Adhyaya 4

या अध्यायात दोन परस्पर जोडलेले भाग आहेत. प्रथम, नारद म्हणतात की उपदेश ऐकून ते तृप्त झाले आहेत; तरीही प्रभूचे पूर्व/परम स्वरूप प्रत्यक्ष पाहण्याची इच्छा व्यक्त करतात. नारायण सांगतात की ते रूप दान, यज्ञ, वैदिक कर्मकांड किंवा केवळ तपाने मिळत नाही; ते फक्त अनन्य भक्तांना प्रकट होते. अनन्य-भक्ती, ज्ञान, वैराग्य आणि स्वधर्मनिष्ठा यांमुळे नारद योग्य ठरतात आणि त्यांना ‘श्वेतद्वीप’ या अंतःस्थित श्वेत द्वीपाकडे जाण्याची आज्ञा मिळते. दुसऱ्या भागात स्कंद नारदांच्या योगगतीचे व क्षीरसागराच्या उत्तरेस असलेल्या तेजोमय श्वेतद्वीपाचे वर्णन करतात—शुभ वृक्ष, उपवने, नद्या, कमळे, पक्षी व पशूंनी समृद्ध. तेथील निवासी मुक्त, निष्पाप, सुगंधित, नित्ययौवनयुक्त, शुभलक्षणांनी युक्त; कधी द्विभुज, कधी चतुर्भुज; षडूर्मींपासून मुक्त आणि काळभयाच्या पलीकडे आहेत. सावर्णि विचारतात—अशा जीवांची उत्पत्ती कशी, आणि त्यांची अवस्था काय? स्कंद सांगतात की ते ‘अक्षर’ पुरुष आहेत; पूर्वकल्पांत एकाग्र वासुदेव-सेवेने ब्रह्मभाव प्राप्त करून काळ-मायेपासून स्वतंत्र झालेले, आणि प्रलयी अक्षरधामात परत जाणारे. जे मायेने ‘क्षर’ म्हणून जन्मतात, तेही अहिंसा, तप, स्वधर्मपालन, वैराग्य, ज्ञान, वासुदेवमहिमेची जाणीव, अखंड भक्ती, सत्संग, मोक्ष-सिद्धींनाही अनासक्ती, तसेच हरिच्या जन्म-कर्मांचे परस्पर श्रवण-कीर्तन यांद्वारे त्या पदाला पोहोचू शकतात. शेवटी मनुष्यांनाही हे साध्य कसे होते हे दाखविणारी विस्तृत पुराणकथा पुढे येईल असे सूचित केले आहे.