Sutra 13

आश्रयकारी सम्पन्नघाती पार्ष्णिरासारो मध्यम उदासीनो वा प्रतिकर्तव्यः संकटो मार्गः शोधयितव्यः कोशो दण्डो मित्रामित्राटवीबलं विष्ट्यृतुर्वा प्रतीक्ष्याः कृतदुर्गकर्मनिचयरक्षाक्षयः क्रीतबलनिर्वेदो मित्रबलनिर्वेदश्चागमिष्यति उपजपितारो वा नातित्वरयन्ति शत्रुरभिप्रायं वा पूरयिष्यति इति शनैर्यायात् विपर्यये शीघ्रम् ॥ कZ_१०.२.१३ ॥

āśrayakārī sampannaghātī pārṣṇir āsāro madhyama udāsīno vā pratikartavyaḥ saṃkaṭo mārgaḥ śodhayitavyaḥ kośo daṇḍo mitrāmitrāṭavībalaṃ viṣṭyṛtur vā pratīkṣyāḥ kṛtadurgakarmanicaya-rakṣā-kṣayaḥ krītabala-nirvedo mitrabala-nirvedaś cāgamiṣyati upajapitāro vā nātitvarayanti śatrur abhiprāyaṃ vā pūrayiṣyati iti śanair yāyāt viparyaye śīghram

Seseorang hendaklah menangkis musuh yang mencari perlindungan/sokongan, yang menyerang kemakmuran/sumber, dan yang menyerang dari belakang; sama ada dia lebih kuat, setara, atau berkecuali. Laluan yang sukar mesti dibersihkan. Hendaklah menunggu sehingga perbendaharaan dan kuasa paksaan siap, dan sehingga kekuatan kawan, lawan, serta pasukan suku hutan, juga kerja paksa (corvée) dan musim/cuaca, memihak. Selepas itu akan menyusul pengumpulan kerja-kerja kubu, simpanan, perlindungan, dan penghakisan (musuh); tentera upahan dan tentera sekutu juga akan menjadi letih (jika dipaksa berlebihan). Atau ejen subversi mungkin tidak mendesak terlalu cepat; atau musuh mungkin menunaikan tujuannya—maka bergeraklah perlahan; dalam keadaan sebaliknya, cepat.

आश्रयकारीproviding shelter/cover (a route that offers refuge)
आश्रयकारी:
TypeAdjective
Rootआ-श्रि
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग (मार्गः इति विशेषणम्)
सम्पन्नघातीone that destroys a well-equipped (enemy)
सम्पन्नघाती:
TypeAdjective
Rootघन्/हन् (घाति)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग (मार्गः इति विशेषणम्)
पार्ष्णिरासारःa route suited for pressure/attack from behind (rear-pressing)
पार्ष्णिरासारः:
TypeNoun (used adjectivally)
Rootआ-सृ (आसार)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग (मार्गः इति विशेषणम्); पार्ष्णि-आसारः = ‘heel/behind-attack/pressure’
मध्यमःthe intermediate (king/power)
मध्यमः:
TypeAdjective (substantival)
Rootमध्य
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; (शत्रुः/राजा) मध्यमः = मध्यस्थ-प्रकृतिः
उदासीनःthe neutral (king/power)
उदासीनः:
TypeAdjective (substantival)
Rootउदासीन
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
प्रतिकर्तव्यःshould be countered/acted against
प्रतिकर्तव्यः:
TypeVerbal adjective (Gerundive)
Rootकृ (प्रति-कृ)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; कर्तव्य-प्रत्यय (तव्यत्), कर्मणि/विध्यर्थः
संकटःdangerous/difficult
संकटः:
TypeAdjective
Rootसंकट
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग (मार्गः इति विशेषणम्)
मार्गःroute/road (line of march)
मार्गः:
TypeNoun
Rootमार्ग
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
शोधयितव्यःshould be cleared/secured
शोधयितव्यः:
TypeVerbal adjective (Gerundive)
Rootशुध्/शोध् (शोधयति)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; तव्यत्-प्रत्यय, विध्यर्थः
कोशःtreasury
कोशः:
TypeNoun
Rootकोश
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
दण्डःcoercive power/force (punishment, army)
दण्डः:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
मित्रामित्राटवीबलम्the forces of allies, enemies, and forest-tribes
मित्रामित्राटवीबलम्:
TypeNoun
Rootबल
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; मित्र-बल + अमित्र-बल + आटवी-बल (समाहार)
विष्टिःcorvée/forced labour
विष्टिः:
TypeNoun
Rootविष्टि
Formप्रथमा-एकवचन, स्त्रीलिङ्ग
ऋतुःseason
ऋतुः:
TypeNoun
Rootऋतु
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
प्रतीक्ष्याःshould be waited for/kept in view
प्रतीक्ष्याः:
TypeVerbal adjective (Gerundive)
Rootईक्ष् (प्रति-ईक्ष्)
Formप्रथमा-बहुवचन, पुल्लिङ्ग; तव्य/ण्यत्-प्रत्ययार्थ (प्रतीक्ष्य = प्रतीक्षितव्य)
कृतदुर्गकर्मनिचयरक्षाक्षयःthe exhaustion of protection/guarding of accumulated fortification works
कृतदुर्गकर्मनिचयरक्षाक्षयः:
TypeNoun (compound)
Rootक्षि (क्षय)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; (यः) कृत-दुर्ग-कर्म-निचय-रक्षा-क्षयः
क्रीतबलनिर्वेदःdisaffection/weariness of hired troops
क्रीतबलनिर्वेदः:
TypeNoun (compound)
Rootविद् (निर्वेद)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; क्रीत-बलस्य निर्वेदः
मित्रबलनिर्वेदःdisaffection of allied forces
मित्रबलनिर्वेदः:
TypeNoun (compound)
Rootविद् (निर्वेद)
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; मित्र-बलस्य निर्वेदः
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
आगमिष्यतिwill come/occur
आगमिष्यति:
TypeVerb
Rootगम् (आ-गम्)
Formलृट् (भविष्यत्), प्रथमपुरुष-एकवचन, परस्मैपद
उपजपितारःsecret persuaders/instigators (suborners)
उपजपितारः:
TypeNoun (agent)
Rootजप् (उप-जप्)
Formप्रथमा-बहुवचन, पुल्लिङ्ग; तृ-प्रत्यय (कर्तरि)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
not
:
TypeParticle
Root
Formनिषेधार्थक-अव्यय
अतित्वरयन्तिdo not hasten (too much)
अतित्वरयन्ति:
TypeVerb
Rootत्वर् (अति-त्वरयति)
Formलट्, प्रथमपुरुष-बहुवचन, परस्मैपद; णिच् (causative)
शत्रुःenemy
शत्रुः:
TypeNoun
Rootशत्रु
Formप्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
अभिप्रायम्intention/plan
अभिप्रायम्:
TypeNoun
Rootअभि-प्र-इ (अभिप्राय)
Formद्वितीया-एकवचन, पुल्लिङ्ग
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
पूरयिष्यतिwill fulfill/complete
पूरयिष्यति:
TypeVerb
Rootपॄ (पूरयति)
Formलृट् (भविष्यत्), प्रथमपुरुष-एकवचन, परस्मैपद; णिच् (causative)
इतिthus
इति:
TypeQuotative particle
Rootइति
Formइत्यर्थक-अव्यय (वाक्यसमाप्ति/उद्धरण)
शनैःslowly/gradually
शनैः:
TypeAdverb
Rootशनैः
Formक्रियाविशेषण-अव्यय
यायात्should proceed/go
यायात्:
TypeVerb
Rootया
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष-एकवचन, परस्मैपद
विपर्ययेin the contrary case
विपर्यये:
TypeNoun
Rootविपर्यय
Formसप्तमी-एकवचन, पुल्लिङ्ग; ‘विपर्यये (सति)’
शीघ्रम्quickly
शीघ्रम्:
TypeAdverb
Rootशीघ्र
Formक्रियाविशेषण-अव्यय
K
kośa (treasury)
D
daṇḍa (coercive power)
M
mitra (ally)
A
amitra (enemy)
A
aṭavī-bala (forest forces/tribes)
V
viṣṭi (corvée)
U
upajapti (subversion)

FAQs

Campaign movement should not outrun fiscal capacity and coercive capability; otherwise supply, discipline, and bargaining power collapse.

Because infrastructure work, transport, and sustainment depend on labor availability and weather windows; ignoring them creates preventable failure.

Tempo is conditional: move slowly when enemy intentions, agent operations, and readiness are uncertain; move quickly when conditions favor decisive action.