Shloka 26

वेदव्यास-परम्परा तथा प्रणव-ब्रह्म-स्तुति

Devanagari script

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् यत् तद् अव्यक्तम् अमृतं प्रवृत्तिर् ब्रह्म शाश्वतम्

Transliteration

sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām yat tad avyaktam amṛtaṃ pravṛttir brahma śāśvatam

Translation

सांख्यज्ञानयुक्तांची निष्ठा, शम-दमाने संयत आत्म्यांची परम गती—तेच अव्यक्त, अमृत, सर्व प्रकटतेची प्रवृत्तिभूमी, शाश्वत ब्रह्म आहे।

Word by Word

• सांख्य-ज्ञान-वताम्: of those possessing Sāṃkhya knowledge
• सांख्य-ज्ञान-वताम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सांख्य (प्रातिपदिक) + ज्ञान (प्रातिपदिक) + वत् (प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; समासः तत्पुरुष (सांख्यज्ञानं यस्य सः—वत्), तेषाम्

• निष्ठा: steadfastness, final resort
• निष्ठा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• गतिः: goal, refuge
• गतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• शम-दम-आत्मनाम्: of those whose nature is tranquility and self-control
• शम-दम-आत्मनाम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शम (प्रातिपदिक) + दम (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; समासः तत्पुरुष (शमदमौ यस्य आत्मा/स्वभावः—शमदमात्मन्), तेषाम्

• यत्: which (that)
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; निर्देश (correlative)

• अव्यक्तम्: unmanifest
• अव्यक्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अव्यक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

• अमृतम्: deathless, immortal
• अमृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

• प्रवृत्तिः: activity, manifestation
• प्रवृत्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• ब्रह्म: Brahman
• ब्रह्म: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• शाश्वतम्: eternal
• शाश्वतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शाश्वत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Characters & Entities

• Brahman

FAQs

What is the significance of Avyakta (the Unmanifest) in the Vishnu Purana?

This verse presents Avyakta as the deathless, eternal Brahman—the ultimate goal of realized knowledge and disciplined spiritual life, and the ground from which manifestation proceeds.

How does Sage Parāśara explain the spiritual qualifications for realizing the highest truth?

He links realization with sāṅkhya-jñāna (discriminative insight) and inner discipline—śama (tranquility) and dama (self-restraint)—which together lead to the final gati, the supreme refuge.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

In the Vishnu Purana’s Vaishnava Vedānta framing, the eternal Brahman described here is ultimately identified with Vishnu as the Supreme Reality—immortal, foundational, and the source of cosmic manifestation.