Adhyaya 11

स्कंद सांगतात—देव आणि असुर परस्पर संधी करून समुद्रमंथनाचा संयुक्त उपक्रम आरंभ करतात. सामोपचाराने सलोखा झाल्यावर ते समुद्रकिनारी जमून महौषधी गोळा करतात आणि मंदर पर्वत उपटून नेण्याचा प्रयत्न करतात; पण त्याचे प्रचंड वजन व मुळांमुळे ते अपयशी ठरतात. तेव्हा संकर्षणाचे आवाहन होताच तो श्वासासारख्या एका वेगाने पर्वत मुळापासून हलवून दूर फेकतो. नंतर गरुडाला आज्ञा देऊन मंदर पर्वत वेगाने समुद्रकाठी आणला जातो. वासुकीला अमृतातील वाटा देण्याचे वचन देऊन बोलावतात. देव-असुर सर्प-रज्जूवर आपापली बाजू धरून मंथन सुरू करतात; विष्णू सूक्ष्म रीतीने मांडणी करून देवांचे रक्षण करतो. आधार नसल्याने मंदर बुडू लागतो; तेव्हा विष्णू कूर्मरूप धारण करून पर्वताला आधार देतो व मंथन स्थिर होते. घर्षणाने जलचर प्राणी चिरडले जातात आणि भयंकर नादाने विश्व दुमदुमते; वासुकीचे विष व उष्णता वाढल्यावर संकर्षण त्या विषवेगाला सहन करून आवरतो. अखेरीस हलाहल/कालकूट विष प्रकट होऊन सर्व लोक भयभीत होतात; देव उमापती शिवाकडे शरण जातात. हरिच्या अनुमतीने शिव विष करतालात ओढून पितो व नीलकंठ होतो; उरलेले थेंब पृथ्वीवर पडून सर्प, विंचू आणि काही औषधींनी ग्रहण केले जातात.