Adhyaya 30

Verse 1

गरुडो वारुणं छत्रं तथैव मणिपर्वतम् सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन् ययौ

गरुड वरुणाचे छत्र, मणिपर्वत आणि भार्यासह हृषीकेश यांना जणू लीलामात्रे वाहून पुढे निघाला।

Verse 2

ततः शङ्खम् उपाध्मासीत् स्वर्गद्वारगतो हरिः उपतस्थुस् ततो देवाः सार्घ्यपात्रा जनार्दनम्

मग स्वर्गद्वारी पोहोचलेल्या हरिने शंख फुंकला। त्या नादाने देव तत्क्षणी येऊन जनार्दनाच्या सेवेत उभे राहिले आणि प्रभूस अर्पण करण्यास योग्य अर्घ्यपात्रे घेऊन आले।

Verse 3

स देवैर् अर्चितः कृष्णो देवमातुर् निवेशनम् सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशे ऽदितिम्

देवांनी अर्चिलेला कृष्ण—परमेश्वर विष्णु—पांढऱ्या मेघशिखरासारख्या देवमातेच्या निवासात प्रवेश करून तेथे अदितीला पाहू लागला।

Verse 4

स तां प्रणम्य शक्रेण सह ते कुण्डलोत्तमे ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः

तिला प्रणाम करून जनार्दनाने शक्रासह ती उत्तम कुंडले तिला परत दिली आणि नरकाच्या विनाशाची कथा तिला सांगितली।

Verse 5

ततः प्रीता जगन्माता धातारं जगतां हरिम् तुष्टावादितिर् अव्यग्रा कृत्वा तत्प्रवणं मनः

मग जगन्माता अदिती प्रसन्न व निश्चिंत झाली; मन पूर्णपणे त्यांच्याकडे झुकवून तिने जगताचा धाता हरि यांची स्तुती केली।

Verse 6

नमस् ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानाम् अभयंकर सनातनात्मन् सर्वात्मन् भूतात्मन् भूतभावन

हे पुण्डरीकाक्षा, तुला नमस्कार। तू भक्तांना अभय देणारा; हे सनातनात्मन्, सर्वात्मन्, भूतात्मन्, भूतभावन—तुला वंदन।

Verse 7

प्रणेता मनसो बुद्धेर् इन्द्रियाणां गुणात्मक त्रिगुणातीत निर्द्वन्द्व शुद्ध सर्वहृदिस्थित

तो मन व बुद्धीचा प्रेरक स्वामी आहे आणि इंद्रिये व त्यांच्या गुणांचा अंतर्यामी नियंता आहे. गुणांच्या क्षेत्रात व्यापूनही तो त्रिगुणातीत, द्वंद्वरहित, परम शुद्ध आणि प्रत्येक जीवाच्या हृदयात वसणारा आहे.

Verse 8

सितदीर्घादिनिःशेषकल्पनापरिवर्जित जन्मादिभिर् असंस्पृष्ट स्वप्नादिपरिवर्जित

तो ‘पांढरा’, ‘दीर्घ’ इत्यादी सर्व कल्पित संकल्पनांपासून विरक्त आहे; जन्म इत्यादी देहधारणेच्या अवस्थांनी अस्पर्शित आहे; आणि स्वप्नादि स्थितींहूनही परे—सदा निरुपाधि आहे.

Verse 9

संध्या रात्रिर् अहो भूमिर् गगनं वायुर् अम्बु च हुताशनो मनो बुद्धिर् भूतादिस् त्वं तथाच्युत

तू संध्या आहेस, तूच रात्र आहेस, तूच दिवस आहेस, तूच पृथ्वी आहेस. तू आकाश, वारा आणि पाणी आहेस; तू अग्नी आहेस. तू मन व बुद्धी आहेस; आणि भूतांचा आदिकारणही तूच आहेस—हे अच्युत!

Verse 10

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर् भवान् ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिर् आत्ममूर्तिभिर् ईश्वर

सृष्टी, स्थिती आणि विनाश यांचा कर्ता तूच आहेस आणि कर्त्यांचा अधिपतीही तूच आहेस. हे ईश्वर! ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव अशी नावे असलेल्या तुझ्या आत्ममूर्तींनी तू ही विश्वकर्मे पार पाडतोस.

Verse 11

देवा यक्षास् तथा दैत्या राक्षसाः सिद्धपन्नगाः कूष्माण्डाश् च पिशाचाश् च गन्धर्वा मनुजास् तथा

देव, यक्ष आणि दैत्य; राक्षस, सिद्ध आणि नागजाती; कूष्मांड आणि पिशाच; गंधर्व—आणि तसेच मनुष्यही आहेत.

Verse 13

स्थूला मध्यास् तथा सूक्ष्माः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतराश् च ये देहभेदा भवान् सर्वे ये केचित् पुद्गलाश्रयाः

स्थूल, मध्यम, सूक्ष्म आणि सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म—जे जे देहभेद भौतिक पिंडावर आधारलेले आहेत, हे प्रभो, ते सर्व या वर्णनात अंतर्भूत आहेत।

Verse 14

माया तवेयम् अज्ञातपरमार्थातिमोहिनी अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं यया मूढो निरुध्यते

ही तुमचीच माया आहे—परमार्थ न जाणणाऱ्यांना अत्यंत मोहात पाडणारी—जिच्यामुळे मूढ मनुष्य अनात्मात आत्मविद्या मानून बांधला जातो।

Verse 15

अहं ममेति भावो ऽत्र यत् पुंसाम् अभिजायते संसारमातुर् मायायास् तवैतन् नाथ चेष्टितम्

हे नाथ, येथे मनुष्यात ‘मी’ आणि ‘माझे’ असा भाव जो उत्पन्न होतो—तो संसारमाता असलेल्या तुमच्या मायाचेच कार्य-लीलाच आहे।

Verse 16

यैः स्वधर्मपरैर् नाथ नरैर् आराधितो भवान् ते तरन्त्य् अखिलाम् एतां मायाम् आत्मविमुक्तये

हे नाथ, जे नर स्वधर्मात दृढ राहून तुमची आराधना करतात, ते आत्ममुक्तीसाठी ही अखिल माया तरून जातात।

Verse 17

ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस् तथा विष्णुमायामहावर्तमोहान्धतमसा वृताः

ब्रह्मापासून आरंभ करून सर्व देव, मनुष्य आणि पशुही—विष्णुमायेच्या महावर्तात अडकून मोहाच्या अंधकारमय तमाने वेढलेले आहेत।

Verse 18

आराध्य त्वाम् अभीप्सन्ते कामान् आत्मभवक्षयम् यद् एते पुरुषा माया सैवेयं भगवंस् तव

हे भगवन्! तुझी आराधना करून हे लोक काम्य वस्तू—अगदी स्वतःच्या भवाचा क्षयही—इच्छितात. पण ते जे काही साधू पाहतात ते सर्व माया आहे; आणि ही माया निश्चयच तुझीच आहे।

Verse 19

मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षक्षयाय च आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत्

मी पुत्रकामनेने आणि वैरीपक्षाच्या क्षयासाठीच तुझी आराधना केली, मोक्षासाठी नव्हे; ते सर्व खरे तर तुझ्या मायाचेच विलास होते।

Verse 20

कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमाद् अपि जायते यद् अपुण्यानां सो ऽपराधः स्वदोषजः

फक्त कौपीन‑आच्छादनाइतकी लहान इच्छा जणू कल्पद्रुमापासून सहज मिळावी; पण अपुण्यवानांना तीही कठीणतेने उत्पन्न होते—हा अभाव परक्याने लादलेला भाग्यदोष नाही, तर स्वदोषज अपराध आहे।

Verse 21

तत् प्रसीदाखिलजगन्मायामोहकराव्यय अज्ञानं ज्ञानसद्भावभूतं भूतेश नाशय

म्हणून प्रसन्न व्हा. हे अव्यय प्रभो, जो मायेद्वारे अखिल जगताला मोहात पाडतोस—हे भूतेश—माझे अज्ञान नष्ट कर आणि माझ्यात ज्ञानाचा सत्यभाव प्रतिष्ठित कर.

Verse 22

नमस् ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः गदाहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः

चक्रहस्ताला नमस्कार; शार्ङ्गहस्ताला नमस्कार। गदाहस्त हे विष्णो, तुला नमस्कार; शंखहस्ताला नमस्कार।

Verse 23

एतत् पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपलक्षितम् न जानामि परं यत् ते प्रसीद परमेश्वर

मी तुमचे हे स्थूल, प्रत्यक्ष चिन्हांनी युक्त रूप पाहतो; पण तुमचे जे परम तत्त्व आहे ते मला कळत नाही। हे परमेश्वर, कृपा करून प्रसन्न व्हा।

Verse 24

अदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम् माता देवि त्वम् अस्माकं प्रसीद वरदा भव

अदितीने असे स्तवन केल्यावर विष्णू हसून देवस्त्रीला म्हणाले—“देवी, तू आमची माता आहेस; प्रसन्न हो आणि वर देणारी हो.”

Verse 25

एवम् अस्तु यथेच्छा ते त्वम् अशेषैः सुरासुरैः अजेयः पुरुषव्याघ्र मर्त्यलोके भविष्यसि

“तथास्तु—तुझ्या इच्छेप्रमाणे होवो। हे पुरुषव्याघ्र, मर्त्यलोकी तू सर्व देव-दानवांनाही अजेय होशील.”

Verse 26

ततो ऽनन्तरम् एवास्य शक्राणीसहितादितिम् सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः

त्यानंतर लगेच सत्यभामेने शक्राणीसह अदितीला नमस्कार केला आणि पुन्हा पुन्हा म्हणाली—“प्रसन्न व्हा, कृपा करा.”

Verse 27

मत्प्रसादान् न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यम् एव च भविष्यत्य् अनवद्याङ्गी सर्वकालं भविष्यसि

माझ्या कृपेने, हे सुभ्रू, तुला ना जरा येईल ना वैरूप्य। निर्दोष अंगांनी युक्त तू सर्वकाळ अशीच राहशील.

Verse 28

अदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम् यथावत् पूजयाम् आस बहुमानपुरःसरम्

मग अदितीची अनुमती घेऊन देवांचा राजा इंद्राने जनार्दनाची यथाविधी पूजा केली, आणि अग्रभागी गाढ मान व श्रद्धा ठेवली।

Verse 29

ततो ददर्श कृष्णो ऽपि सत्यभामासहायवान् देवोद्यानानि हृद्यानि नन्दनादीनि सत्तम

मग सत्यभामेसह श्रीकृष्णानेही देवांचे मनोहर उद्यान—नंदन इत्यादी—पाहिले; हे श्रेष्ठ पुरुषा, ती खरोखर हृदयाला आनंद देणारी होती।

Verse 30

ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुष्पधारिणम् शैत्याह्लादकरं ताम्रबालपल्लवशोभितम्

आणि त्याने ते पाहिले—सुगंधाने परिपूर्ण, मंजऱ्या व पुष्पांनी भरलेले; शीतलता व आनंद देणारे, तांबूस कोवळ्या नवपल्लवांनी शोभणारे।

Verse 31

मथ्यमाने ऽमृते जातं जातरूपोपमत्वचम् पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः

अमृतासाठी समुद्र मथला जात असता पारिजात वृक्ष उत्पन्न झाला; त्याची साल व कांती शुद्ध सुवर्णासारखी होती. जगन्नाथ केशव, केशीसूदनाने तो स्वतःचा केला।

Verse 32

तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तम कस्मान् न द्वारकाम् एष नीयते कृष्ण पादपः

ते पाहून सत्यभामाने गोविंदाला म्हटले: “हे द्विजोत्तम, हा कृष्णाचा पादप द्वारकेला का नेला जात नाही?”

Verse 33

यदि ते तद् वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे मद्गेहनिष्कुटार्थाय तद् अयं नीयतां तरुः

जर तुझे ते वचन सत्य असेल—आणि तू खरोखरच मला अत्यंत प्रिय असशील—तर माझ्या घराच्या अंगणातील उपवनाच्या शोभेसाठी हा वृक्ष नेला जावो।

Verse 34

न मे जाम्बवती तादृग् अभीष्टा न च रुक्मिणी सत्ये यथा त्वम् इत्य् उक्तं त्वया कृष्णासकृत् प्रियम्

“जांबवतीही मला तितकी प्रिय नाही, रुक्मिणीही नाही—जशी तू, हे सत्ये।” तुझे हे शब्द वारंवार ऐकून श्रीकृष्ण अंतःकरणी प्रसन्न झाले।

Verse 35

सत्यं तद् यदि गोविन्द नोपचारकृतं तव तद् अस्तु पारिजातो ऽयं मम गेहविभूषणम्

“जर हे खरे असेल, हे गोविंद—आणि तुझा हा स्नेह केवळ औपचारिक नसेल—तर हा पारिजात माझाच असो, माझ्या घराचे भूषण होवो।”

Verse 36

बिभ्रती पारिजातस्य केशपक्षेण मञ्जरीम् सपत्नीनाम् अहं मध्ये शोभेयम् इति कामये

“केसांच्या वेणीत पारिजाताची मंजिरी धारण करून, मी सौतांच्या मध्ये सर्वाधिक शोभून दिसावे अशी इच्छा करते।”

Verse 37

इत्य् उक्तः स प्रहस्यैनां पारिजातं गरुत्मति आरोपयाम् आस हरिस् तम् ऊचुर् वनरक्षिणः

असे म्हणताच हरि हसले; आणि गरुडावर तो पारिजात-वृक्ष आरूढ करून, वनाचे रक्षक त्यांना म्हणाले।

Verse 38

भो शची देवराजस्य महिषी तत्परिग्रहम् पारिजातं न गोविन्द हर्तुम् अर्हसि पादपम्

हे शची, देवराज इंद्राची महिषी! हा पारिजात वृक्ष इंद्राचा प्रिय परिग्रह आहे. हे गोविंद, हा दिव्य वृक्ष घेऊन जाणे तुला योग्य नाही.

Verse 39

शचीविभूषणार्थाय देवैर् अमृतमन्थने उत्पादितो ऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि

अमृतमंथनात देवांनी शचीच्या अलंकारासाठी याची उत्पत्ती केली. हे तुझ्यासाठी क्षेमकारक नाही; तू हे घेऊन निघालास तर सुरक्षित राहणार नाहीस.

Verse 40

देवराजो मुखप्रेक्षो यस्यास् तस्याः परिग्रहम् मौढ्यात् प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं हि को व्रजेत्

हे क्षेमी! जिच्या मुखाकडे देवराज इंद्रही पाहतो, तिचा परिग्रह तू मूर्खपणाने मागतोस. तिला पत्नी म्हणून स्वीकारून कोण सुरक्षित राहू शकेल?

Verse 41

अवश्यम् अस्य देवेन्द्रो निष्कृतिं कृष्ण यास्यति वज्रोद्यतकरं शक्रम् अनुयास्यन्ति चामराः

हे कृष्ण! निश्चयच देवेन्द्र इंद्र प्रायश्चित्त करण्यास येईल. हातात वज्र उचललेला शक्र पुढे येईल आणि चामरधारी सेवक मागोमाग असतील.

Verse 42

तद् अलं सकलैर् देवैर् विग्रहेण तवाच्युत विपाककटु यत् कर्म तन् न शंसन्ति पण्डिताः

म्हणून, हे अच्युत, सर्व देवांशी तुझा विग्रह नको. ज्याचे फळ पिकल्यावर कडू होते अशा कर्माची प्रशंसा पंडित करत नाहीत.

Verse 43

इत्य् उक्ते तैर् उवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी का शची पारिजातस्य को वा शक्रः सुराधिपः

ते असे बोलताच अतिशय क्रोधाने पेटलेली सत्यभामा म्हणाली—“पारिजातावर शचीचा काय हक्क? आणि शक्र (इंद्र) कोण, जो देवांचा अधिपती म्हणवतो?”

Verse 44

सामान्यः सर्वलोकानां यद्य् एषो ऽमृतमन्थने समुत्पन्नः सुराः कस्माद् एको गृह्णाति वासवः

“अमृतमंथनातून उत्पन्न झालेले हे अमृत जर सर्व लोकांसाठी समान असेल, तर हे देवांनो, वासव (इंद्र) एकटाच ते का घेतो?”

Verse 45

यथा सुधा यथैवेन्दुर् यथा श्रीर् वनरक्षिणः सामान्यः सर्वलोकस्य पारिजातस् तथा द्रुमः

जसे सुधा सर्वांसाठी, तसेच चंद्र सर्वांसाठी; जशी श्री (लक्ष्मी) वनरक्षकांची सामाईक संपत्ती—तसाच पारिजात वृक्षही सर्व लोकांचा समान वर आहे.

Verse 46

भर्तृबाहुमहागर्वाद् रुणद्ध्य् एनम् अथो शची तत् कथ्यताम् अलं क्षान्त्या सत्या हारयति द्रुमम्

मग भर्तृबाहूच्या प्रचंड गर्वामुळे चिडलेली शची त्याला आवरते. “सरळ सांगा—आता पुरे सहन केले; सत्यालाही वाकवता येते, जसे झाड वाकवतात.”

Verse 47

कथ्यतां च द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम सत्यभामा वदत्य् एतद् इति गर्वोद्धताक्षरम्

“लवकर जा आणि पौलोमीला माझे वचन सांग—‘सत्यभामा असे म्हणते’”—हे शब्द गर्व व उद्धटपणाने उच्चारले गेले.

Verse 48

यदि त्वं दयिता भर्तुर् यदि वश्यः पतिस् तव मद्भर्तुर् हरतो वृक्षं तत् कारय निवारणम्

जर तू खरोखर पतीची लाडकी असशील—आणि तुझा स्वामी तुझ्या वशात असेल—तर त्याला माझ्या पतीचे झाड नेणे थांबवायला सांग; ते हरण रोख.

Verse 49

जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम् पारिजातं तथाप्य् एनं मानुषी हारयामि ते

मला माहीत आहे तुझा पती शक्र आहे, त्रिदशांचा ईश्वर आहे; तरीही मी—मानवी स्त्री असून—हा पारिजात वृक्ष तुझ्याकडून घेऊन जाईन.

Verse 50

इत्य् उक्ता रक्षिणो गत्वा शच्या ऊचुर् यथोदितम् शची चोत्साहयाम् आस त्रिदशाधिपतिं पतिम्

असे सांगितल्यावर रक्षक गेले आणि जसे सांगितले होते तसेच शचीला निवेदन केले; आणि शचीनेही आपल्या पतीला—त्रिदशांचा अधिपती—उत्साह देऊन निर्णायक कृतीस प्रवृत्त केले.

Verse 51

ततः समस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम् प्रययौ पारिजातार्थम् इन्द्रो योधयितुं द्विज

त्यानंतर इंद्र—सर्व देवांच्या सैन्यांनी वेढलेला—हे द्विज, पारिजातासाठी हरिसोबत युद्ध करण्यास निघाला.

Verse 52

ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलवरायुधाः बभूवुस् त्रिदशाः सज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते

त्यानंतर शक्र (इंद्र) वज्र हातात घेऊन ठाम उभा राहिला तेव्हा त्रिदश देव पूर्ण सज्ज झाले—परिघ, खड्ग, गदा व शूल अशी श्रेष्ठ आयुधे धारण करून।

Verse 53

ततो निरीक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम् शक्रं देवपरीवारं युद्धाय समुपस्थितम्

तेव्हा गोविंदाने नागराजावर आरूढ शक्र (इंद्र) देवपरिवारासह युद्धासाठी उपस्थित झालेला पाहिला।

Verse 54

चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन् मुमोच च शरव्रातं सहस्रायुतसंमितम्

त्याने शंखाचा घनघोर निनाद केला, ज्याने दिशा भरून गेल्या; आणि त्याने सहस्र-अयुत मोजमापाचा बाणवर्षाव सोडला।

Verse 55

ततो दिशो नभश् चैव दृष्ट्वा शरशताचितम् मुमुचुस् त्रिदशाः सर्वे अस्त्रशस्त्राण्य् अनेकशः

मग दिशा आणि आकाश शेकडो बाणांनी भरलेले पाहून, सर्व त्रिदश देवांनी पुन्हा पुन्हा अनेक अस्त्र-शस्त्रे सोडली।

Verse 56

एकैकं शस्त्रम् अस्त्रं च देवैर् मुक्तं सहस्रधा चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः

देवांनी सोडलेले प्रत्येक शस्त्र व अस्त्र, जगतांचा ईश्वर मधुसूदनाने जणू खेळतच सहस्र तुकड्यांत छेदले।

Verse 57

पाशं सलिलराजस्य समाकृष्योरगाशनः चकार खण्डशश् चञ्च्वा बालपन्नगदेहवत्

सलिलराज (वरुण) याचा पाश स्वतःकडे ओढून, उरगाशनाने तो चोचीने खंडखंड केला—जणू कोवळ्या पिल्लू सर्पाच्या देहासारखा।

Verse 58

यमेन प्रहितं दण्डं गदाविक्षेपखण्डितम् पृथिव्यां पातयाम् आस भगवान् देवकीसुतः

यमाने पाठवलेला दंड देवकीसुत भगवानाने गदेच्या एका झटक्यात खंडित करून पृथ्वीवर पाडला।

Verse 59

शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः चकार शौरिर् अर्कं च दृष्टिदृष्टं हतौजसम्

तेव्हा सर्वशक्तिमान शौरी—भगवान श्रीकृष्ण—यांनी चक्राने धनेश कुबेराची शिबिका तुकडे तुकडे केली; आणि अर्क (सूर्य)ही केवळ त्यांच्या दृष्टीनेच दृष्टीहत होऊन तेज व अभिमान गमावून बसला।

Verse 60

नीतो ऽग्निः शतशो बाणैर् द्राविता वसवो दिशः चक्रविच्छिन्नशूलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः

अग्नीला शेकडो बाणांनी परत हुसकावले; वसु दिशादिशांना पांगले; आणि चक्राने ज्यांच्या शूलांचे अग्र छिन्न झाले, ते रुद्र भूमीवर पाडले गेले।

Verse 61

साध्या विश्वे च मरुतो गन्धर्वाश् चैव सायकैः शार्ङ्गेण प्रेरितैर् अस्ता व्योम्नि शाल्मलितूलवत्

शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी घायाळ होऊन साध्य, विश्वदेव, मरुत आणि गंधर्व आकाशात शाल्मलीच्या कापसासारखे उडत विखुरले व खाली पडले।

Verse 62

गरुत्मान् अपि वक्त्रेण पक्षाभ्यां नखराङ्कुरैः भक्षयंस् ताडयन् देवान् दारयंश् च चचार वै

तेव्हा गरुत्मानही चोच, पंख आणि नखांच्या तीक्ष्ण टोकांनी देवांना भक्षीत, ताडीत व फाडीत सर्वत्र फिरू लागला।

Verse 63

ततः शरसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ परस्परं ववर्षाते धाराभिर् इव तोयदौ

मग देवेन्द्र आणि मधुसूदन यांनी परस्परांवर हजारो बाणांची मुसळधार वर्षा केली—जणू दोन जलधर मेघ पाण्याच्या धारा ओतत आहेत।

Verse 64

ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले देवैः समस्तैर् युयुधे शक्रेण च जनार्दनः

त्या घनघोर संग्रामात गरुडाने ऐरावताशी युद्ध केले; आणि जनार्दनाने शक्रासह सर्व देवांशी रण केले।

Verse 65

छिन्नेष्व् अशेषबाणेषु शस्त्रेष्व् अस्त्रेषु च त्वरन् जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश् चक्रं सुदर्शनम्

जेव्हा सर्व बाण छिन्न झाले आणि शस्त्रे-अस्त्रे मोडली, तेव्हा वासवाने त्वरेने वज्र घेतले आणि कृष्णाने सुदर्शनचक्र उचलले।

Verse 66

ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं द्विजसत्तम वज्रचक्रधरौ दृष्ट्वा देवराजजनार्दनौ

मग, हे द्विजश्रेष्ठा, वज्र व चक्र धारण केलेले देवराज आणि जनार्दन पाहून त्रैलोक्यात हाहाकार माजला।

Verse 67

क्षिप्तं वज्रम् अथेन्द्रेण जग्राह भगवान् हरिः न मुमोच तथा चक्रं शक्रं तिष्ठेति चाब्रवीत्

इंद्राने फेकलेला वज्र भगवान हरिने पकडला; त्यांनी चक्रही सोडले नाही, उलट शक्राला म्हणाले—“थांब.”

Verse 68

प्रणष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् सत्यभामाब्रवीद् वीरं पलायनपरायणम्

ज्याचा वज्र निष्फळ झाला, गरुड-वाहन जखमी झाला, आणि जो वीर असूनही पलायनास तत्पर झाला—त्या देवेन्द्राला सत्यभामेने संबोधले।

Verse 69

त्रैलोक्येश्वर नो युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् पारिजातस्रगाभोगा त्वाम् उपस्थास्यते शची

हे त्रैलोक्येश्वरा, शचीपतीचे पळून जाणे योग्य नाही। पारिजाताच्या माळा-आभूषणांनी सजलेली शची स्वतः येऊन तुझी सेवा करील।

Verse 70

कीदृशं देवराज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् अपश्यतो यथा पूर्वं प्रणयाभ्यागतां शचीम्

तुझे हे देवराजा, असे कोणते राज्य, की पूर्वीप्रमाणे पारिजातमाळांनी उजळलेली, प्रेमाने स्वतः येणारी शचीही तुला दिसत नाही?

Verse 71

अलं शक्र प्रयातेन न व्रीडां गन्तुम् अर्हसि नीयतां पारिजातो ऽयं देवाः सन्तु गतव्यथाः

पुरे झाले, हे शक्र, आता जाऊ नकोस; लाजून जाण्याची गरज नाही। हा पारिजात वृक्ष नेला जावो, आणि देवांचे दुःख दूर होवो।

Verse 72

पतिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् न ददर्श गृहायाताम् उपचारेण मां शची

पतीच्या गर्वाच्या मदाने आणि आत्ममहत्त्वाने पुढे जाऊन शचीने मी घरी आलो हे पाहिले नाही; आणि अतिथीधर्माप्रमाणे माझा सत्कारही केला नाही।

Verse 73

स्त्रीत्वाद् अगुरुचित्ताहं स्वभर्तृश्लाघनापरा ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम्

स्त्री असल्यामुळे माझे चित्त स्थिर राहिले नाही; पतीचीच स्तुती करण्यात गुंतून, हे शक्र, मी तेव्हा तुझ्याशी कलह केला।

Verse 74

तद् अलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन नः रूपेण गर्विता सा तु भर्त्रा स्त्री का न गर्विता

तो पारिजात वृक्ष पुरे—जो परक्याचा चोरून आपल्यासाठी आणला; ती रूपाच्या गर्वाने फुगली आहे, पण पतीच्या आधारावर कोणती स्त्री गर्वित होत नाही?

Verse 75

इत्य् उक्तो वै निववृते देवराजस् तया द्विज प्राह चैनाम् अलं चण्डि सखि खेदातिविस्तरैः

असे ऐकून, हे द्विज, देवराज थांबला. आणि तो तिला म्हणाला—“बस, चंडी, सखी; असा अमर्याद खेद वाढवू नकोस.”

Verse 76

न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा

जो अखिल विश्वाची सृष्टी, संहार आणि स्थिती घडवितो—त्या विश्वरूप प्रभूने मला जिंकले, यामुळेही मला लाज वाटते।

Verse 77

यस्मिञ् जगत् सकलम् एतद् अनादिमध्ये यस्माद् यतश् च न भविष्यति सर्वभूतात् तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य

ज्यामध्ये हे सर्व जग अनादि काळाच्या मध्यात वसते; ज्याच्यापासून ते उत्पन्न होते, ज्याने ते पोसले जाते, आणि ज्याच्यात—सर्व भूतांपलीकडे—ते शेवटी परतल्यावाचून राहत नाही: त्या उत्पत्ती, प्रलय व पालनाच्या कारणस्वरूप, निराकार-अनुपाधि परमसत्तेत, हे देवी, लाज कशी असू शकेल?

Verse 78

सकलभुवनसूतिर् मूर्तिर् अस्याणुसूक्ष्मा विदितसकलवेद्यैर् ज्ञायते यस्य नान्यैः तम् अजम् अकृतम् ईशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः

त्यांच्या दिव्य मूर्तीपासूनच सर्व भुवने उत्पन्न होतात; तो अणूपेक्षाही सूक्ष्म, सामान्य दृष्टीस अगोचर आहे. वेदांनी जाणण्याजोगे सर्व तत्त्व ज्यांनी जाणले आहेत तेच त्याला ओळखतात; इतर कोणी नाही. तो अज, अकृत, शाश्वत ईश्वर स्वेच्छेने वावरून जगाच्या कल्याणासाठीच कर्म करतो—असा प्रभू कोणता मर्त्य जिंकू शकेल?