Previous Verse
Next Verse

Shloka 34

नैमित्तिक-प्राकृत-प्रलयवर्णनम्

Periodic and Elemental Dissolution; Reabsorption into Paramātman

गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च महामुने प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम्

guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param

हे महामुने, ज्या अवस्थेत गुणांचे पूर्ण साम्य असते—न अधिक, न कमी—तीच प्रकृती म्हणून सांगितली आहे; तीच हेतु, प्रधान आणि परम कारण आहे।

गुणसाम्यम्equilibrium of the guṇas
गुणसाम्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक) + साम्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘गुणानां साम्यम्’ (equilibrium of guṇas)
अनुद्रिक्तम्not excessive
अनुद्रिक्तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअनु-उद्-√रिच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘न उद्रिक्तम्’ (not excessive)
अन्यूनम्not deficient
अन्यूनम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअन् (नञ्) + न्यून (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-समासार्थः—‘न न्यूनम्’ (not deficient)
and
:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः
महामुनेO great sage
महामुने:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + मुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सम्बोधन, एकवचन; कर्मधारयः—‘महान् मुनिः’
प्रोच्यतेis called, is stated
प्रोच्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√वच् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (is said/called)
प्रकृतिःPrakṛti
प्रकृतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; कर्तृ/प्रत्ययार्थे नाम (as the term being defined)
हेतुःcause
हेतुः:
Karta (Predicate/कर्ता-समाना)
TypeNoun
Rootहेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; विधेय-नाम (predicate nominative)
प्रधानम्Pradhāna (the primary matter)
प्रधानम्:
Karta (Predicate/कर्ता-समाना)
TypeNoun
Rootप्रधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय-नाम (the Pradhāna)
कारणम्cause, instrument
कारणम्:
Karta (Predicate/कर्ता-समाना)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय-नाम
परम्supreme
परम्:
Karta (Predicate/कर्ता-समाना)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (supreme)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

G
Gunas (Sattva, Rajas, Tamas)

FAQs

It defines the unmanifest state of primordial nature (Prakriti/Pradhana) before creation, where sattva, rajas, and tamas are balanced and therefore do not yet produce manifest forms.

He identifies Prakriti as the causal substrate called Pradhana, characterized specifically by the equal, non-dominant condition of the gunas—neither heightened nor diminished.

By clarifying Prakriti as a 'supreme material cause' in the cosmological chain, the Purana sets up the distinction between material causality and the higher sovereignty of Vishnu as the Supreme Reality who presides over and initiates cosmic manifestation.