Adhyaya 24: The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra
पृथूदक-तीर्थमाहात्म्य एवं अक्षया-तिथिवर्णन (Pṛthūdaka-Tīrtha-Māhātmya evaṃ Akṣayā-Tithi-Varṇana)
Akshaya Tithi at Kurukshetra
पुलस्त्य–नारद संवादाच्या चौकटीत हा अध्याय कुरुक्षेत्रातील महातीर्थ पृथूदकाचे माहात्म्य सांगतो. देवदेव हरि (मुरारी) देवांना तेथे जाण्याची आज्ञा देतात; पृथूदक हे स्वभावतः पावन व पाप‑भय नाश करणारे म्हणून स्तुत्य आहे. मृगशीर्ष नक्षत्रात सूर्य‑चंद्र व बृहस्पती यांचा संयोग झाला की ‘अक्षया’ तिथी मानली जाते; प्राची (पूर्ववाहिनी) सरस्वतीच्या तीरावर पितृतर्पण व श्राद्धासाठी ती विशेष फलदायी आहे. इंद्रप्रमुख देव स्नान करून त्या शुभ योगास मान्यता/स्थैर्य देण्याची विनंती बृहस्पतीकडे करतात. पुढे पितृभक्तीचा वंशाशी संबंध दाखवला आहे—इंद्राच्या पिंडदानातून मेना प्राप्त होते, ती हिमवानाला दिली जाते आणि त्यांच्या संयोगातून तीन अनुपम सुंदर कन्यांचा जन्म होतो.
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devadeva/Murāri instructs the gods to proceed to Kurukṣetra’s Pṛthūdaka, a mahātīrtha described as puṇya and pāpa-bhaya-apaha (sin- and fear-removing).
- Ritual time is specified through astral markers: the Mṛgaśiras nakṣatra with Sun, Moon, and Bṛhaspati yields the celebrated Akṣayā tithi, ideal for śrāddha and pitṛ-ārādhana at the prācī Sarasvatī.
- After the devas bathe, they petition Bṛhaspati to effect/confirm the auspicious configuration; the narrative then connects pitṛ-bhakti to lineage by recounting Indra’s piṇḍa-offering and the consequent bestowal of Menā to Himavān, leading to three divine-like daughters.
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
देवदेव उवाच एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः तं गच्छध्वं महातीर्थं यावत् संनिधिवोधितम्
देवदेव म्हणाले—हे देवांनो, अशा प्रकारे ‘पृथूदक’ पुण्यदायक असून पापापासून उत्पन्न होणारे भय दूर करणारे आहे. म्हणून त्या महातीर्थास जा, जसे त्याच्या दिव्य सान्निध्याविषयी सांगितले आहे.
Verse 2
यदा मृगशिरोऋक्षे शशिसूर्यौ बृहस्पतिः तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या त्वक्षया परिगीयते
जेव्हा मृगशिरा नक्षत्रात चंद्र-सूर्य आणि बृहस्पती स्थित असतात, तेव्हा ती तिथी अत्यंत पुण्यदायी असते; तिला ‘अक्षया’ असे म्हणतात, जी अक्षय पुण्य देते.
Verse 3
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती पितॄन् आराधयध्वं हि तत्र श्राद्धेन भक्तिततः
हे सुरश्रेष्ठांनो! जिथे पूर्वेकडे वाहणारी सरस्वती आहे तिथे जा; आणि तिथेच भक्तिभावाने श्राद्ध करून पितरांची आराधना करा.
Verse 4
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम्
मग मुरारी (विष्णू) यांचे वचन ऐकून, वासव (इंद्र) सहित देवगण कुरुक्षेत्रातील पुण्यतीर्थ पृथूदक येथे एकत्र आले.
Verse 5
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृशिरं कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालो ऽयमागतः
तेथे स्नान करून सर्व देवांनी बृहस्पतीला विनविले— “हे भगवन्! स्पष्ट सांगा; हा मृगशिरा नक्षत्र निश्चित करा आणि पापहर, पुण्य तिथी ठरवा; आता तुमची वेळ आली आहे।”
Verse 6
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च
तेथे सूर्य आपली गती चालू करतो आणि तोच चंद्रही (आपल्या मार्गात) प्रवेश करतो; हे गुरो! देवांचे कार्य तुमच्यावर अवलंबून आहे, म्हणून ते कर्तव्यही पूर्ण करा.
Verse 7
इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्यो ऽब्रवीदिदम् यदि वर्षाधिपो ऽहं स्यां ततो यास्यामि देवताः
देवांनी असे संबोधिल्यावर देवाचार्य म्हणाला— “जर मी वर्षाचा अधिपती झालो, तर हे देवांनो, मग मी तुमच्यासह जाईन।”
Verse 8
आषाढे मासि मार्गर्क्षे चन्द्रक्षयतिथिर्हि या तस्यां पुरन्दरः प्रीतः पिण्डं पितृषु भक्तितः
आषाढ महिन्यात मार्ग नक्षत्रावर आणि ‘चंद्रक्षय’ तिथीला, भक्तीने पितरांना पिंड अर्पण केल्यास पुरंदर (इंद्र) प्रसन्न होतो।
Verse 9
प्रादात् तिलमधून्मिश्रं हविष्यान्नं कुरुष्वथ ततः प्रीतास्तु पितरस्तां प्राहुस्तनयां निजाम
त्याने तीळ व मध मिसळलेले हविष्य-अन्न अर्पण केले. मग प्रसन्न झालेल्या पितरांनी तिला त्याचीच स्वतःची कन्या असे घोषित केले।
Verse 10
मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय वै ददुः तां मेनां हिमवांल्लब्ध्वा प्रसादाद् दैवतेष्वथ प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया
देवांनी हिमयुक्त शैल हिमवानाला मेना दिली. देवकृपेने मेना मिळाल्यावर हिमवान आनंदित झाला आणि तिच्यासह यथेच्छ क्रीडा करू लागला।
Verse 11
ततो हिमाद्रिः पितृकन्यया समं समर्पयन् वै विषयान् यथैष्टम् अजीजनत् सा तनयाश्च तिस्रो रूपातियुक्ताः सुरयोषितोपमाः
मग हिमाद्रीने पितृकन्या (मेना) हिच्यासह यथेच्छ विषयभोग केले; आणि तिने तीन कन्यांना जन्म दिला—अतिशय रूपवती, सुरयोषितांसारख्या।
Frequently Asked Questions
The chapter uses the honorific Devadeva while also identifying the speaker as Murāri (a Viṣṇu epithet), a Purāṇic strategy that normalizes shared divine sovereignty and ritual authority across sectarian vocabularies, even as the narrative remains focused on tīrtha and śrāddha praxis.
Pṛthūdaka in Kurukṣetra is presented as a mahātīrtha whose bath removes pāpa and fear; its efficacy is heightened when performed at the prācī Sarasvatī, where pitṛ-ārādhana through śrāddha is explicitly prescribed, making the site a ritual node in the Sarasvatī-basin pilgrimage map.
No. The passage functions primarily as a Kurukṣetra tīrtha-māhātmya and a pitṛ-ritual calendar note (Akṣayā tithi), followed by a genealogical-etiological account (Indra’s offering leading to Menā and Himavān’s progeny), rather than the Bali–Vāmana conflict sequence.