Adhyaya 30

स्कंद सांगतात की वासुदेव-पूजेची विधी ऐकून नारदांनी प्रत्यक्ष सिद्धीची इच्छा ठेवून परम गुरूंना विचारले—मनाचा निग्रह कसा करावा? मनावर ताबा मिळवणे विद्वानांनाही कठीण आहे, आणि मन जिंकल्याशिवाय उपासनेचे इच्छित फळ मिळत नाही, असे त्यांनी मान्य केले. श्रीनारायण म्हणाले—देहधाऱ्यांचा सर्वात मोठा शत्रू मनच आहे; त्याचे निर्दोष शमन विष्णु-ध्यानाचा सतत अभ्यास असून तो वैराग्य व शिस्तबद्ध साधनांनी समर्थ होतो. यानंतर अष्टांगयोगाचा क्रमबद्ध सारांश दिला—यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी. पाच यम व पाच नियम स्पष्ट करताना नियमांमध्ये विष्णु-पूजनाला विशेष स्थान दिले आहे. प्रत्येक अंगाची तांत्रिक लक्षणे, श्वासाची स्थिरता आणि इंद्रिय-निग्रह यांवर भर आहे. शेवटी मोक्षाभिमुख योगीच्या देहत्यागाची प्रक्रिया सांगितली—प्राणाला अंतर्गत स्थानांमधून वर नेणे, द्वारे बंद करणे, ब्रह्मरंध्र गाठणे, मायाजन्य वासनांचा त्याग, आणि एकाग्र वासुदेव-स्मरणाने देह सोडून श्रीकृष्णाच्या दिव्य धामाला प्राप्त होणे. हा अध्याय योगशास्त्राचा संक्षिप्त संग्रह असल्याचे सांगून, स्वतःचे मन जिंकून निरंतर वासुदेव-आराधना करण्याची प्रेरणा देतो.