Adhyaya 24

नारायण ‘ज्ञान’ याची व्याख्या करतात—ज्या विवेकबुद्धीने क्षेत्र (देह-प्रकृती) व त्यासंबंधी तत्त्वांचे यथार्थ ज्ञान होते तेच ज्ञान. पुढे वासुदेव परम ब्रह्म म्हणून निरूपित होतो—आदि एकमेव, अद्वैत, निर्गुण; नंतर कालशक्तिसह मायाचा उदय होऊन स्पंदनातून असंख्य ब्रह्मांडे उत्पन्न होतात. एका ब्रह्मांडात महत्, अहंकार व त्रिगुण-विन्यासातून तन्मात्रा, महाभूत, इंद्रिये व देवतात्मक कार्ये प्रकट होतात; यांची समष्टि म्हणजे विराट् देह, जो चराचर जगाचा आधार आहे. विराटातून ब्रह्मा (रज), विष्णु (सत्त्व) आणि हर (तम) तसेच त्यांच्या शक्ती—दुर्गा, सावित्री व श्री—प्रकट होतात; त्यांच्या अंशरूपांची वाढ अनेक प्रकारे होते. एकमेव महासागरातील कमळावर बसलेला ब्रह्मा प्रथम गोंधळतो; ‘तपो तपो’ या अदृश्य आज्ञेने दीर्घ विचार व तप करून तो वैकुंठदर्शन प्राप्त करतो, जिथे गुणांचे बंधन व मायाभय नाही. तेथे तो चतुर्भुज वासुदेवाला दिव्य पार्षदांसह पाहतो, प्रजाविसर्ग-शक्तीचा वर मिळवतो आणि विराट्-भाव स्मरून सृष्टी करण्याची आज्ञा घेतो. यानंतर ब्रह्मा ऋषी, क्रोधातून रुद्राचा उदय, प्रजापती, वेद, वर्णाश्रम, प्राणी व लोक यांची रचना करतो आणि देव, पितर इत्यादींसाठी हवि/कव्य यांचे योग्य विभाजन ठरवतो. अध्याय शेवटी सांगतो की कल्पानुसार सृष्टीत वैचित्र्य येते, सीमा ढासळल्या की वासुदेव अवतार घेऊन व्यवस्था पुनःस्थापित करतो, आणि क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ, प्रकृती-पुरुष, माया, कालशक्ती, अक्षर व परमात्मा यांचे लक्षण-विवेक हेच ‘ज्ञान’ होय।