Adhyaya 23

या अध्यायात श्रीनारायण तिसरा व चौथा आश्रम—वानप्रस्थ आणि संन्यास/यति—यांचे धर्मनियम सांगतात. वानप्रस्थ हा तिसरा जीवनाश्रम ठरवून प्रवेशाच्या अटी दिल्या आहेत: पत्नी आध्यात्मिकदृष्ट्या योग्य असेल तर ती सोबत जावी; अन्यथा तिच्या पालन‑रक्षणाची व्यवस्था करून वनवास स्वीकारावा. पुढे वनवासी तपश्चर्या व उपजीविका—निर्भयता व जागरूकता, साधे निवासस्थान, ऋतुनियम (उन्हाळ्यात ताप‑तप, हिवाळ्यात शीत‑सहन, पावसाळ्यात नियत आचार), वल्कल/चर्म/पानांचे वस्त्र, वन्य फळ‑मुळे व ऋषिधान्यांवर निर्वाह, अन्नसंग्रह‑पाककाळाचे नियम, आणि आवश्यकता नसता शेतीचे अन्न टाळणे—हे सर्व सांगितले आहे. दंड‑कमंडलू व अग्निहोत्रसामग्रीची देखभाल, अल्प शृंगार, भूमिशयन, तसेच देश‑काल‑शरीरबलानुसार तपाचे समायोजनही निर्देशिले आहे. वानप्रस्थांचे चार प्रकार—फेनप, औदुंबर, वालखिल्य, वैखानस—आणि किती काळानंतर संन्यास घ्यावा याचे पर्याय दिले आहेत; तीव्र वैराग्य असल्यास तत्काळ संन्यासाची अनुमतीही आहे. पुढे यतिधर्मात अल्प वस्त्र, नियत भिक्षाटन, रसासक्तीचा त्याग, शुचिता‑नियम, नित्य विष्णुपूजा, द्वादशाक्षर/अष्टाक्षर मंत्रजप, असत्य भाषण व उपजीविकेसाठी कथा सांगणे टाळणे, बंध‑मोक्षविषयक शास्त्राध्ययन, अपरिग्रह (मठालाही संपत्ती न मानणे), आणि अहंकार‑ममता त्याग सांगितला आहे. स्त्रीसंग, धन, अलंकार, सुगंध व इंद्रियविषयांपासून कठोर सावधगिरी देऊन काम, लोभ, रसास्वाद, स्नेह, मान, क्रोध—हे सहा दोष संसारजनक म्हणून त्याज्य म्हटले आहेत. शेवटी, जे भक्तिभावाने श्रीविष्णूच्या चरणी हे नियम पाळतात ते देहांत विष्णुलोक प्राप्त करतात, असे प्रतिपादन आहे.