Adhyaya 3

अध्याय ३ मध्ये नारदांच्या स्तुती‑प्रश्नातून तत्त्वसंवाद सुरू होतो—वेद‑पुराणांत वासुदेव नित्य स्रष्टा‑नियंता म्हणून गायला जातो आणि सर्व वर्ण‑आश्रम अनेक रूपांनी त्याची उपासना करतात, तर वासुदेव स्वतः पिता किंवा देवता म्हणून कोणाची पूजा करतो? श्रीनारायण सांगतात की हे सूक्ष्म तत्त्व आहे; उपनिषद्‑भावाने परम ब्रह्म ‘सत्य‑ज्ञान‑अनंत’, त्रिगुणातीत असून तोच दिव्य पुरुष—महापुरुष, वासुदेव, नारायण, विष्णु व कृष्ण—या नावांनी एकच परमतत्त्व प्रकटतो असे प्रतिपादन करतात। ते जगाची ‘मर्यादा’ स्पष्ट करतात—दैव व पितृकर्मे करावीत, पण त्यांचा अंतिम आशय सर्वात्मा त्या एक प्रभूकडेच असावा. पुढे वैदिक कर्म दोन प्रकारचे—प्रवृत्ती व निवृत्ती। प्रवृत्तीत विवाह, धर्म्य धनार्जन, काम्य यज्ञ, लोकहितकार्य इत्यादी येतात; त्यांचे फल स्वर्गादि मर्यादित, पुण्यक्षय झाल्यावर पुनः पृथ्वीवर परतावे लागते। निवृत्तीत संन्यास, संयम, तप, तसेच ब्रह्म‑योग‑ज्ञान‑जप यांसारखे उच्च यज्ञ; यांमुळे त्रिलोकीपलीकडील लोक मिळतात, तरी प्रलयकाळी त्यांचाही क्षय होतो। निर्णायक सिद्धांत असा—गुणाधारित कर्मही ‘विष्णु‑संबंधा’ने, म्हणजे भगवंताला अर्पण करून केले तर ते निर्गुण होऊन अक्षय फल देते आणि शेवटी भगवद्धाम प्राप्त करून देते। प्रवृत्तीचे उदाहरण प्रजापती, देव, ऋषी; निवृत्तीचे उदाहरण सनकादि व नैष्ठिक मुनी—सर्वजण आपल्या मार्गात त्या एकाच प्रभूची आराधना करतात। शेवटी भगवंताची कृपाशीलता सांगितली आहे—भक्तीने केलेले लहानसे कर्मही महान व टिकाऊ फल देते; एकान्त भक्त दिव्य सेवेला पात्र होतात, आणि त्याच्याशी खरा संबंध संसार थांबवून कर्मयोग‑ज्ञानयोगात सिद्धी देतो।