Adhyaya 9

स्कंद सांगतो की काळाच्या बलामुळे धर्मविपर्यास घडला. त्या वेळी त्रैलोक्यातून श्री—समृद्धी—निघून गेली आणि देवलोकही क्षीण भासू लागला. अन्न, औषधे, दूध, धन-रत्ने व सुखसाधने कमी झाल्याने दुष्काळ पडला, समाज विस्कळीत झाला. उपासमारीत अनेकांनी पशुवध करून मांसाहार केला; पण काही सद्धर्मनिष्ठ मुनी मृत्यूसमयीही असे अन्न स्वीकारत नाहीत. वृद्ध ऋषी वेदाचा आधार देऊन “आपद्धर्म” सांगतात; पण कथेत अर्थभ्रांती कशी होते ते दिसते—अस्पष्ट शब्द व परोक्ष वैदिक भाषा शब्दशः घेतल्याने हिंसात्मक यज्ञ सामान्य ठरतो. पशुबळी वाढते, “महायाग”सारखे मोठे विधीही होतात; यज्ञशिष्टाला भोजनाचे कारण केले जाते आणि प्रेरणा धन, गृहस्थहित व जगण्याकडे वळते. यातून सामाजिक मर्यादा ढासळतात, दारिद्र्य व गोंधळामुळे वर्णसंकर/मिश्रविवाह वाढतात, अधर्म पसरतो; पुढे काही ग्रंथ परंपरेच्या नावाने या संकट-नीतीला प्रमाण मानतात. दीर्घकाळानंतर देवांचा राजा वासुदेवाची उपासना करून पुन्हा श्री प्राप्त करतो; हरिकृपेने सद्धर्म पुनःस्थापित होतो, तरी काही जण जुना आपत्कालीन नियमच प्रधान मानतात. शेवटी कथा सांगते की हिंसात्मक यज्ञाचा प्रसार हा आपत्तीजन्य, परिस्थितीनिर्भर इतिहास होता.