Adhyaya 6

अध्याय ६ मध्ये सावर्‍णी स्कंदाला विचारतो—राजा महान् वसू पृथ्वी/पाताळात कसा पडला, त्याला शाप कसा लागला व मुक्ती कशी झाली. स्कंद पूर्वकथा सांगतो—इंद्र (विश्वजित) याने अश्वमेधासदृश महायज्ञ आरंभ केला; त्यात अनेक पशू बांधले गेले व आर्तपणे रडू लागले. तेजस्वी ऋषी येऊन सत्कार स्वीकारतात; पण यज्ञातील वाढती हिंसा पाहून आश्चर्य व करुणेने देवांना सनातनधर्माचा उपदेश करतात. ऋषी सांगतात की अहिंसा हा श्रेष्ठ धर्म; वेदाचा हेतू पशुवध नव्हे, तर धर्माचे ‘चार पाय’ स्थापन करणे आहे, हिंसेने त्याचा नाश करणे नाही. रज-तमप्रधान चुकीच्या अर्थलागणीवर ते टीका करतात—‘अज’ शब्दाचा केवळ ‘बकरा’ असा अर्थ धरून वध करणे वेदतात्पर्य नाही; तो बीज/औषधी इत्यादी तांत्रिक अर्थानेही ग्राह्य आहे. सात्त्विक देव विष्णूशी अनुरूप आहेत; विष्णूपूजेस अहिंसक यज्ञच सुसंगत आहे, असेही ते ठामपणे सांगतात. तरी देव ऋषींचे अधिकार मानत नाहीत; गर्व, क्रोध व मोहामुळे अधर्माची दारे उघडतात. तेव्हा राजोपचारिचर वसू येतो; देव व ऋषी त्याला निर्णय देण्यास सांगतात—यज्ञ पशूंनी करावा की धान्य-औषधींनी. देवांची इच्छा ओळखून वसू पशुयागास समर्थन देतो; या वाणी-दोषामुळे तो आकाशातून पडून पृथ्वीमध्ये प्रवेश करतो, तरी नारायणाश्रयाने स्मृती टिकवतो. हिंसेच्या परिणामास घाबरून देव पशू सोडून निघून जातात, ऋषी आश्रमात परततात; हा अध्याय शास्त्रार्थविवेक, नैतिक यज्ञ आणि अधिकारपूर्ण वाणीच्या कर्मभाराचा सावध धडा देतो.