa) yang perkasa, dikenali melalui siang dan malam. Siang disebut Gandharva dan malam Gandharvī; dengan 360 putaran keduanya, usia jasad beransur-ansur berkurang.

Verse 22

कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥

Yang disebut Kālakanyā hendaklah difahami sebagai Jarā, iaitu usia tua. Tiada siapa menyambut tua, namun Yavaneśvara—maut—menerima Jarā sebagai saudari demi kebinasaan.

Verse 23

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

Keresahan dan penyakit ialah para askar Yavana yang mengikutinya; gangguan makhluk halus dan pengaruh asura juga demikian. Prajvāra melambangkan dua jenis demam. Maka jīva yang diselubungi kegelapan diseksa oleh pelbagai duka yang timbul daripada takdir, daripada makhluk lain, dan daripada tubuh-akalnya sendiri, lalu tinggal dalam jasad ini hingga seratus tahun. Walaupun hakikatnya nirguṇa, ia menumpangkan sifat prāṇa, indera dan minda pada ātman; buta oleh nafsu, ia berbuat dalam ego palsu “aku” dan “milikku”.

Verse 24

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

Maka jīva yang diselubungi kegelapan diseksa oleh pelbagai duka yang timbul daripada takdir, daripada makhluk lain, dan daripada tubuh-akalnya sendiri, lalu tinggal dalam jasad ini hingga seratus tahun.

Verse 25

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

Walaupun hakikatnya nirguṇa, ia menumpangkan sifat prāṇa, indera dan minda pada ātman; buta oleh nafsu, ia berbuat dengan rasa “aku” dan “milikku”.

Verse 26

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

Apabila jiwa tidak mengenal hakikat dirinya dan melupakan Bhagavan, Guru Tertinggi, ia terjerat dalam guna-guna prakrti. Dengan keakuan pada guna, ia bertindak tanpa daya; lalu menurut karma ia lahir dengan tubuh yang berbeza—putih, gelap atau merah.

Verse 27

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

Jiwa yang beraku pada guna lalu bertindak tanpa daya; maka menurut karmanya ia lahir dalam banyak tubuh—putih, gelap atau merah—dan mengembara dalam pelbagai kelahiran oleh pengaruh guna prakrti.

Verse 28

शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्‍वचित् ॥ २८ ॥

Daripada sattva kadang-kadang diperoleh alam tinggi yang bercahaya; daripada rajas timbul kerja yang meletihkan dengan buah duka; daripada tamas dialami kegelapan, kesedihan dan penderitaan yang berat.

Verse 29

क्‍वचित्पुमान् क्‍वचिच्च स्त्री क्‍वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥

Dilindungi tamas, jiwa kadang menjadi lelaki, kadang perempuan, kadang bukan kedua-duanya; kadang dewa, manusia, burung atau binatang. Demikian ia mengembara dalam samsara menurut karma dan guna.

Verse 30

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

Seperti anjing yang kelaparan dan hina berkeliling dari rumah ke rumah, menurut takdir kadang menerima hukuman, kadang mendapat sedikit nasi; demikian juga jiwa yang dipenuhi keinginan mengembara di pelbagai jalan—kadang naik, kadang turun, kadang di alam pertengahan—menikmati yang disukai atau tidak disukai menurut ketentuan nasib.

Verse 31

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

Seperti anjing yang kelaparan dan hina merayau dari rumah ke rumah; menurut takdir kadang-kadang ia dihukum dan dihalau, kadang-kadang mendapat sedikit makanan. Demikian juga jīva, dipengaruhi banyak keinginan, mengembara dalam pelbagai kelahiran menurut nasib: kadang tinggi kadang rendah; kadang ke syurga, kadang ke neraka, kadang ke alam pertengahan, lalu menikmati hasil yang disukai dan tidak disukai.

Verse 32

दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥

Makhluk hidup berusaha menangkis pelbagai penderitaan yang berpunca daripada takdir, makhluk lain, atau tubuh dan minda. Namun, walau apa pun ikhtiar dilakukan, mereka tetap terikat oleh hukum alam dan tidak dapat memutuskan ikatan itu.

Verse 33

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥

Seperti seorang lelaki memikul beban berat di atas kepala, lalu apabila terasa terlalu berat dia memindahkannya ke bahu untuk melegakan kepala; demikianlah semua usaha penawar hanya memindahkan beban dari satu tempat ke tempat lain—beban itu tidak lenyap.

Verse 34

नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥

Nārada bersabda: Wahai yang bebas daripada dosa! Kesan karma tidak dapat ditangkis sepenuhnya hanya dengan mereka suatu karma lain, khususnya perbuatan yang tanpa kesedaran Kṛṣṇa; kerana kedua-duanya bersandar pada kejahilan. Mimpi buruk tidak terhapus oleh halusinasi buruk yang lain; ia terhapus hanya dengan terjaga. Demikianlah kewujudan material ini ialah mimpi akibat avidyā dan ilusi; penyelesaian tertinggi ialah bangun dalam kesedaran Kṛṣṇa.

Verse 35

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥

Walaupun objek itu sebenarnya tiada, pengembaraan dalam saṁsāra tidak berhenti; seperti dalam mimpi, minda berkeliaran dalam bentuk halus. Kita menderita kerana melihat harimau dalam mimpi atau ular dalam penglihatan, padahal tiada harimau dan tiada ular; penderitaan lahir daripada ciptaan halus dan tidak reda sehingga kita terjaga daripada mimpi itu.

Verse 36

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

Kepentingan sebenar makhluk hidup ialah keluar daripada kejahilan yang menyebabkan kelahiran dan kematian berulang. Penawarnya ialah berserah diri dengan bhakti tertinggi kepada Guru, wakil Tuhan; bhakti-yoga yang terpusat pada Bhagavan Vāsudeva melahirkan vairagya dan pengetahuan sejati.

Verse 37

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

Bhakti-yoga yang terpusat pada Bhagavan Vāsudeva sahaja melahirkan vairagya yang benar dan pengetahuan sejati; tanpanya, tidak mungkin ada pelepasan sempurna atau tersingkapnya pengetahuan tattva.

Verse 38

सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥

Wahai raja suci, sesiapa yang beriman, sentiasa bersandar pada kisah-kisah Acyuta, terus-menerus mendengar dan mempelajarinya, akan segera layak memandang Tuhan secara langsung.

Verse 39

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

Wahai Raja, di tempat para bhāgavata—para sadhu berhati jernih—sibuk dengan penuh ghairah mendengar dan melantunkan kemuliaan Tuhan, dari mulut para mahātmā mengalir nektar kisah manis Sang Prabhu bagaikan gelombang sungai ke segala arah. Mereka yang meminumnya tanpa jemu dengan telinga yang sungguh-sungguh, tidak disentuh lapar, dahaga, takut, dukacita, dan khayal.

Verse 40

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

Di sana, dari mulut para mahātmā mengalir ke segala arah sungai-sungai nektar kisah manis Sang Prabhu, bagaikan gelombang. Wahai Raja, mereka yang meminumnya tanpa jemu dengan telinga yang sungguh-sungguh, tidak disentuh lapar, dahaga, takut, dukacita, dan khayal.

Verse 41

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥

Kerana jiwa yang terikat sentiasa diganggu keperluan jasmani seperti lapar dan dahaga, maka sedikit sekali waktunya untuk menumbuhkan keterikatan pada kata-kata nektar Śrī Hari.

Verse 42

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

Tuhan Brahmā, penguasa para Prajāpati; Tuhan Śiva, Girīśa; Manu, Dakṣa dan para pemimpin manusia; para brahmacārī suci seperti Sanaka dan Sanātana; para resi agung Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha; dan aku (Nārada) — semuanya brāhmaṇa teguh yang berwibawa menuturkan Veda. Walau kuat oleh tapa, ilmu dan samādhi, namun meski melihat Parameśvara, kami belum mengenal-Nya dengan sempurna.

Verse 43

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

Tuhan Brahmā, penguasa para Prajāpati; Tuhan Śiva, Girīśa; Manu, Dakṣa dan para pemimpin manusia; para brahmacārī suci seperti Sanaka dan Sanātana; para resi agung Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha; dan aku (Nārada) — semuanya brāhmaṇa teguh yang berwibawa menuturkan Veda. Walau kuat oleh tapa, ilmu dan samādhi, namun meski melihat Parameśvara, kami belum mengenal-Nya dengan sempurna.

Verse 44

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

Tuhan Brahmā, penguasa para Prajāpati; Tuhan Śiva, Girīśa; Manu, Dakṣa dan para pemimpin manusia; para brahmacārī suci seperti Sanaka dan Sanātana; para resi agung Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha; dan aku (Nārada) — semuanya brāhmaṇa teguh yang berwibawa menuturkan Veda. Walau kuat oleh tapa, ilmu dan samādhi, namun meski melihat Parameśvara, kami belum mengenal-Nya dengan sempurna.

Verse 45

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥

Walaupun menelusuri śabda-brahman (Veda) yang tidak terbatas dan sukar diseberangi, serta menyembah pelbagai dewa menurut tanda-tanda mantra, manusia tetap tidak memahami Yang Tertinggi, Pribadi Ilahi Yang Mahakuasa.

Verse 46

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥

Apabila Bhagavān mengurniai seseorang dengan rahmat-Nya yang tanpa sebab, bhakta yang tersedar meninggalkan kegiatan duniawi dan ritual karma Veda, lalu teguh dalam bhakti murni kepada Śrī Hari।

Verse 47

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थद‍ृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥

Oleh itu, wahai Raja Barhiṣmān, jangan kerana kejahilan menganggap ritual Veda atau karma yang mengejar hasil—walaupun sedap didengar—sebagai tujuan tertinggi hidup; itu bukan matlamat muktamad۔

Verse 48

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥

Mereka yang kurang cerdas menganggap upacara ritual Veda sebagai segalanya. Mereka tidak mengetahui ‘rumah’ sejati mereka, tempat Dewa Janārdana bersemayam; kerana terpedaya, mereka mencari rumah-rumah lain।

Verse 49

आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्‍न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥

Wahai Raja, seolah-olah engkau menutupi seluruh bumi dengan hujung tajam rumput kuśa, engkau menjadi angkuh kerana membunuh banyak haiwan dalam yajña; namun engkau tidak mengetahui karma tertinggi. Karma yang menyenangkan Hari itulah yang utama; itulah ilmu dan budi yang mengangkat kesedaran Kṛṣṇa।

Verse 50

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥

Śrī Hari ialah Paramātmā dan pembimbing semua makhluk yang berjasad di dunia ini; Dialah Penguasa tertinggi atas kegiatan alam material. Maka setiap orang hendaklah berlindung pada kaki teratai-Nya; dengan itu hidup menjadi sejahtera dan berkat।

Verse 51

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥

Sesiapa yang tekun dalam khidmat bhakti tidak mempunyai sedikit pun ketakutan dalam kewujudan material, kerana Śrī Hari ialah Paramātmā dan sahabat tertinggi semua makhluk. Sesiapa yang mengetahui rahsia ini benar-benar terpelajar; dan yang demikian boleh menjadi guru rohani dunia. Sad-guru yang tulen, wakil Kṛṣṇa, tidak berbeza daripada Kṛṣṇa.

Verse 52

नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥

Nārada berkata: Wahai insan yang paling mulia, pertanyaanmu telah kujawab dengan tepat. Sekarang dengarkan daripadaku satu kisah lagi yang diterima oleh para sādhū dan amat rahsia, dengan keyakinan yang teguh.

Verse 53

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥

Wahai Raja, carilah rusa yang sedang memakan rumput di taman bunga yang indah bersama pasangannya. Ia sangat terikat pada kesenangannya dan menikmati nyanyian manis lebah. Ia tidak sedar bahawa di hadapannya ada harimau pemangsa, dan di belakangnya ada pemburu yang mengancam untuk menikamnya dengan anak panah tajam; maka kematiannya sudah dekat.

Verse 54

सुमन:समधर्मणां स्‍त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्‌घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥

Wahai Raja, wanita—menarik pada awalnya tetapi mengganggu pada akhirnya—ibarat bunga yang mula-mula memikat namun kemudian menjijikkan. Terjerat nafsu, makhluk hidup mencari sedikit kenikmatan indria dari lidah hingga kemaluan, lahir daripada hasil karma yang diingini, lalu menyangka dirinya bahagia dalam kehidupan berumah tangga. Bersatu dengan isteri, fikirannya sentiasa tenggelam dalam hal itu; telinganya pula sangat terpikat oleh bicara manis isteri dan anak-anak, seperti dengung lebah pengumpul madu. Ia lupa bahawa di hadapan ada Masa yang merampas umur dengan berlalunya siang dan malam; dan ia tidak melihat maut—seperti pemburu—yang diam-diam mengejarnya dari belakang untuk menembusnya dengan panah batin. Fahamilah: engkau terancam dari segala arah.

Verse 55

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥

Wahai Raja, fahamilah perumpamaan tentang rusa itu; kendalikan batinmu di dalam hati, dan jangan biarkan bunyi yang memikat telinga menguasai fikiran. Tinggalkan kehidupan rumah tangga yang penuh nafsu serta kisah-kisahnya, dan berlindunglah kepada Tuhan Yang Maha Esa melalui rahmat para jiwa merdeka bagaikan haṁsa. Dengan demikian, lepaskan tarikan material secara beransur-ansur.

Verse 56

राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥

Raja berkata: “Wahai brāhmaṇa, apa yang engkau sampaikan sebagai sabda Bhagavān telah aku dengar dengan penuh perhatian dan aku renungkan. Aku memahami bahawa para ācārya yang dahulu mengikatku pada karma yang mengejar hasil tidak mengetahui pengetahuan rahsia ini; jika mereka tahu, mengapa tidak menjelaskannya kepadaku?”

Verse 57

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥

Wahai vipra, dengan ajaranmu keraguanku yang besar telah terhapus. Kini aku memahami perbezaan antara bhakti, jñāna dan vairāgya. Aku juga mengerti bagaimana para ṛṣi agung pun boleh keliru tentang tujuan sebenar hidup, tempat yang tiada ruang bagi dorongan indera; apatah lagi soal pemuasan indera.

Verse 58

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥

Hasil daripada perbuatan yang dilakukan makhluk hidup dalam kehidupan ini akan dinikmati atau ditanggung pada kehidupan seterusnya, dalam tubuh yang lain.

Verse 59

इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥

Para ahli kesimpulan Veda berkata bahawa seseorang menikmati atau menanggung hasil karma lampau. Namun pada hakikatnya, tubuh yang melakukan perbuatan pada kelahiran lalu sudah lenyap; maka bagaimana reaksi karma itu dapat muncul untuk dinikmati atau ditanggung dalam tubuh yang lain?

Verse 60

नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥

Nārada berkata: Makhluk hidup bertindak dalam kehidupan ini melalui tubuh kasar, namun tubuh kasar itu digerakkan oleh tubuh halus—fikiran, kecerdasan dan ego. Setelah tubuh kasar lenyap, tubuh halus tetap ada untuk menikmati atau menanggung akibatnya; maka tiada perubahan.

Verse 61

शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते ताद‍ृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥

Seperti dalam mimpi, seseorang seolah-olah meninggalkan tubuh kasar ini lalu melalui gerak minda dan akal bertindak dalam tubuh lain sebagai dewa atau anjing; demikian juga setelah meninggalkan tubuh kasar, jīva memasuki tubuh haiwan atau dewa di dunia ini atau dunia lain untuk menikmati hasil karma lampau.

Verse 62

ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥

Makhluk hidup terperangkap dalam sangkaan jasmani: “Aku ini, aku itu; inilah tugasku.” Semuanya hanyalah kesan minda yang sementara; namun dengan rahmat Bhagavān, Tuhan Yang Maha Esa, jīva diberi peluang melaksanakan apa yang dibayangkan mindanya, lalu memperoleh tubuh yang lain.

Verse 63

यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥

Kedudukan batin atau kesedaran makhluk hidup dapat difahami melalui kegiatan dua jenis indera: indera memperoleh pengetahuan dan indera pelaksana. Demikian juga, melalui keadaan batin dan aliran fikiran seseorang, dapat diketahui karma dari tubuh terdahulu serta kedudukannya dalam kehidupan lampau.

Verse 64

नानुभूतं क्‍व चानेन देहेनाद‍ृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं याद‍ृगात्मनि ॥ ६४ ॥

Kadang-kadang kita tiba-tiba mengalami sesuatu yang tidak pernah dilihat atau didengar oleh tubuh sekarang; dan kadang hal seperti itu juga muncul mendadak dalam mimpi.

Verse 65

तेनास्य ताद‍ृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥

Oleh itu, wahai Raja, jīva yang berselubung tubuh halus (liṅga-śarīra) melahirkan pelbagai fikiran dan gambaran kerana tubuh terdahulu; terimalah ini sebagai kepastian. Tanpa pernah dialami dalam tubuh sebelumnya, minda tidak mampu mereka-reka atau bahkan menyentuh sesuatu objek.

Verse 66

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥

Wahai Raja, semoga sejahtera atasmu. Fikiranlah yang menandakan tubuh lampau dan tubuh masa depan bagi jiwa. Menurut pergaulan dengan prakṛti, keadaan batin menentukan perolehan jasad; maka melalui fikiran dapat diketahui kelahiran terdahulu dan tubuh yang bakal datang.

Verse 67

अद‍ृष्टमश्रुतं चात्र क्‍वचिन्मनसि द‍ृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥

Kadang-kadang dalam mimpi, terlintas dalam fikiran sesuatu yang tidak pernah dialami atau didengar dalam hidup ini; namun semuanya pernah dialami pada waktu, tempat dan keadaan yang berbeza. Demikianlah patut difahami.

Verse 68

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥

Objek-objek pancaindera datang dan pergi berulang kali dalam fikiran menurut tertibnya. Dalam fikiran makhluk yang sehaluan, kesan-kesan itu muncul bersama dalam pelbagai gabungan; maka kadang-kadang tampak gambaran seolah-olah belum pernah dilihat atau didengar.

Verse 69

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥

Apabila fikiran teguh dalam sattva dan sentiasa berada dekat Bhagavān, seorang bhakta dapat memerhati alam semesta sebagaimana Bhagavān memerhatikannya. Ini tidak selalu berlaku, namun ia terserlah seperti gelapnya Rāhu yang terlihat di hadapan bulan purnama.

Verse 70

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥

Selagi wujud tubuh halus yang tiada bermula—tersusun daripada kecerdasan, fikiran, pancaindera, objek indera, serta himpunan akibat guna—masih ada, selagi itu juga kekeliruan “aku” dan “milikku”, serta kelekatan pada tubuh kasar, tetap wujud.

Verse 71

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥

Dalam tidur lena, pengsan, kejutan besar, saat hampir mati atau demam tinggi, gerak prāṇa-vāyu terhenti; ketika itu lenyaplah kesedaran ‘akulah tubuh ini’.

Verse 72

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न द‍ृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥

Dalam kandungan dan zaman kanak-kanak, kerana belum matang, linga sebelas—sepuluh indera dan minda—tidak tampak; seperti bulan tertutup gelapnya malam bulan mati.

Verse 73

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥

Dalam mimpi, objek indera tidak benar-benar hadir, namun kerana memikirkannya ia tampak dan membawa mudarat; demikian juga kerana keterikatan pada objek, saṁsāra tidak berhenti walau tanpa sentuhan langsung.

Verse 74

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥

Lima objek indera, lima indera tindakan, lima indera pengetahuan dan minda—itulah enam belas pengembangan material. Di bawah pengaruh tiga guṇa, apabila bersatu dengan kesedaran, itulah yang disebut jīva terikat.

Verse 75

अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥

Dengan linga halus (tubuh halus) inilah jīva mengambil dan meninggalkan tubuh kasar; dan dengannya juga ia mengalami gembira, sedih, takut, derita dan bahagia.

Verse 76

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

Seperti ulat yang memegang daun baharu sebelum melepaskan daun lama, demikianlah jīva menurut karma lampau tidak meninggalkan kelekatan pada tubuh ini sebelum memperoleh tubuh yang lain, bahkan saat hampir mati.

Verse 77

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

Wahai raja manusia, selagi jīva belum memperoleh tubuh lain melalui rangkaian karma, mindalah yang memupuk kelahiran-ulang makhluk dan menjadi wadah segala keinginan.

Verse 78

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥

Dengan merenung berulang-ulang objek yang dialami pancaindera, manusia terus mengumpul karma. Selagi karma disertai avidyā, di situlah belenggu; dalam perbuatan berasaskan ‘bukan-diri’ itulah keterikatan.

Verse 79

अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥

Oleh itu, untuk meniadakan belenggu itu, berbhaktilah kepada Hari dengan segenap diri. Dengan kehendak-Nya alam ini dicipta, dipelihara dan dilenyapkan; maka pandanglah jagat sebagai dipenuhi oleh-Nya.

Verse 80

मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्‍त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥

Maitreya berkata: Nārada, bhāgavata yang utama, setelah memperlihatkan jalan haṁsa-yoga dan menjemput raja, kemudian berangkat menuju Siddhaloka.

Verse 81

प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥

Di hadapan para menterinya, Raja suci Prācīnabarhi memerintahkan putera-puteranya melindungi rakyat; kemudian baginda meninggalkan rumah dan pergi bertapa di Kapilāśrama.

Verse 82

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥

Di Kapilāśrama, Prācīnabarhi yang tabah menumpukan hati pada teratai kaki Govinda; bebas daripada keterikatan, baginda berbhakti tanpa henti lalu mencapai pembebasan dan kedudukan rohani yang setara dari segi sifat dengan Tuhan Yang Maha Esa.

Verse 83

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: श‍ृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥

Wahai Vidura yang suci, sesiapa yang mendengar atau menyampaikan kepada orang lain kisah pengetahuan rohani yang dinyanyikan oleh resi agung Nārada ini akan dibebaskan daripada anggapan diri sebagai tubuh.

Verse 84

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥

Kisah yang keluar dari lisan resi agung Nārada ini sarat dengan kemasyhuran Mukunda; maka ia menyucikan dunia dan membersihkan hati. Sesiapa yang melagukannya sebagai kīrtana dan menyebarkannya akan mencapai kedudukan tertinggi; bebas daripada segala ikatan, dia tidak lagi mengembara dalam kelahiran duniawi ini.

Verse 85

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥

Ilmu rohani yang menakjubkan ini aku peroleh daripada guru rohaniku. Sesiapa yang memahami maksud alegori ini akan bebas daripada anggapan diri sebagai tubuh dan mengerti dengan jelas kehidupan selepas kematian; hakikat perpindahan jiwa juga menjadi terang melalui kisah ini.