Purushottama Jagannatha Mahatmya

Vyasa

Vishnu Khanda49 Adhyayas

This section is anchored in the sacred landscape of Puruṣottama-kṣetra on the eastern seacoast (sāgarasyottare tīre), associated with the southern bank of a “mahānadī” and the prominence of Nīlācala/Nīlaparvata. The narrative situates the site as a concealed yet preeminent pilgrimage field, describing features such as the Nīlādri interior, a celebrated water-body (Rauhiṇa-kuṇḍa), and the coastal-sand terrain associated with tīrtha-rāja imagery. The geography is presented as both physical and theological: a place where the omnipresent deity is said to be especially perceivable through embodied forms and localized rites.

Adhyayas in Purushottama Jagannatha Mahatmya

49 chapters to explore.

Adhyaya 1

Puruṣottama-kṣetra-prastāvaḥ (Introduction to the Glory of Puruṣottama-kṣetra)

अध्यायाची सुरुवात परंपरागत मंगळाचरणाने होते—नारायण, नर-नरोत्तम, सरस्वती आणि व्यास यांना वंदन करून श्रुती-परंपरेचे पवित्र वातावरण निर्माण केले जाते. ऋषी जैमिनीला विचारतात: परम पावन पुरुषोत्तम-क्षेत्र काय आहे, सर्वव्यापी प्रभू दारु-तनु (लाकडी देह) रूपाने प्रत्यक्ष कसे प्रकटतात, आणि या क्षेत्राची उत्पत्ती कशी झाली. जैमिनी हे ‘परम-रहस्य’ असून श्रद्धाहीनांसाठी योग्य नाही असे सांगून कथन सुरू करतो. सृष्टी व तीर्थांची स्थापना झाल्यानंतर ब्रह्मा त्रिविध दुःखांनी पीडित जीवांचे पालन करण्याच्या भाराने व्याकुळ होतो आणि मोक्षाचे एकमेव कारण विष्णू यांची स्तुती करण्याचा निश्चय करतो. स्तोत्रात भक्तियुक्त अद्वैत भाव दिसतो—भगवानच स्रष्टा, पालक, साक्षी; जगत् त्यांच्यावर अवलंबून प्रकट झालेले. तेव्हा गरुडध्वज, शंख-चक्र-गदा-धारी भगवान प्रकट होऊन ब्रह्माच्या प्रश्नांना उत्तर देतात. भगवान समुद्राच्या उत्तरेस व एका महान नदीच्या दक्षिणेस नीलपर्वत/नीलाचलाने शोभलेल्या गुप्त तटीय प्रदेशाचे रहस्य सांगतात आणि हे क्षेत्र सृष्टी-प्रलयचक्रापलीकडे आहे असे घोषित करतात. वटमुळाजवळ व प्रसिद्ध रौहिण-कुंडाजवळील अंतःस्थळ दाखवून, त्या जलाने शुद्ध झालेले जन सायुज्य/सामीप्य इत्यादी मोक्षप्राप्ती करतात असे सांगतात. शेवटी ब्रह्माला तेथे जाऊन अद्भुत महिमा पाहण्याची आज्ञा देऊन भगवान अंतर्धान पावतात.

Adhyaya 2

Yama’s Hymn to Nīlamādhava and the Jurisdiction of Puruṣottama-kṣetra (यमस्तवः तथा क्षेत्रमहिमा)

या अध्यायात जैमिनी नीलाद्रीवरील प्रसंग सांगतो. तेथे ब्रह्मा येऊन एक अद्भुत घटना पाहतात—करुणेने परिपूर्ण अशा सरोवरात एक कावळा स्नान करतो आणि नीलमणीसारख्या तेजस्वी नीलमाधवाचे दर्शन होताच पक्षीदेह टाकून शंख-चक्र-गदाधारी विष्णुरूप धारण करतो. ऋषी निष्कर्ष काढतात की विष्णुभक्तीत काहीही कठीण नाही; मानवी कर्मकांडाच्या मर्यादेपलीकडेही मोक्ष शक्य आहे, म्हणून या क्षेत्राची विलक्षण तारक-शक्ती सिद्ध होते. यानंतर धर्मराज यम जगन्नाथाजवळ जाऊन साष्टांग प्रणाम करतो व विस्तृत स्तोत्राने विष्णूची स्तुती करतो—सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे कारण, विश्वाचा अंतर्यामी आधार, अनादि-अनंत करुणामय तत्त्व, वराह-नृसिंहादी अवतारांनी प्रकाशित आणि लक्ष्मीशी अविभाज्य असे रूप वर्णित करतो. भगवान प्रसन्न होऊन श्री (लक्ष्मी)ला संकेत करतात; श्री यमाला सांगते की पुरुषोत्तम-क्षेत्र हे दिव्य दांपत्याचे ‘अपरित्याज्य’ धाम आहे, तेथे सामान्य कर्मफल-परिपाक व दंडाधिकार चालत नाही; तेथे राहणाऱ्यांची पापे अग्नीत कापसासारखी जळून जातात, पशुपक्ष्यांचीही. नम्र झालेला यम क्षेत्राचे परिमाण, निवासविधी, फळे, तीर्थे, अधिष्ठानतत्त्वे आणि त्या पवित्र सीमेत जीव त्याच्या अधिकारात का राहत नाहीत—याचे क्रमबद्ध स्पष्टीकरण मागतो.

Adhyaya 3

मार्कण्डेय-प्रलयदर्शनं तथा पुरुषोत्तमक्षेत्र-शाश्वत्यप्रतिपादनम् (Markandeya’s Pralaya Vision and the Eternality of Puruṣottama-kṣetra)

या अध्यायात क्षेत्र-माहात्म्याचा गूढ उपदेश देत पुरुषोत्तम-क्षेत्राचे शाश्वतत्व प्रतिपादिले आहे. प्रलयकाळी सर्व जग एकाच महासागरात बुडाल्यासारखे दिसते; तेव्हा मुनि मार्कंडेय आश्रयाविना भटकत राहतात. अखेरीस त्यांना पुरुषोत्तम-क्षेत्रासारखे स्थिर स्थान दिसते, जिथे महान् न्यग्रोध (वड) अचल उभा आहे. तेथे दिव्य बालस्वर “येथे प्रवेश कर” असे म्हणतो; आत गेल्यावर शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या नारायणाचे साक्षात् दर्शन होते आणि मार्कंडेय प्रभूची करुणा, गुणातीतता व दयेसाठी स्वेच्छेने देह धारण करण्याचे स्तवन करतात. भगवान त्यांना दिव्य वड पाहण्यास व बालरूपाच्या मुखात प्रवेश करण्यास सांगतात. आत मार्कंडेय चौदा लोक, देव-ऋषी, समुद्र, नगरे, नागलोक व शेष यांसह संपूर्ण विश्वरचना पाहतात—सृष्टी मायेने प्रकटली तरी ती भगवंतातच अंतर्भूत आहे हे स्पष्ट होते. बाहेर परतल्यावर प्रलयातही सृष्टी कशी दिसते, हा विरोधाभास विचारल्यावर नारायण सांगतात की हे क्षेत्र ‘शाश्वत’ आहे—येथे सृष्टी-प्रलय व संसारबंधन यांचे पारमार्थिक निरसन मानले जाते; येथे प्रवेश म्हणजे मुक्तीकडे नेणारी स्थिरता. अंततः मार्कंडेय तेथे निवासव्रत घेतात. भगवान आश्वासन देतात की पुढे एक तीर्थ प्रतिष्ठित होईल; तप व शिवपूजा (प्रभूच्या ‘द्वितीय देह’रूपाने) केल्याने ते मृत्यूवर विजय मिळवतील. जैमिनी त्या प्रसिद्ध गर्ताच्या नामकारणकथा, त्याचे विधिफळ, समुद्रकिनारी क्षेत्राचे वर्णन आणि यमेश्वराच्या संयमस्वरूप व यमपाश-बंधनशमनाची महिमा सांगतात.

Adhyaya 4

Kapālamocana–Vimalā–Nṛsiṃha-Guardianship and the Conch-Shaped Map of Puruṣottama Kṣetra (कपालमोचन–विमला–नृसिंह-रक्षा तथा शंखाकार-क्षेत्रवर्णनम्)

अध्याय ४ मध्ये पुरुषोत्तम-क्षेत्राचा शंखाकार (शंख-आकार) पवित्र-भूगोल तांत्रिक रीतीने मांडला आहे; ‘मस्तक’ व ‘अंतर’ भागांत क्रमशः मोक्षदायक स्थळांची रचना सांगितली आहे. श्रीदेवी क्षेत्राला नारायणाच्या साक्षात् सान्निध्याशी जोडते आणि समुद्रजल-संस्पर्शाने पावन झालेल्या विभागांचा निर्देश करून या तीर्थाला ‘तीर्थराज’ पदवी देते. रुद्रकथेत ब्रह्मकपाल धारण करणारा रुद्र येथे कपालमोचन-लिंगामुळे भारमुक्त होतो; या लिंगाचे दर्शन-पूजन घोर पापांचेही क्षालन करते असे वर्णन आहे. पुढे विमला-शक्ती (भुक्ति-मुक्ति देणारी), ‘नाभि’ प्रदेशातील कुंड-वट-शक्ती त्रयी, तसेच प्रलय-संबंधित विश्वकल्पनेसह रोहिणी-कुंडाचे नित्य जलाशय रूप येते; क्षेत्रात देहांत झाल्यास यमाचा अधिकार राहत नाही—ही स्थानाधिष्ठित मुक्तितत्त्वाची घोषणा आहे. अंतरवेदीच्या रक्षणासाठी दिशादिशांना आठ शक्तींची स्थापना सांगितली आहे—वटमुळाशी मंगला, पश्चिमेस विमला, शंखपृष्ठावर सर्वमंगला, तसेच कालरात्रि, चंडरूपा इत्यादी—नाव व स्थानांसह. जैमिनी परिसराभोवती महेश्वराची आठ लिंगे स्थापिल्याचे सांगतो, ज्यातून वैष्णव केंद्राला शैव रक्षणाची पुराणीय समन्वय-कल्पना दृढ होते. भविष्यसूचक भागात राजा इंद्रद्युम्नाची भावी भक्ती, विश्वकर्म्याने घडविलेल्या दारुमूर्तींचा चतुर्विध प्रादुर्भाव आणि ब्रह्माच्या सहभागाने प्रतिष्ठा यांचे वर्णन आहे. शेवटी ‘दारुब्रह्म’ हे केवळ लाकूड नसून प्रकट मोक्षस्थान आहे; त्याच्या दर्शनाने कर्मबंधन त्वरेने तुटते, आणि उदाहरणाद्वारे घोर पापीही पुरुषोत्तमात येऊन तत्काळ शुद्ध होतात असे प्रतिपादन केले आहे।

Adhyaya 5

Puṇḍarīka–Ambarīṣa: Upavāsa, Darśana, and the Theology of Nāma

जैमिनी सांगतात की पुण्डरीक व अम्बरीष हे दोन ब्राह्मण भक्त नीच संगतीचा त्याग करून शुद्ध आहार-व्रत स्वीकारतात व विष्णुध्यानात मग्न होऊन नीलाद्रीला जातात. विधिपूर्वक तीर्थराजात स्नान करून ते मंदिरद्वारी साष्टांग नमस्कार करीत दर्शन मागतात; तत्काळ दर्शन न झाल्याने ते अनशन/उपवासाचा संकल्प करून शुद्धीसाठी अखंड नामकीर्तन करीत राहतात। तेव्हा दिव्य प्रकाशात शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी श्रीविष्णू, दिव्य अलंकारांनी भूषित, शेजारी लक्ष्मीसह प्रकट होतात; दीप, चामर, धूप, छत्र धारण करणारे सेवक आणि सिद्ध, मुनी, गंधर्व इत्यादी त्यांना वेढून राहतात। भक्तद्वयाला उच्च ज्ञान प्राप्त होऊन दीर्घ स्तुती होते—पुण्डरीक नारायणाचे परात्परत्व, कामनाप्रेरित प्रयत्नांची निष्फळता व नामाची सर्वोच्चता सांगतो; अम्बरीष विश्वरूपाची स्तुती करून अचल भक्ती व क्लेशनिवारण मागतो। स्वप्नवत दर्शनानंतर ते पुन्हा धामातील चतुर्विध प्रकट रूप पाहतात—बलभद्र व सुभद्रासहित—आणि दारुब्रह्म मूर्तीला प्रत्यक्ष प्रकाश मानतात। शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणे व कीर्तन करणे पावन करते आणि विष्णुलोकप्राप्ती देते।

Adhyaya 6

Utkala-deśa-varṇana and Puruṣottama-kṣetra Identification (उत्कलदेशवर्णनम् / पुरुषोत्तमक्षेत्रनिर्णयः)

सहाव्या अध्यायात ऋषी विचारतात—परम पुरुषोत्तम-क्षेत्र नेमके कुठे आहे, जिथे नारायण दारुरूपी (लाकडी रूपात) साक्षात् प्रकट होतो असे सांगितले जाते. जैमिनी उत्तर देतात की दक्षिण समुद्रकिनारी असलेला उत्कलदेश अत्यंत पावन असून अनेक तीर्थे व पुण्यदायी क्षेत्रांनी अलंकृत आहे. पुढे तेथील आदर्श समाजरचना वर्णिली आहे—वेदाध्ययन व यज्ञकर्मात तत्पर ब्राह्मण, नारायणाच्या आज्ञेने लक्ष्मी-संयुक्त गृहस्थसमृद्धी, लज्जा-सत्य-वैष्णवभक्ती व लोकहितभावना असलेले लोक, आणि प्रजारक्षण व दानशीलतेत निष्ठावान क्षत्रिय. शेती, व्यापार, गोसंरक्षण, कला व शिल्प यांची भरभराट, तसेच अतिथिसत्कार व दानधर्माची दृढ परंपरा सांगितली आहे. अंतिम भागात ऋतूंची नियमितता, वेळेवर पाऊस, दुष्काळ व सामाजिक अधःपतनाचा अभाव, आणि विविध वृक्ष-पुष्प-फळबागांची विपुलता यांचे आश्वासन दिले आहे. ऋषिकुल्या व सुवर्णरेखा यांच्या मधील प्रदेश म्हणून सीमा सांगून, पुरुषोत्तम-क्षेत्राला ‘भूस्वर्ग’ मानून पूर्वोक्त तीर्थयात्रामार्गांत त्याचे स्थान निश्चित केले आहे.

Adhyaya 7

इन्द्रद्युम्नचरित-प्रवेशः तथा श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्र-निर्देशः (Indradyumna’s Quest and the Topography of Śrī-Puruṣottama-Kṣetra)

या अध्यायात ऋषी इंद्रद्युम्न राजाचा काळ-प्रदेश आणि त्याने विष्णूची प्रतिमा घडविण्याचा संकल्प कसा केला हे विचारतात. जैमिनी त्याला कृतयुगातील आदर्श राजा म्हणून सांगतो—सत्यनिष्ठ, संयमी, विष्णुभक्त, विद्येचा आश्रयदाता आणि महायज्ञांचा कर्ता. पूजाकाळी सभेत राजा जगन्नाथाचे साक्षात दर्शन होईल असे ‘उत्तम क्षेत्र’ कोणते, असा प्रश्न करतो. देशभ्रमण केलेला वक्ता पूर्वसमुद्राच्या दक्षिण तीरावरील ओढ्रदेश दाखवतो आणि तेथील पवित्र भूगोल वर्णन करतो—वनाने वेढलेला नीलगिरी/नीलाचल, पापहर कल्पवृक्षवन, आणि स्पर्शमात्राने मोक्ष देणारा रौहिण-कुंड. तेथे स्नान व दर्शन यांना महान यज्ञाइतके फलदायी मानले आहे. शबरांची वस्ती आणि ‘शबरदीपक’ आश्रम हा सीमाचिन्ह व विष्णुधामाकडे जाण्याचा प्रवेशमार्ग म्हणून सांगितला जातो. स्थळ स्वतः पाहिलेला जटिल तपस्वी दिव्य सुगंध, पुष्पवृष्टी आणि पशू वा अज्ञ लोकांनाही तारक शक्ती असे अद्भुत संकेत सांगून अंतर्धान पावतो; त्यामुळे राजाचा निर्धार अधिक दृढ होतो. मग राजा पुरोहिताच्या धाकट्या भावाला—विद्यापतीला—शोधासाठी पाठवतो. विद्यापती विष्णूचे स्तवन-स्मरण करीत ओढ्रभूमीत पोहोचतो, विष्णुचिन्हधारी भक्तांना भेटतो आणि शेवटी शबरदीपकात येतो; तेथे शबरवृद्ध विश्वावासू त्याचे स्वागत करतो. विद्यापती आतिथ्य नाकारून नीलमाधवाचे प्रत्यक्ष दर्शन मागतो, आणि पुढील देवप्रकटीकरण व क्षेत्रप्रतिष्ठेची गती निर्माण होते.

Adhyaya 8

रौहिणकुण्डतीर्थमहिमा, नीलमाधवदर्शनं, शबरभक्तिवृत्तान्तः (Rauhiṇa-kuṇḍa Tīrtha Merit, Vision of Nīlamādhava, and the Śabara Devotee Narrative)

अध्याय ८ मध्ये ब्राह्मण अतिथीच्या विनंतीने आणि अतिथिधर्माच्या दबावाने शबरनायक विश्वावसु विचार करतो व परंपरेने ऐकलेला पुराणवृत्तांत आठवतो—राजा इंद्रद्युम्न येईल, महान यज्ञ करील आणि विष्णूचे चतुर्विध दारुरूप स्थापील; तेव्हा नीलमाधवाचे पूर्वीचे गुप्त सान्निध्य बदलून जाईल. म्हणून तो नीलमाधवाचे दर्शन घडविण्याचा निश्चय करतो। काटेरी, अंधुक वनमार्गाने तो ब्राह्मणाला रौहिण-कुंड या महातीर्थी नेतो; येथे स्नान केल्यास वैकुंठप्राप्ती होते असे सांगितले आहे. जवळच कामना पूर्ण करणारा वट असून त्याची छाया घोर पाप नष्ट करते. या दोहोंमधील उपवनात ब्राह्मण स्नान करून परम, सर्वव्यापी, अंतर्यामी व जगदाधार अशा भगवंताची दीर्घ स्तुती करतो आणि नंतर प्रणवमंत्राचा जप करतो। कथा पुन्हा शबर आश्रमात येते; तेथील अद्भुत अतिथिसत्कार देवपूजेच्या शेषामुळे आहे असे सांगितले जाते—देवगण जगन्नाथासाठी भोग आणतात, आणि शबरसमुदाय विष्णूच्या निर्माल्याचे सेवन करून जगतो; ते रोग, जरा व पाप हरते असे वर्णन आहे. ब्राह्मण चिरमैत्री व वनवासी भक्ती मागतो; विश्वावसु सूचित करतो की येऊ घातलेल्या आवरणामुळे इंद्रद्युम्नाला नीलमाधव प्रत्यक्ष दिसणार नाही, पण स्वप्नातील निर्देशाने तो चतुर्विध दारुमूर्ती स्थापील. शेवटी राजाच्या वस्तीची तयारी व ब्राह्मणाचे अवंतीकडे प्रस्थान येते।

Adhyaya 9

Adhyāya 9: Darśana-viraha, Ākāśavāṇī, and Vidyāpati’s Return with Nirmālya (Theology of Absence and Sacred Proof)

या अध्यायात जैमिनी माधव-आराधनेच्या वेळी घडलेला प्रसंग सांगतो. प्रचंड वारा व सुवर्णवर्णी वाळूच्या झंझावातामुळे विधी विस्कळीत होतो; ध्यानातून उठलेले देव माधवाचे दर्शन न झाल्याने व्याकुळ होऊन विलाप करतात. दर्शनावरच अर्थ व आधार आहे अशी त्यांची धारणा; आपल्याकडून काही अपराध झाला का, अशी शंका घेऊन ते पुन्हा दर्शन होईपर्यंत तप, वनवास व व्रतांचा संकल्प करतात. तेव्हा अशरीरी वाणी सांगते—पुढे पृथ्वीवर प्रत्यक्ष दर्शन दुर्मिळ होईल; तरी त्या स्थळी नमस्कार केल्यानेही फल मिळेल. कारण जाणण्यासाठी देवांनी स्वयम्भू ब्रह्म्याकडे जावे, असा आदेश होतो. इकडे नीलमाधवाचे दर्शन घेऊन विद्यापती परम पुण्यदायी क्षेत्राची प्रदक्षिणा करतो; वृक्ष, पक्षी, जल, कमळे इत्यादींनी नटलेल्या पवित्र भूगोलाचे वर्णन येते. संध्याकाळी तो अवंतीला परततो; पूर्वसूचित राजा इंद्रद्युम्न त्याचे स्वागत करतो आणि विद्यापती माधवाच्या निर्माल्याशी संबंधित माळ अर्पण करतो. राजा स्तोत्रांत जगन्नाथाला सृष्टी-स्थिती-प्रलयकर्ता व आर्तांचा आश्रय म्हणून वंदन करतो. विद्यापती नीलेंद्र-मणि-पाषाणरूप प्राचीन देवस्वरूप, माळेचे अद्भुत टिकून राहणे, तसेच त्या क्षेत्रात लौकिक कल्याण व मोक्ष यांची एकत्र प्राप्ती सांगून, शेवटी जगन्नाथाच्या कृपामय उद्धारक मुखदर्शनाची महिमा प्रतिपादित करतो.

Adhyaya 10

Nīlādri-kṣetra-varṇana and Viṣṇu-bhakti-lakṣaṇa (Description of Nīlādri and the Definition of Devotion)

या अध्यायात दोन परस्पर जोडलेले भाग आहेत. (१) इंद्रद्युम्नाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना विद्यापती पुरुषोत्तम क्षेत्रातील दिव्य साक्षात्कार सांगतात—स्वर्गीय सुगंध, दिव्य संगीत, पुष्पवृष्टी आणि देवांनी केलेली सेवा-उपचार. पुढे ते क्षेत्राचे माप-परिमाण, सदाहरित वटवृक्ष, रोहिणी-कुंड, देवतेची स्थापना-स्थिती आणि नीलमूर्तीचे सूक्ष्म वर्णन करतात—आसन, अंगविन्यास, अलंकार तसेच लक्ष्मी, शेष, गरुड, सुदर्शन इत्यादी सहचर रूपे. दर्शन अत्यंत दुर्लभ, कर्मानुसार मिळणारे आणि सामान्य कर्मकांडापेक्षा श्रेष्ठ असे प्रतिपादन केले आहे. (२) इंद्रद्युम्न तेथे स्थलांतर करून मंदिरनिर्माण व दीर्घकालीन उपासना करण्याचा संकल्प करतात. नारद येऊन राजाच्या भक्तिभावास अनुमोदन देतात आणि भक्तीचे शास्त्रीय वर्गीकरण सांगतात—संसारतापावर एकमेव प्रभावी औषध भक्तीच; ती तामसी, राजसी, सात्त्विकी आणि चौथी निर्गुण/अद्वैताभिमुख भक्ती अशी. खऱ्या वैष्णवांची लक्षणे—संयम, अहिंसा, दया, परोपकार—हीही सांगितली आहेत. अशा रीतीने क्षेत्रमहात्म्य, मूर्तितत्त्व आणि भक्तिधर्म यांचा सुंदर संगम होतो.

Adhyaya 11

इन्द्रद्युम्नस्य नीलाचलयात्रा-निश्चयः तथा मङ्गलाभिषेकः (Indradyumna’s Resolve for the Nīlācala Pilgrimage and Auspicious Consecrations)

अध्याय ११ मध्ये भक्तिप्रेरित तीर्थयात्रेची सुरुवात व विधिपूर्वक क्रम सांगितला आहे. नारदांचा उपदेश ऐकून राजा इन्द्रद्युम्न साधुसंगाचे मोक्षदायक महत्त्व मांडतो आणि नीलमाधव व पुरुषोत्तम-क्षेत्राकडे जाण्यास थेट मार्गदर्शन मागतो. नारद क्षेत्राची ओळख, तीर्थे, रक्षणशक्ती आणि दर्शनाने भक्ति वाढते हे उलगडण्याचे मान्य करतात. राजा पंचमी, बुधवार, पुष्य नक्षत्र व उत्तम लग्न पाहून शुभ प्रवासकाळ ठरवतो आणि नीलाचल येथे राज्यसमर्थित दीर्घ निवासासह यात्रेची सार्वजनिक घोषणा करतो. राजपरिवार, पुरोहित-ऋत्विज, कारागीर, व्यापारी, कलाकार, पशुवैद्य, प्रशासक व विविध सेवावर्ग यांची सविस्तर यादी येते—यात्रा ही व्यापक सामाजिक चळवळ ठरते. यानंतर यात्रा-अभिषेक व संरक्षणविधी होतात—वैदिक-पौराणिक आशीर्वाद, होमक्रम, शांतीपाठ, नवग्रह-शमन, मंगल वस्त्र-आभूषण धारण, वाद्यांसह शोभायात्रा, ब्राह्मणांना दान आणि मंदिरप्रवेश। शेवटी सीमापालक नरसिंह व जवळील देवी (दुर्गा) यांचे दर्शन घेऊन रथ व सैन्यासह प्रस्थान होते; उत्कलसीमेवरील चर्चिका देवीच्या स्थानी स्तुती करून निर्विघ्न नीलाचल-दर्शनाची प्रार्थना केली जाते आणि नदी-वनप्रदेशात छावणी करून वैष्णव वृद्ध व सेवकांचा सत्कार चालू राहतो. रात्रिविश्रांती, प्रस्थान व सुव्यवस्थित गती, तसेच दानाचे न्याय्य वितरण यांचे निर्देश देऊन अध्याय समाप्त होतो.

Adhyaya 12

Indradyumna’s Pilgrimage Inquiry; Nārada’s Account of Śiva–Viṣṇu and the Designation of Puruṣottama-kṣetra (नीलाचल–विरजामण्डल–एकाम्रवन-प्रसंगः)

या अध्यायात राजा इंद्रद्युम्न पूर्वोपदेशाने प्रेरित होऊन आपला परिश्रम धर्मफलदायी मानतो व नारदांना मार्गदर्शक करून यात्रा आरंभतो. तो नित्यकर्मे पूर्ण करून जगन्नाथाची पूजा करीत ओड्रदेश-संबंधित प्रदेशांतून एकाम्रवनाकडे जातो; नद्या ओलांडतो आणि पूजाध्वनी ऐकून जवळ उपासना चालू असल्याचे जाणतो. राजा विचारतो—हे ध्वनी नीलाचलनाथाचे आहेत की अन्य देवतेचे? नारद सांगतात की हा प्रदेश रक्षित व दुर्ज्ञेय आहे; अपूर्व भाग्य आणि इंद्रियनिग्रहानेच तो प्राप्त होतो. यानंतर राजा शिवाच्या भय व आश्रयाविषयी प्रश्न करतो. नारद पुराणप्रसिद्ध पूर्वकथा सांगतात—पार्वतीसह शिवाचा गृह्य प्रसंग, काशी/अविमुक्ताची स्थापना व कीर्ती, काशीराजाचा प्रसंग ज्यात विष्णूचे सुदर्शन-प्रयोग घडतो, आणि शेवटी शिवाने नारायणाची स्तुती करून शरणागती पत्करणे. विष्णू शिवाला एकाम्रवनात वास करण्यास सांगतात आणि दक्षिण समुद्रतटी नीलाचल व विरजा-मंडलाने चिन्हित पुरुषोत्तम-क्षेत्र सर्वश्रेष्ठ, विस्तीर्ण व मोक्षप्रद असल्याचे वर्णन करतात. प्रवासकथेत परत येऊन इंद्रद्युम्न एकाम्रवनात पोहोचून तीर्थस्नान, दान-अर्घ्यादी करतो, कोटीश्वराचे पूजन करतो आणि शिवाकडून आश्वासन (कालमर्यादित प्रतिज्ञेसह) प्राप्त करतो. अखेरीस नीलाचलातील हरिसन्निधीकडे गमन सुरू राहते आणि मन-वाणीने स्मरण-कीर्तन करीत राहण्यावर अध्याय समाप्त होतो.

Adhyaya 13

कपोतेश्वर-बिल्वेश-माहात्म्य (Kapoteśvara and Bilveśvara: Theological Discourse on Sacred Origins)

अध्याय १३ मध्ये ऋषी विचारतात—कपोतेशस्थली कशी प्रसिद्ध झाली आणि कपोत व ईश कोण? जैमिनी सांगतात की पूर्वी कुशस्थली अतिशय कठीण व निर्जन होती—तीक्ष्ण कुशा-गवत व काट्यांनी भरलेली, ओसाड व जलहीन. तेथे धूर्जटी/महेश्वरांनी विष्णूच्या एकान्त भक्तीने पूज्यत्व मिळवण्याचा संकल्प केला; बाह्य साधनांऐवजी अंतःयाग स्वीकारून वायुभक्षणादी कठोर तप केले. भगवंत प्रसन्न होऊन समृद्धी देतात आणि ते स्थान वृन्दावनासारखे जल, वृक्ष, पुष्पे व पक्ष्यांनी नटते. शिव तपाने ‘कपोतसदृश’ होतात व मुरारीच्या आज्ञेने उमा सहित कपोतेश्वर रूपाने तेथे वास करतात; त्र्यम्बकभावानेही पूजिले जातात. पुढे बिल्वेश-माहात्म्य येते. पाताळातील दैत्य जगाला त्रस्त करतात; देवकीगर्भसम्भव भगवंत तीर्थात स्नान करून नीलमाधवाला नमस्कार करतात, बिल्वफळ अर्पण करून शिवाची परात्पर स्तुती करतात, एक विवरमार्ग प्राप्त करून पाताळात उतरतात, दैत्यांचा संहार करून परत येतात आणि त्यांच्या पुनरागमनास प्रतिबंध व्हावा म्हणून शिवाला द्वाररोधक रूपाने प्रतिष्ठित करतात. शेवटी बिल्वेश्वर दर्शन-पूजेची कीर्ती व फळे सांगून, या अध्यायात दोन्ही माहात्म्यांचा सारांश मुख्य विषय म्हणून मांडला आहे।

Adhyaya 14

नीलमाधव-अन्तर्धान, राजविषाद, तथा अश्वमेध-क्रतु-प्रतिज्ञा (The Disappearance of Nīlamādhava and the King’s Resolve for Sacrificial Preparation)

या अध्यायात ऋषी विचारतात—रथावर आरूढ होऊन नारद व राजा इंद्रद्युम्न कुठे गेले? जैमिनी सांगतात की ते नीलकंठाजवळील क्षेत्राकडे निघाले; मार्गात राजाच्या डाव्या डोळ्याला व भुजेला स्फुरण होऊन अपशकुन दिसू लागले. राजा हे आपल्या पुण्ययात्रेच्या विफलतेचे लक्षण मानून नारदांना कर्मदोष, धर्मपालन आणि प्रजाहित यांविषयी व्याकुळ होऊन विचारतो. नारद समजावतात की मंगलकार्याच्या आरंभी अडथळे येणे सामान्य आहे; तेच पुढील शुभफलाचे पूर्वसूचकही ठरते. त्यानंतर नारद मुख्य रहस्य सांगतात—विद्यापतीने पूर्वी पाहिलेला नीलमाधव आता मनुष्यलोकातून अंतर्धान पावला आहे; तो पाताळनिवासास गेला असून मर्त्यांना दुर्लभ झाला आहे. हे ऐकताच राजा मूर्च्छित होतो; सेवक शीतल जल, चंदन व पंख्याने त्याला शुद्धीवर आणतात, आणि नारद योगधैर्याने त्याला सावरतात. राजाचा शोक राज्यधर्मापर्यंत पोहोचतो—राज्यव्यवस्था ढासळेल, विद्वान स्थलांतर करतील, शेती उजाड होईल अशी भीती व्यक्त करून, हरिदर्शन न झाल्यास पुत्राला राज्य देऊन प्रायोपवेश (उपवासाने देहत्याग) करीन असे तो म्हणतो. नारद त्याला धीर देतात—भगवंताची लीला अनाकलनीय आहे; ब्रह्मालाही माया भेदणे कठीण. उपाय म्हणून ते सांगतात—पुरुषोत्तम-क्षेत्रात राहून अनेक अश्वमेध यज्ञ कर; यज्ञसमाप्तीनंतर तुला विष्णू दारुतनु (काष्ठस्वरूप) रूपात दर्शन देईल, आणि त्या रूपांची प्रतिष्ठा नारद करतील. शेवटी तात्काळ व्यवस्था—नीलकंठाजवळ शंखाकार क्षेत्रातील समतल यज्ञभूमीवर दीर्घकाळ टिकणारी यज्ञशाळा उभारून, नीलाद्रीशी संबंधित नरसिंह-रूपाचे दर्शन घेऊन, ब्रह्माच्या आज्ञेनुसार विलंब न करता क्रतू आरंभ करावा।

Adhyaya 15

Nṛsiṃha-darśana and the Nyagrodha Mokṣa-sthāna: Indradyumna Guided by Nārada

या अध्यायात यात्रेकरू नीलकंठ (शिव) व दुर्गा यांचे आदरपूर्वक पूजन करून नीलाचल/नीलभूधराकडे प्रस्थान करतात—विविध संप्रदायांचा सन्मान राखणारी तीर्थ-शिष्टाचाराची परंपरा येथे दिसते. मार्ग घनदाट अरण्य, खडतर भूमी व भयंकर रक्षकांनी युक्त आहे; जणू प्रवेशासाठी इंद्रियसंयम व योग्य मार्गदर्शन आवश्यक असलेली सीमा-रेषा. मार्ग न सापडल्यावर नारद त्यांना शिखरावर नेतात. तेथे भगवान नृसिंह उग्र पण तारक रूपात प्रकट होतात—दैत्याचा विदार करून विश्वाग्नीप्रमाणे तेजस्वी; त्यांच्या दर्शनमात्रानेही महापापांचा क्षय होतो असे सांगितले आहे. इंद्रद्युम्न विचार मांडतो की नृसिंह सामान्य जनांसाठी दुराराध्य, पण संत-मध्यस्थी व भगवंताच्या कृपेने सुलभ होतात. नंतर नारद एक गुप्त, शुद्ध करणारे मोक्षस्थान उघड करतात—विशाल न्यग्रोध (वड) वृक्ष, ज्याची छाया व सान्निध्यही परिवर्तनकारी मानले आहे. पुढे प्रभूच्या प्राकट्य-तिरोभावाचे तत्त्व येते: युगायुगांत तो करुणेने बाह्य कारणाविना प्रकटतो, कधी लपतो, आणि अन्य तीर्थांत अंशावतारानेही प्रकाशू शकतो. इंद्रद्युम्न नाम व दर्शन मुक्तिदायक मानून शरणागतीची प्रार्थना करतो, अजामिलाच्या दृष्टांताने कृपा यांत्रिक कर्मफलापलीकडे आहे असे सांगतो; शेवटी अशरीरी वाणी नारदाच्या ब्रह्म-संबद्ध आज्ञेचे पालन करण्यास सांगून पुढील विधींना शास्त्रीय अधिकार देते.

Adhyaya 16

नरसिंहप्रत्यर्चाप्रतिष्ठा—इन्द्रद्युम्नस्तोत्रं च (Narasiṃha Image-Consecration and Indradyumna’s Hymn)

जैमिनी सांगतात—महायज्ञात राजा इन्द्रद्युम्नाची अढळ श्रद्धा व दृढ संकल्प पाहून नारदमुनी प्रसन्न झाले. त्यांनी राजाला नीलकण्ठाजवळील महान चंदनवृक्षाच्या समीप जाण्यास सांगितले आणि नरसिंहाच्या सान्निध्यात हा विधी केल्यास अपूर्व फल मिळेल असे आश्वासन दिले. तेथे पश्चिमाभिमुख नरसिंह-मंदिर उभारण्याची आज्ञा झाली; नारदांच्या स्मरणमात्राने विश्वकर्म्याचा पुत्र मानव-रूपात शिल्पशास्त्र-निपुण कारागीर म्हणून आला व अवघ्या चार दिवसांत अद्भुत प्रासाद पूर्ण केला. मग मंगलध्वनी, पुष्पवृष्टी व दिव्य लक्षणे प्रकट झाली; नारद प्रतिष्ठायोग्य नरसिंह-प्रत्यर्चा घेऊन परत आले. इन्द्रद्युम्नाने प्रदक्षिणा व साष्टांग नमस्कार करून विस्तृत स्तोत्र पठण केले, ज्यात नरसिंह/विष्णूला परात्पर, सर्वव्यापी आणि दुःख-संशय-नाशक म्हणून गौरविले आहे. पुढे फलश्रुतीत सांगितले आहे की शंभूसह नरसिंहाचे दर्शन, स्तोत्रपाठ, तिथी-नक्षत्रानुसार व्रत (उदा. शुक्ल द्वादशी स्वातीयोग, वैशाख चतुर्दशी) आणि पंचामृतादींनी अभिषेक—पापक्षय, मनोकामना-सिद्धी, यज्ञतुल्य फल व ब्रह्मलोकप्राप्ती देतात; मंदिराजवळ केलेली कर्मे नरसिंहकृपेने अनेकपटींनी पुण्यदायी ठरतात।

Adhyaya 17

Indradyumna’s Royal Assembly and the Initiation of the Thousand Aśvamedhas (Narrative of Ritual Preparation and Divine Re-manifestation)

अध्याय १७ मध्ये ऋषी विचारतात—पवित्र क्षेत्रात नरसिंह-प्रतिष्ठेनंतर राजाने काय केले? जैमिनी सांगतात की इंद्रद्युम्नाने एक भव्य, क्रमबद्ध व सर्वसमावेशक राजसभा भरवली—इंद्रप्रमुख देव, अनेक ऋषी, चारही वेद व अंगोपांगांचे पंडित, धर्मविशारद आणि विविध समाजघटकांतील अतिथी यांचा समावेश होता. उंच सभामंडप व आदर्श यज्ञस्थळांसारखी यागशाळा उभारून, सौंदर्य, स्वच्छता व शिष्ट व्यवस्था हीच यज्ञशुद्धीचीच वाढ मानली आहे। राजाने इंद्र व सर्व उपस्थितांचा योग्य दान, सत्कार, आतिथ्य आणि संयमित शिष्टाचाराने सन्मान केला. मग स्वार्थरहित भावाने, यज्ञपुरुषाच्या आराधनेसाठी अश्वमेध करण्याची परवानगी मागितली. देवांनी त्याची सत्यनिष्ठा मान्य करून पूर्वीचा आश्वासक वचनस्मरण दिले—भगवान करुणेने ‘दारव देह’ (काष्ठदेह) धारण करून पुनः प्रकट होतील; हा यज्ञ त्रैलोक्यशुद्धीस सहाय्यक आहे। यानंतर दीक्षा, अग्निस्थापन, पात्रवाटप, विविध वर्गांना अन्नदान, अखंड अतिथिसत्कार आणि यज्ञाभोवतीची अद्भुत समृद्धी यांचे वर्णन येते. कर्म निर्दोष, ऋत्विज विद्वान, आणि यज्ञसत्रात भक्तिकथा-श्रवणही चालू राहते. शेवटी स्वप्नसदृश संकेताने हरिकृत्यांचे रहस्य व कृपेसंबंधित स्वरूप अधोरेखित होते।

Adhyaya 18

भगवद्द्रुमप्रादुर्भावः एवं प्रतिमानिर्माण-नियमाः (The Manifestation of the Divine Tree and Protocols for Image-Making)

या अध्यायात राजाच्या सुत्या व अश्वमेध-संबंधित यज्ञांची भव्यता वर्णिली आहे—क्रमबद्ध पठण, स्तुती, दानधर्म आणि राजकीय व्यवस्था अखंड चालू असते. तेव्हा बिल्वेश्वराजवळ समुद्रकिनारी, काही अंश समुद्रात असलेला, तेजस्वी व सुगंधी असा शंख-चक्रचिन्हांकित अद्भुत वृक्ष प्रकट होतो; हा अपौरुषेय, दैवी संकेत मानला जातो. राजा इंद्रद्युम्न नारदांचा सल्ला घेतो. नारद सांगतात की हे पूर्वदर्शन-पुण्याचे फळ असून विष्णूच्या प्रादुर्भावाशी संबंधित आहे; काही परंपरेत देहगत चिन्ह (उदा. पडलेला केश) वृक्षरूपाने प्रकट झाल्याची कल्पनाही जोडली जाते. राजा अवभृथस्नान पूर्ण करून महोत्सव करतो, महावेदीवर वृक्षाची स्थापना करून विपुल पूजाअर्चा करतो. विष्णूची प्रतिमा कोण घडवेल, असे विचारल्यावर नारद दैवी कर्तृत्वाची अगम्यता मान्य करतात. तेव्हाच आकाशवाणी कठोर नियम सांगते—दिव्य शिल्पी (वृद्ध सुताराच्या रूपात) पंधरा दिवस संरक्षित अनुष्ठान-परिसरात बंद ठेवून काम करील; घडणारी प्रतिमा कोणी पाहू नये, आणि आवाज व कुतूहल हे आध्यात्मिक धोक्याचे कारण मानले आहे. शेवटी तो शिल्पी स्वयं नारायण असल्याचे उघड होते—मानवी वेषात राहून विधीप्रक्रियेत दैवी कर्तृत्व गुप्त ठेवण्यासाठी।

Adhyaya 19

Āvirbhāva of the Four Forms at Nīlādri and the Protocols of Icon-Covering (Jagannātha–Balabhadra–Subhadrā–Sudarśana)

या अध्यायात मंगलचिन्हांची क्रमशः तीव्रता वर्णिली आहे—दिव्य सुगंध, देववाद्यांचा निनाद आणि सूक्ष्म वर्षाव—यांमुळे नीलाद्रीवर भगवंताच्या प्राकट्याचा काळ जवळ आला आहे हे सूचित होते. दर्शन होताच देवगण व विधिज्ञ आचार्य हर्षित होऊन हरिची पूजा करतात. येथे चार रूपांचे प्राकट्य स्पष्ट केले आहे—जगन्नाथ (विष्णू/जनार्दन), बलभद्र (अनंत/शेष, जगधारक), सुभद्रा (श्री/लक्ष्मी-शक्तीचे व्यापक रूप), आणि सुदर्शन (नित्य चक्र, येथे स्वतंत्र विग्रह-रूपानेही)। तसेच कृष्ण व बलराम तत्त्वतः अभिन्न आहेत; सामाजिक नामभेद हा केवळ व्यवहार आहे, असा सिद्धान्त सांगितला आहे. विग्रह-पालनाचे नियम दिले आहेत—मूर्तींना घट्ट आच्छादन करून मग त्यांच्या ठराविक रंगांनी रंगवावे; संरक्षण-लेप काढणे निषिद्ध असून त्याचे परिणाम दुष्काळ, महामारी, संततीक्षय इत्यादी म्हणून सांगितले आहेत. नीट रंगविलेल्या विग्रहांचे दर्शन पापक्षय करणारे मानले आहे. मंदिरविषयक निर्देशानुसार नीलाद्रीच्या ठराविक भागात मोठे, स्थिर देवालय बांधून प्रतिष्ठापना करावी, आणि विश्वावसु शबरभक्ताशी संबंधित वंशाला नित्यसेवा व उत्सवकार्यांची जबाबदारी द्यावी. शेवटी राजा भावविवश होतो; मुनि करुणामय प्रभूची पूजा व स्तुती करण्याचा उपदेश करतो—योग्य स्तुती केल्यास भगवान इच्छित फल देतात.

Adhyaya 20

इन्द्रद्युम्नस्तुतिः, पूजाविधानम्, इन्द्रद्युम्नसरः-प्रशंसा च (Indradyumna’s Hymn, Worship Procedure, and the Praise of Indradyumna Lake)

या अध्यायात तीन सलग प्रसंग येतात. (१) नारदांच्या प्रेरणेने राजा इन्द्रद्युम्न जगन्नाथ/विष्णूची दीर्घ स्तुती करतो. तो देहाची अशुचिता व कर्मक्षयजन्य क्लेश सांगून, भगवंतांच्या कमलचरणांची शुद्धताच खरा आश्रय मानतो; विषयसुखे ‘परिणाम’ाने दुःख देतात असे म्हणत, वारंवार संसारातून उद्धार मागतो. स्तुतीत विष्णूचे विश्वरूपत्व व परम शरण्यत्व मांडून दास्यभाव व शरणागती व्यक्त होते. (२) पुढे नारद नारायणाची अनेक नामांनी स्तुती करतो; राजे, श्रोत्रिय, ऋषी व विविध वर्णांचे प्रतिनिधी एकत्र येऊन सामूहिक स्तवन करतात. इन्द्रद्युम्न वासुदेवासह बलभद्र, भद्रा/सुभद्रा आणि सुदर्शन यांची विधिवत पूजा करतो; द्वादशाक्षर मंत्राचा उपयोग व वेदप्रसिद्ध स्तोत्रपाठ (पौरुष/त्रयीप्रसिद्ध) सांगतो. त्यानंतर ब्राह्मणांना विपुल दान देऊन महादानाचा विस्तार करतो. (३) गोदानाच्या वेळी गायींच्या खुरांच्या ठशांतून एक खड्डा तयार होऊन दानजलाने भरतो आणि तो अत्यंत पुण्यकारी तीर्थ बनतो—इन्द्रद्युम्न सरोवर म्हणून प्रसिद्ध. तेथे स्नान व अर्पणाने महायज्ञतुल्य फल व पितृकल्याण मिळते असे वर्णन आहे. शेवटी राजा शुभ मुहूर्तावर मंदिरनिर्माण आरंभतो, शिल्पी-कारागिरांचा सत्कार व उत्सवयोजना करतो, आणि अनेक प्रदेशांची संपत्ती जगन्नाथाच्या प्रासादासाठी अर्पण करून राजसमृद्धी ईश्वरसेवेतच सार्थक मानतो.

Adhyaya 21

दारुमूर्तेः श्रौतप्रामाण्यं, दर्शनमुक्तिः, प्रासादनिर्माण-प्रतिष्ठा च (Vedic Authority of the Wooden Icon, Liberation through Darśana, and Temple Construction & Consecration)

या अध्यायात जैमिनीने सांगितलेल्या संवादातून कथानक उलगडते. ऋग्वेद व वेदान्तात निष्णात असा एक ब्राह्मण राजाचे भाग्य स्तुत्य मानतो—त्याला दारुमूर्ती (लाकडी विग्रह) प्रकट झालेली दिसली; आणि या ‘अपौरुष’ रूपाची उपासना केल्यास दुर्मिळ मोक्ष प्राप्त होतो असे सांगतो. नारद प्रत्युत्तर देतात की वेदांशिवाय विष्णूची धर्मव्यवस्था चालत नाही; अवतार व त्याची पूजा श्रुतीप्रसिद्ध, म्हणजे वेदप्रमाण आहे. देवतेचा संबंध वेदान्तातील ज्ञेय पुरुषाशी जोडून अर्चा ही निःश्रेयसासाठी मान्य व फलदायी साधना आहे असे प्रतिपादन होते. पुढे ओड्रदेश व त्या क्षेत्राची महिमा सांगितली आहे, जिथे सामान्य डोळ्यांनीही ‘रूपातील ब्रह्म’ दर्शन होते; तसेच कर्ममार्गांची गुंतागुंत व देहधाऱ्यांची चंचलता यांचीही आठवण करून दिली आहे. तरीही सुलभतेवर भर आहे—केवळ दर्शनानेही मोक्ष मिळू शकतो; समाजाच्या कडेला असलेले दर्शकही लाभापासून वंचित नाहीत; नियमयुक्त भक्तीचा परिपाक सायुज्य असा सांगितला आहे. यानंतर नारद उपनिषदर्थ प्रकट झाल्याचे सांगून ब्रह्मदेवाचा अभिप्राय जाणून राजाला भव्य मंदिर उभारणी व नरसिंह-प्रतिष्ठेची आज्ञा देतात. राजा प्रतिष्ठा-महोत्सवासाठी ब्रह्मदेवाची उपस्थिती मागतो; कुशल शिल्पी व अपार साधनसंपत्तीने काम पूर्ण होते आणि मंदिराच्या अभूतपूर्व वैभवाची स्तुती होते. शेवटी नारद राजाची अद्वैत-भक्ती दृढ असल्याचे सांगून घोषित करतात—कर्म, दान, व्रत, अध्ययन व तपाने जे कठीण, ते अचल भक्तीने सहज साध्य होते; प्रतिष्ठेनंतर भावी उत्सव व दिव्य वरदानांची अपेक्षा, तसेच नारद-ऋषींच्या पुनरागमनाचे वचन दिले जाते.

Adhyaya 22

ब्रह्मलोकगमनम् एवं ब्रह्मसभा-प्रवेशः | Ascent to Brahmaloka and Entry into Brahmā’s Assembly

या अध्यायात मंदिरकेंद्रित भक्तीपासून पुढे जाऊन ब्रह्मलोकाकडे होणाऱ्या दिव्य आरोहणाचे वर्णन आहे. जैमिनी सांगतो—राजा इंद्रद्युम्न प्रवास शक्य आहे का असे विचारतो; तेव्हा मनासारख्या वेगाचा पुष्परथ प्रकट होतो. नारदासह राजा श्रीकृष्ण/जगन्नाथाला रामादींसह प्रदक्षिणा घालून वारंवार नमस्कार करतो आणि ब्रह्मलोकगमनाची आज्ञा मागतो. ते सूर्यप्रदेश व ध्रुवलोक ओलांडून उच्च लोकांत चढतात; तेथे सिद्धगण त्यांना पाहून सन्मान करतात. भगवत्चरित्र मन शुद्ध करणारे आहे, आणि विष्णुभक्तीमुळे राजाची प्रगती अतिशय वेगाने होते, हे कथेत ठसवले आहे. तरीही राजाची मानवी चिंता राहते—आपल्या अनुपस्थितीत जगन्नाथ-प्रासादाचे बांधकाम लोभामुळे बिघडेल का, विलंब होईल का, किंवा प्रतिस्पर्ध्यांकडून अडथळा येईल का. ऋषी त्याला धीर देतो: ब्रह्मलोक रोग-जरा-मृत्यूविरहित आहे; दैवी सहाय्य निश्चित आहे; आणि विश्वधर्माशी सुसंगत कार्याला विघ्न येणे दुर्मिळ. पुढे ब्रह्मलोकाचे श्राव्य व सामाजिक चित्र येते—स्वाध्यायाचा निनाद, इतिहास-पुराण, छंद, कल्प इत्यादींचे शिस्तबद्ध अध्ययन, आणि ब्रह्मर्षी व मुक्तात्म्यांसह ब्रह्माची सभा. अखेरीस सभागृहाच्या द्वारी द्वारपाल आदराने नारदांचे स्वागत करून प्रवेश देतो, त्यांच्या पवित्र कार्याची वैधता व मान प्रकट करीत.

Adhyaya 23

Indradyumna’s Audience with Brahmā and the Disclosure of Puruṣottama’s Manifest Form (इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मदर्शनं पुरुषोत्तमप्रादुर्भाव-रहस्यम्)

या अध्यायात ब्रह्मसभेत घडणारा राजदरबारी-धर्मतत्त्वाचा क्रम वर्णिला आहे. नारद इन्द्रद्युम्न राजाच्या आगमनाची वार्ता देतात; द्वारपाल मणिकोडर आगंतुकाची असामान्यता व प्रवेश-शिष्टाचार सांगून लोकपाल व विश्व-व्यवस्थापकांची उपस्थिती दाखवतो. ब्रह्मा दिव्यगानात तल्लीन असतानाही केवळ दृष्टिमात्राने प्रवेशाची अनुमती देतात; इन्द्रद्युम्न नम्रतेने प्रणाम करतो, देवप्रिय म्हणून स्तुत होतो आणि मग ब्रह्मा त्याचा हेतू विचारतात। इन्द्रद्युम्न आपल्या आरंभलेल्या मंदिरात जगन्नाथ (पुरुषोत्तम) यांची प्रतिष्ठा व्हावी अशी विनंती करतो आणि ब्रह्माधिकार व जगन्नाथाचे परमत्व तत्त्वतः अभिन्न आहे असे प्रतिपादन करतो. दुर्वासा प्रतीक्षेत असलेल्या देव-लोकपालांच्या वतीने मध्यस्थी करतात; परंतु ब्रह्मा सांगतात की शुद्ध कर्म व भक्तीमुळे इन्द्रद्युम्नाची पात्रता त्यांच्याहीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. पुढे ब्रह्मा कालरहस्य उघड करतात—गान चालू असतानाच महान् ब्रह्मकाल लोटला, राजवंश नष्ट झाला, फक्त देवता व मंदिर उरले। ब्रह्मा इन्द्रद्युम्नाला पृथ्वीवर परत जाऊन प्रतिष्ठेची व्यवस्था पूर्ण करण्यास सांगतात आणि सहाय्यक देवांसह आपणही येऊ असे आश्वासन देतात. शेवटी देवांना सिद्धान्त सांगतात—श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्र नीलाद्री येथे पुरुषोत्तम कल्पकल्पांतरीही विराजमान असून दारुमय देहधारी प्रकट रूपात पूज्य आहेत; त्या रूपाचे दर्शन-पूजन कठोर योगतपश्चर्या न करता शुद्धी व मोक्ष देते।

Adhyaya 24

Deva-stuti to Jagannātha and Planning the Prāsāda-Pratiṣṭhā (देवस्तुतिः जगन्नाथस्य तथा प्रासादप्रतिष्ठासंभारविचारः)

या अध्यायात जैमिनी इंद्रद्युम्न राजाचे जगन्नाथाकडे भावविवश होऊन केलेले आगमन सांगतात. राजा दंडवत् प्रणाम करतो, वारंवार नमस्कार करतो, प्रदक्षिणा घालतो आणि स्तुतिपर शब्दांनी प्रभूचे आवाहन करतो. त्यानंतर देवगण येऊन विस्तृत स्तुती गातात; त्यात जगन्नाथाला सर्वव्यापी विश्वपुरुष, वैदिक छंद, यज्ञ, सर्व जीव आणि वर्णव्यवस्थेचा उगम, तसेच अंतर्यामी रूपाने धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारा एकमेव ईश्वर असे वर्णिले आहे. स्तुतीनंतर कथा स्तोत्रातून कृतीकडे वळते. सर्वजण नरसिंह-क्षेत्रात पूजन करून नीलाचलाच्या शिखरप्रदेशी जातात आणि तेथे एक अद्भुत प्रासाद पाहतात—अतिविशाल, आकाशस्पर्शी, मानवी सामर्थ्यापलीकडचा भासणारा व दीर्घकाळ टिकणारा. इंद्रद्युम्न पूर्वीच्या दैवी आज्ञेचे स्मरण करून मंदिर-स्थापन व प्रतिष्ठेसाठी आवश्यक संभार मिळवण्याबाबत चिंता व्यक्त करतो; देव आपली मर्यादा सांगतात, पण पद्मनिधी दैवी अनुमतीने सहाय्य देण्याचे वचन देतो. तेव्हा ब्रह्म्याने पाठवलेला नारद येऊन शास्त्रानुसार सामग्रीची व्यवस्था व प्रतिष्ठाविधीचा क्रम सांगतो आणि पद्मनिधीस संभार-संग्रहाची आज्ञा देतो. शेवटी नारदाचा विधिवत् सत्कार होतो आणि राजा टप्प्याटप्प्याने मार्गदर्शन मागतो—अशा रीतीने स्तुतीपासून विधी-नियोजनाकडे संक्रमण घडते.

Adhyaya 25

Rathatraya-nirmāṇa–pratiṣṭhāvidhi (Construction and Consecration Protocol for the Three Chariots)

या अध्यायात जैमिनी सांगतात की नारद शास्त्राचा विचार करून लिखित आज्ञा राजा इंद्रद्युम्नाला देतात. राजा पद्मनिधीस सुवर्णमंडप व योग्य निवासांची उभारणी, तसेच विश्वकर्म्याच्या सहाय्याने साहित्य-सज्जता करण्यास नेमतो. पुढे रथत्रयाची निर्मिती व चिन्ह-नियम दिले आहेत—वासुदेवाचा रथ गरुडचिन्हयुक्त, सुभद्रेचा पद्मध्वज, आणि बलभद्राचा ताल/शीरा किंवा लांगलध्वज; चाकांची संख्या व प्रमाणही ठरविले आहे. यानंतर तत्त्ववचन येते—योग्य प्रतिष्ठा न करता देवतेची स्थापना रथात, मंडपात किंवा नगरात करू नये; अन्यथा सर्व यज्ञकर्म निष्फळ ठरते. नारद प्रतिष्ठाविधी सांगतात—ईशान कोनात मंडप, मंडलरचना, कुंभस्थापन; कुंभात पंचद्रुमकषाय, गंगा इत्यादी तीर्थजल, पल्लव, मृत्तिका, सुगंध, रत्ने, औषधी, पंचगव्य भरून नरसिंह व विष्णूचे मंत्रराज-विधानाने आवाहन, निश्चित होमसंख्या व आहुती. नंतर प्रोक्षण, धूप, वाद्य यांद्वारे रथशुद्धी व सुपर्ण-गरुडाची स्थापना विशेष स्तोत्राने होते. दक्षिणा, ब्राह्मणभोजन, बलभद्रासाठी स्वतंत्र मंत्र (लांगलध्वजसहित) व सुभद्रेसाठी लक्ष्मीसूक्त, तसेच वेगवेगळे हविर्भाग सांगितले आहेत. मिरवणुकीत देवता व दिक्पालांना बळी, वैष्णव गायत्री, विष्णुसूक्त, वामदेव इत्यादी पाठ होतात. अक्ष, जू, ध्वज किंवा प्रतिमेला इजा झाल्यास येणारी अपशकुनलक्षणे, त्यावरील शांतीहोम-प्रायश्चित्त, सर्वस्वस्ति/शांती आणि ग्रहशांतीचा उपदेश देऊन अध्याय समाप्त होतो।

Adhyaya 26

गालराजस्य वैष्णवभावः प्रतिष्ठासंभारदर्शनं च (Gāla’s Vaiṣṇava Turn and the Vision of the Consecration Preparations)

या अध्यायात जैमिनी-प्रसंगात नीलपर्वताजवळ मंदिरालगतच्या प्रतिष्ठा-परिसराची जलद व शिस्तबद्ध तयारी वर्णिली आहे. इंद्रद्युम्नाच्या आज्ञेने विश्वकर्मा भव्य सभामंडप उभारतो आणि पूजोत्सवासाठी होमद्रव्य, समिधा, कुश, नैवेद्य, वाद्य-नृत्य इत्यादी सर्व सामग्री सज्ज होते. यानंतर गालराजाचा प्रसंग येतो. त्याने पूर्वी माधवाची शिळामूर्ती प्रतिष्ठापित करून लहान देवालय बांधले होते. इंद्रद्युम्नाच्या अद्भुत कार्याची वार्ता ऐकून तो प्रथम विरोधभावाने येतो; पण दृश्य पाहून विस्मित होऊन चौकशी करतो. इंद्रद्युम्न हा ब्रह्मलोकाशी संबंधित दैवी प्रेरणेने कार्य करणारा राजा असून नारद व पद्मनिधी त्याच्यासोबत आहेत, हे कळताच गाल याला अनुपम धर्मकार्य मानतो आणि दरवर्षी असा महोत्सव करण्याचा संकल्प करतो. तो नम्रपणे पूर्व अज्ञान मान्य करून दारुमय हरिरूपाला प्रत्यक्ष तारक मानतो. इंद्रद्युम्न गालाच्या भक्तिराजत्वाची प्रशंसा करून सांगतो की हरिच्या प्रतिमेची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा केल्याने देहबंधनातून मुक्ती मिळते व विष्णूचे परम पद प्राप्त होते. तो गालाला नित्य नैवेद्य, प्रदक्षिणा-यात्रा व उत्सवसेवेची जबाबदारी देतो. शेवटी दिव्य दुंदुभी, मंगलध्वनी, पुष्पवृष्टी व सुगंध यांसह दिक्पाल, ऋषी व कलाकारांच्या संगतीने पितामह ब्रह्माचे विमान अवतरते; गाल व सर्व जन प्रणाम करून भक्तिभावात ब्रह्मदर्शनाने भारावून जातात.

Adhyaya 27

अध्याय २७: रत्नसोपानावतरणं, स्तुतयः, प्रतिष्ठा च (Chapter 27: Descent by the jeweled stairway, hymns, and consecration)

या अध्यायात जगन्नाथ-मंदिर परिसरात घडणाऱ्या दिव्य समारंभाचे वर्णन आहे. आकाशातील विमान आणि मंदिर-प्रांगण यांमध्ये रत्नजडित सुवर्ण सोपान प्रकट होतो; जमलेले सर्वजण तो अद्भुत चमत्कार म्हणून पाहतात. पद्मयोनी पितामह ब्रह्मा त्या सोपानाने उतरतात; गंधर्व स्तुती करीत असतात आणि विधिपथाने त्यांना पुढे नेले जाते. देव, पितर, सिद्ध, विद्याधर, यक्ष, गंधर्व व अप्सरा यांची उपस्थितीने संपूर्ण परिसर पावन होतो. ब्रह्मा राजा इंद्रद्युम्नाला संबोधून त्याचे अपूर्व भाग्य आणि सर्व लोकसमूहांचा सहभाग याची साक्ष देतात। यानंतर ब्रह्मा जगन्नाथाची वेदान्तपर शब्दांनी—माया, अद्वैत, सर्वव्याप्ती, परात्परता—दीर्घ स्तुती करतात. पुढे बलभद्राला विश्वाधार, शेष-नारायणस्वरूप म्हणून स्तवतात आणि सुभद्रेला विष्णुमाया/शक्ती मानून अनेक देवीरूपांशी अभिन्न म्हणतात; सुदर्शनाला तेजस्वी मार्गदर्शक व अज्ञाननाशक म्हणून गौरवतात. शेवटी संस्थात्मक विधी होतो—शांती व पौष्टिक कर्मांसाठी भारद्वाजांची नियुक्ती, दिशानुसार देवतांची स्थापना, आणि मंत्र व वैदिक सूक्तांनी (श्रीसूक्त व पुरुषसूक्ताचा निर्देश) सार्वजनिक प्रतिष्ठा/अभिषेक. तिथी सांगितली आहे—वैशाख शुक्ल अष्टमी, पुष्ययोगयुक्त, गुरुवारी; त्या दिवशी स्नान, दान, तप व होम अक्षय फल देतात, आणि कृष्ण (जगन्नाथ), राम (बलभद्र) व सुभद्रांचे भक्तिभावाने दर्शन अनेक जन्मांचे पाप नष्ट करून मोक्षास आधार देते, अशी फलश्रुती आहे।

Adhyaya 28

Nṛsiṃha-Mantrarāja, Dāru-Mūrti, and the Vedic Interpretation of Jagannātha (नृसिंहमन्त्रराज-दारुमूर्ति-वेदव्याख्या)

या अध्यायात इंद्रद्युम्न आदींच्या उपस्थितीत तेजोमय, अत्यंत प्रचंड नृसिंह-सदृश प्राकट्य टप्प्याटप्प्याने प्रकट होते—ज्वलंत जिभा, अनेक नेत्र व भुजा, विश्वरूपासारखी प्रतिमा—ज्यामुळे भयासह भक्तिभावयुक्त संकोच निर्माण होतो. नारद ब्रह्म्याला विचारतात: अनुग्रहासाठी आलेले रूप इतके भयावह का? ब्रह्मा सांगतात की हा उपदेशार्थ हेतू आहे—जगन्नाथाची दारु (काष्ठ) मूर्ती लोकांनी केवळ जड पदार्थ मानू नये, आणि अविवेकी जनांना देवतेचे ब्रह्मस्वरूप उघड व्हावे म्हणून ही भीषणता आहे. पुढे अथर्व परंपरेशी निगडित ‘नृसिंह-मंत्रराज’चे माहात्म्य येते—तो सर्वोच्च साधन, चतुर्वर्ग (धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष) देणारा, लहान इच्छांपलीकडे महान फल देणारा. इंद्रद्युम्न दीक्षा घेतो व ‘दिव्यसिंह’ची नमस्कार-स्तुती करतो. शेवटी ब्रह्मा सिद्धांत स्पष्ट करतात—आदिरूप नरसिंह; दारुमूर्तीला ‘प्रतिमा-बुद्धी’ने पाहू नये, ती परब्रह्मच असून दुःखभंजन करून अखंड आनंद देते. तत्त्वचर्चेत शब्दब्रह्म व परब्रह्म यांचे ऐक्य, शब्द-अर्थ परस्परावलंबन समजावले जाते; तसेच देव-रूपांचे चार वेदांशी नाते सांगितले जाते—बलभद्र/ऋग्वेद, नृसिंह/सामवेद, सुभद्रा/यजुर्वेद, चक्र/अथर्ववेद. भेदाभेदानुसार एकच प्रभू अनेक रूपांनी प्रकटतो. नीलाचल येथे दारुमूर्ती-रूप गोविंदाची शुद्ध कर्म-वाणी-मनाने पूजा करावी; मंत्रराज अनुपम आहे, आणि नीलाचल तटी न्यग्रोधमूळाजवळील उपासनेने दिव्यधामप्राप्ती व मोक्ष मिळतो असे सांगितले आहे.

Adhyaya 29

Jyeṣṭha-snāna and Guṇḍicā-yātrā: Ritual Calendar, Site-Permanence, and Phalaśruti in Puruṣottama-kṣetra

अध्याय २९ मध्ये जैमिनी सांगतात की पूर्वप्रसंगानंतर लोकसंग्रहासाठी हृदयात कमलासन/पद्मयोनी ब्रह्म्याचे आवाहन होते आणि पूर्वी प्रकट झालेली विष्णुरूपे पुन्हा अनुभूत होतात. बलभद्राची पूजा द्वी-षडाक्षर मंत्राने, नारायणाची पौरुषसूक्ताने, आणि चक्राची देवीसूक्त व द्वादशाक्षर विधानाने केली जाते—अशी स्तरबद्ध उपासना-रचना येथे दिसते. पुढे ब्रह्मा, राजा इंद्रद्युम्नाच्या अनेक जन्मांच्या भक्तीचे फल म्हणून दर्शन प्राप्त झाल्याचे सांगून देश–काल–व्रत–उपचार यांची पद्धती विचारतात. देव दारुदेह प्रतिमारूपाने वर देतात—अचल भक्ती आणि मंदिराची रचना मोडली तरीही या पवित्र स्थळाचा त्याग न करणे; यामुळे ‘स्थळ-स्थैर्य’चा सिद्धांत स्पष्ट होतो. नंतर ज्येष्ठ महा-स्नान, वटवृक्षाच्या उत्तरेस असलेल्या कूपाला सर्वतीर्थ मानणे, क्षेत्रपाल व दिक्पालांना बली, मंगलवाद्यांसह सुवर्णकुंभांनी जलाहरण, आणि जगन्नाथाचे राम(बलभद्र) व सुभद्रासह स्नान—हे सर्व विधिवत सांगितले आहे; स्नान-दर्शनाने पुनर्जन्मबंधन छेदते असे फलश्रुतीत म्हटले आहे. स्नानानंतर अलंकृत मंडपावर विराजमान करून काही काळ दर्शन-निषेध (अनवसरसदृश)ही ठरविला आहे. यानंतर गुंडिचा ‘महायात्रा’, आषाढ शुक्ल द्वितीया (पुष्य नक्षत्रासह) इत्यादी शुभ तिथी, गुंडिचा-भूमीचे विशेष पुण्य, तसेच उत्थान, शयन, परिवर्तन, मार्ग-प्रावरण, पुष्य-स्नान; फाल्गुनातील झुलोत्सव; चैत्र-वैशाखातील विधी व अक्षय तृतीयेला अनुलेपनादी कर्मे वर्णिली आहेत. शेवटी जगन्नाथ ब्रह्म्याशी एकसंकल्प असल्याचे सांगून क्षेत्रात पूजा व तेथे देहांत झाल्यास मोक्षफल निश्चित करतात आणि इंद्रद्युम्नाला सर्व यात्रा-उत्सव यथाविधि राबविण्याची आज्ञा देतात।

Adhyaya 30

Jyeṣṭha-snānavidhi at Mārkaṇḍeya-vaṭa and Sindhu-snānā: A Pilgrimage-Ritual Sequence

अध्याय ३० मध्ये ऋषी श्रीपतीशी संबंधित जन्म-स्नान व इतर उत्सवांचे अचूक विधान विचारतात आणि इंद्रद्युम्नाच्या धर्मानुष्ठानाशी जोडलेल्या अद्भुत काष्ठ-विग्रहाबद्दल विस्मय व्यक्त करतात. जैमिनी ज्येष्ठमासकेंद्रित शिस्तबद्ध व्रतक्रम सांगतात—शुक्ल दशमीला वाणी-संयमाचा संकल्प करून बहुपर्यायी तीर्थ-विधी आरंभावा. प्रथम मარკण्डेय-वट येथे पञ्चतीर्थ-विधीने स्नान; नंतर शैव-क्रमात भैरवाची अनुमती मागून वैदिक जलकर्म व अघमर्षण-पठणासह स्नान, वृष-पूजा व लिंग-स्पर्शादी उपासना—यांना महायज्ञतुल्य फलदायी म्हटले आहे। यानंतर विष्णुकेंद्रित टप्पे येतात—विष्णुरूप न्यग्रोधाचे दर्शन-प्रदक्षिणा, यानरूप गरुडाचे वंदन, आणि देवगृहात प्रवेश करून जगन्नाथाची पूजा (मंत्रराज/पुरुषसूक्त/द्वादशाक्षर मंत्राने)। वर्णानुसार विधिपूजेचा अधिकार सांगितला असून, इतरांसाठी दर्शन व नामस्मरणाद्वारे भक्तिमार्ग मान्य केला आहे। पुढे समुद्र-स्नानाची विस्तृत विधी—उग्रसेनादी रक्षक व ‘स्वर्गद्वार’ प्रवेशस्थळाची अनुमती, मण्डलरचना, मंत्रन्यास, प्राणायाम व दिशांतील विष्णुरूपांचे कवच। तीर्थस्थानी ‘तीर्थराज’ म्हणून विष्णूच्या जलरूपाचे आवाहन करून अघमर्षण, पञ्चवारुण कर्म, अंतर्बाह्य शुद्धी व नियत जलार्पण केले जाते; दीर्घसंचित पापक्षय व शाश्वत कल्याणाची प्रार्थना होते। शेवटी जल-अन्न-वस्त्र-सुगंधी नैवेद्य अर्पण, सिंधुराजस्थ कर्मांचे बहुगुण फल, आणि राम-कृष्ण-सुभद्रांना प्रणाम व रूपस्मरणाने अध्याय समाप्त होतो।

Adhyaya 31

इन्द्रद्युम्न-सरोवर-स्नानविधिः, नरसिंहपूजा, तथा ज्येष्ठाभिषेक-महोत्सव-विधानम् (Indradyumna Lake Bathing Rite, Narasiṃha Worship, and the Jyeṣṭha Snāna/Abhiṣeka Festival Procedure)

या अध्यायात इन्द्रद्युम्न-सरोवरात तीर्थप्रवेश व शुद्धिस्नानाची विधी सांगितली आहे; अश्वमेध-संबंधी पवित्रीकरणामुळे हे सरोवर अत्यंत पुण्यदायी मानले आहे. तेथे स्नान करून नियमपूर्वक देवसेवा करावी, असा उपदेश आहे. यानंतर हरिच्या रक्षक रूपातील नरसिंहभक्तीचे वर्णन येते—मंत्रांसह पूजा आणि चंदन, अगरू, कापूर, पायस, मोदक, फळे व विविध पक्वान्नांचे नैवेद्य-अर्पण यांची सविस्तर यादी दिली आहे. पुढे ज्येष्ठ-स्नान/अभिषेक महोत्सवाची कार्यपद्धती—जगन्नाथास बलभद्र व सुभद्रेसह अभिषेक, सजविलेल्या मंचाची उभारणी, पवित्र कलशांत सुगंधित जलाची तयारी, मिरवणुकीचे नियम आणि निष्काळजीपणाविरुद्ध सेवकधर्माची चेतावणी—यांचे निर्देश आहेत. अध्यायात ‘विश्वास’ हा फलप्राप्तीचा मुख्य आधार वारंवार अधोरेखित केला आहे; स्नानदर्शनमात्रानेही दीर्घकाळ साचलेला पापमळ नष्ट होऊन लौकिक कल्याण व मोक्षाभिमुख फल मिळते, असे फळश्रुतीत सांगितले आहे. शेवटी उरलेले तीर्थजल आरोग्य व आयुष्यस्थैर्यास हितकर आणि सर्व दर्शकांना पुण्यवृद्धी देणारे म्हटले आहे।

Adhyaya 32

Dakṣiṇāmūrti-darśana and the Jyeṣṭha-pañcaka Vrata (महाज्यैष्ठी–ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम्)

अध्याय ३२ दोन परस्पर-संबद्ध भागांत उलगडतो. प्रथम भागात जैमिनी उत्सवाच्या चौकटीत दक्षिणामुख होऊन अग्रसर होणाऱ्या प्रभूंच्या (बलभद्र/राम व सुभद्रासहित) दर्शनाचे विधी-माहात्म्य सांगतात—सुगंध, हार, नैवेद्य, संगीत-नृत्याने पूजा, श्रेष्ठ ब्राह्मण व भक्तांचा सत्कार; आणि असे दर्शन महायागादी कर्मांचे फळ एकवटून देणारे, मनुष्यांस दुर्लभ असे अलौकिक साधन आहे, असे प्रतिपादन होते. द्वितीय भागात ऋषींच्या प्रश्नांना उत्तर देताना ‘ज्येष्ठ-स्नान-प्रदर्शन’चे निश्चित फळ मिळावे म्हणून ज्येष्ठ-पंचक व्रत सांगितले आहे; त्याचा परिपाक शुभ महाज्यैष्ठी पौर्णिमेला होतो. दशमीपासून पौर्णिमेपर्यंत दररोज संकल्प, वैष्णव आचार्याची निवड, वारंवार तीर्थस्नान, विष्णुरूपांची (मधुसूदन, नारायण, यज्ञवराह, प्रद्युम्न, नृहरि) स्थापना-पूजा—निर्दिष्ट द्रव्ये, मंत्र, नैवेद्य, दीप, जागरण; मूलमंत्रांनी होम, पुरोहितांना दक्षिणा, गोदान व सुवर्णादि दान, ब्राह्मणभोजन यांचे विधान आहे. शेवटी या व्रताचे पुण्य स्नान-दर्शनफळास तुल्य सर्वसमावेशक असल्याचे सांगून, मधल्या निर्जला एकादशीला विशेष पुण्यसंचय करणारे श्रेष्ठ व्रत म्हणून गौरविले आहे।

Adhyaya 33

Mahāvedī-mahotsava and Tri-Ratha Yātrā Protocols (महावेदीमहोत्सव-त्रिरथविधानम्)

जैमिनी महावेदी-महोत्सवाचे तांत्रिक व क्रमबद्ध विधान सांगतात; याचा केंद्रबिंदू गुंडिचा मंडपापर्यंतची सार्वजनिक रथयात्रा आहे. प्रारंभी वैशाख शुक्ल तृतीयेचा (आणि पुढे आषाढ शुक्ल पक्षातील) काल-निर्णय दिला आहे. त्यानंतर आचार्य व कुशल कारागिरांची निवड, विधिपूर्वक वनप्रवेश, अग्निस्थापन, मंत्रोक्त हवन, तसेच दिक्पाल व स्थानरक्षकांना बळी—अशी संस्थात्मक तयारी वर्णिली आहे. पुढे नियंत्रित लाकूडतोड, त्याचे अभिषेक-संस्कार, आणि तीन रथांच्या निर्मितीची सविस्तर लक्षणे—रचना, अलंकार, तोरण-द्वारे, ध्वज-पताका, प्रतीकचिन्हे (विशेषतः गरुडध्वज)—यांचे वर्णन येते. नगरव्यवस्थेत मिरवणुकीचा मार्ग सुगंधांनी शुद्ध करणे, दीप, वाद्य, नर्तक-गायक, पताका, आणि जनसमुदायाचे शिस्तबद्ध आचरण यांचे नियमही दिले आहेत. अखेरीस फलश्रुतीत सांगितले आहे की रथारूढ देवतांचे दर्शन, स्तुती, प्रदक्षिणा, अर्पण, किंवा सहजपणे सोबत चालणेही अत्यंत पावन करणारे आहे—हे शास्त्रसंमत असून वारंवार प्रतिपादित आहे. उष्णतेत शीतलता-विधी, संध्याकाळी अनेक दीपांनी प्रकाश, आणि महावेदी-परिसरातील गुंडिचा मंडपात देवतांची स्थापना करून अध्याय पूर्ण होतो.

Adhyaya 34

महावेदी-योगः, पितृकार्यविधिः, वनजागरण-व्रतम् (Mahāvedī-yoga, Pitṛkārya-vidhi, and the Vanajāgaraṇa Vrata)

जैमिनी अश्वमेधाङ्गाशी संबंधित पवित्र जलाशयाजवळ आणि नरसिंहाच्या दक्षिण परिसरात श्रीजगन्नाथांची साक्षात् उपस्थिती वर्णन करतात. पुढे गंध, पुष्प, दीप, नैवेद्य तसेच गीत-नृत्य यांसह उपासनेचा क्रम सांगितला आहे. काल-देशविषयक सिद्धांतानुसार भगवान बिंदुतीर्थ तीर/गुंडिचा-मंडप येथे एक आठवडा निवास करतात व दरवर्षी पुनरागमनाची घोषणा करतात; त्या काळी ‘सर्व तीर्थे’ तेथेच वास करतात असे मानले जाते. सात दिवस नियत स्नान व दर्शन, नंतर जवळच्या नरसिंह मंदिराचे वंदन करून महावेदीकडे जाण्याची आज्ञा आहे. प्रभूच्या सान्निध्यात केलेल्या कर्मांचे फळ अनेकपटींनी वाढते; या क्षेत्राच्या विशेष योगामुळे एकच दानही सर्व दानांच्या तुल्य फलदायी मानले आहे। यानंतर पितृकार्यविधीमध्ये श्राद्धाचा उत्तम काळ सांगितला आहे—मघा नक्षत्र, पंचमी तिथी आणि इंद्रद्युम्न सरोवरातील दुर्मिळ संयोग. नीलकंठ व नरसिंह यांच्या मध्ये श्रद्धेने केलेले श्राद्ध ‘शंभर पितरांना’ मुक्त करते अशी फलश्रुती आहे. शेवटी वनजागरण व्रत: आषाढ शुक्ल तृतीयेपासून सात दिवस मौन/नियम, दीप प्रज्वलन, जप व उपवास; आठव्या दिवशी कलशस्थापन-पूजा, गृह्यपद्धतीने होम (वैष्णवी गायत्रीसह), दक्षिणा व ब्राह्मणभोजन. साधकाच्या संकल्पानुसार चार पुरुषार्थांची सिद्धी देण्याचे वचन दिले आहे।

Adhyaya 35

रथरक्षाविधिः तथा दक्षिणाभिमुखयात्रा-माहात्म्यम् (Ratha-Protection Rite and the Glory of the South-Facing Procession)

अध्याय ३५ मध्ये रथांचे संरक्षण करण्याची तांत्रिक-आचारविधी पद्धत आणि विष्णू/जगन्नाथाची दक्षिणाभिमुख यात्रा ही दुर्मिळ व मोक्षदायिनी असल्याचे माहात्म्य सांगितले आहे. जैमिनी ध्वजावर स्थित देवतांची नित्यपूजा सांगतो—गंध, पुष्प, अक्षता, माळा, श्रेष्ठ उपहार, गीत-नृत्य, धूप-दीप आणि नैवेद्य अर्पण करून. दिक्पालांना तसेच भूत-प्रेत-पिशाचादी सीमांत शक्तींना बलि/उपहार देण्याचा विधीही आहे, ज्यामुळे भयकारी विघ्ने रथांना अडथळा आणत नाहीत. यानंतर व्यवहार्य नीतीसूत्रे दिली आहेत—अयोग्य व्यक्ती तसेच पशु-पक्षी यांनी रथावर चढू नये; उत्सव व्यवस्थापन शिस्तबद्ध ठेवावे. अष्टमी-नवमीच्या क्रमात रथ दक्षिणेकडे उन्मुख करून वस्त्र, माळा, ध्वज, चामर इत्यादींनी सजवून देवतांची स्थापना/निवास करावा असे सांगितले आहे. दक्षिणाभिमुख यात्रा प्रयत्न, भक्ती व श्रद्धेने करावी; पूर्व यात्रांसह तीही मुक्तिदायिनी मानली आहे. या प्रवासात हृषीकेशासह सुभद्रा व बलभद्र/राम यांचे दर्शन-पूजन केल्याने शुद्धी होते आणि वैकुंठ, ब्रह्मलोक/शक्रलोक प्राप्तीचे वर्णन येते; या अध्यायाचे श्रवण-पठनही पापमल नाशक असल्याची फलश्रुती आहे।

Adhyaya 36

शयनोत्सव-चातुर्मास्यव्रतनिर्णयः | Śayanotsava and the Discipline of the Cāturmāsya Vrata

अध्याय ३६ मध्ये जैमिनी विष्णूच्या शयनकाळातील व्रताचे विधिनिर्णय व तात्त्विक महत्त्व सांगतात. आषाढ ते कार्त्तिक हा चातुर्मास्य काळ विशेष पुण्यदायी मानला आहे. या काळात श्री पुरुषोत्तम क्षेत्रात जगन्नाथाच्या सान्निध्यात निवास केल्यास अल्पकाळातही मोठे फल मिळते; इतरत्र दीर्घ निवासापेक्षा तो श्रेष्ठ आहे, असे वारंवार प्रतिपादन केले आहे. आषाढ शुक्ल एकादशीला शयनोत्सव: मंडप उभारणे, शयनगृह शुद्ध व सुशोभित करणे, अलंकृत शय्या तयार करणे आणि सामर्थ्यानुसार तीन प्रतिमा स्थापणे. प्रतिमांचे स्नान-श्रृंगार करून स्तोत्रप्रार्थनांनी देवाला शयनासाठी आमंत्रित केले जाते व विधिपूर्वक ‘शयन’ घडविले जाते. यानंतर चार महिने व्रत-नियम: काही अन्नपदार्थ व आचरणांचा त्याग, जप-पाठ, कृष्ण/केशव/नृसिंह/विष्णू यांना नमस्कार, आणि नियत आहारपद्धती. मासाअखेरीस किंवा कार्त्तिकात पारणा, ब्राह्मणभोजन-सत्कार, यथाशक्ती दान, तसेच पूर्ण विधी न जमणाऱ्यांसाठी भीष्म-पंचक इत्यादी संक्षिप्त पर्याय दिले आहेत. फलश्रुतीत हे आचरण शुद्धीकरण करणारे व उत्तम परलोकगती देणारे सांगून, विविध कर्मफळांपेक्षा भक्ति हीच सर्वांना एकत्र बांधणारी प्रधान तत्त्व आहे असे अधोरेखित केले आहे।

Adhyaya 37

दक्षिणायन-पूजा, नैवेद्य-शुद्धि, तथा श्वेतराज-उपाख्यानम् | Dakṣiṇāyana Worship, Purifying Naivedya, and the Legend of King Śveta

जैमिनी दक्षिणायन/संक्रांतीशी संबंधित शुभ काळ सांगून मंदिराभिमुख पूजा-क्रम विधितात—देवतेचे पंचामृत-स्नान, अगरू-कापूर-चंदनादी सुगंध द्रव्यांनी अनुलेपन, माळा-भूषण-वस्त्र-दीपांनी अलंकार, आणि विविध अन्न-नैवेद्य अर्पण. पुरुषोत्तमाची पूजा पाहणाऱ्यांचे पुण्य अनेकपटींनी वाढते; दर्शन पापहर व विष्णुलोक-प्रद असे प्रतिपादन आहे. यानंतर नैवेद्य-शुद्धीचे विधान येते—वैष्णव अग्नीची स्थापना, उत्तम चरू शिजवणे, शुद्ध अग्नीत आहुती, तसेच दिक्पाल व संबंधित देवतांना दिशानुसार बळी-वितरण; अशा रीतीने अवकाशात कर्म-व्यवस्था ठरते. नर्माल्य/नैवेद्याची तारक शक्ती सांगितली आहे—चाखणे, वास घेणे, पाहणे, ऐकणे, स्पर्श करणे व देहावर लावणे यांद्वारे क्रमशः शुद्धी होते. पुढे श्वेतराजाचे उपाख्यान—भक्त राजा श्वेत दररोज भव्य भोग अर्पण करतो आणि ‘देव मानव-निर्मित भोग स्वीकारतो का?’ असा विचार करतो; दिव्य दर्शनात भगवान दिव्य वैभवाने भोजन करीत असल्याचे त्याला दिसते. राजा दीर्घ तप व मंत्रजप करतो; नृहरि प्रकट होऊन सान्निध्य, दीर्घ समृद्ध राज्य व शेवटी सायुज्य देतो, तसेच वट व सागर इत्यादी सीमांमधील प्रदेश मोक्षक्षेत्र ठरवतो—तेथे देहांत झाल्यास मुक्ति, आणि नर्माल्य-सेवन करणाऱ्या भक्तांना अकाली मृत्यूपासून संरक्षण अशी हमीही दिली जाते.

Adhyaya 38

निर्माल्य-उच्छिष्ट-माहात्म्य (The Glory of Jagannātha’s Consecrated Remnants)

अध्याय ३८ मध्ये पुरुषोत्तम क्षेत्रातील नैवेद्य, निर्माल्य व उच्छिष्ट यांचे तांत्रिक-तत्त्वज्ञान मांडले आहे. जगन्नाथाच्या भोगानंतर उरलेला प्रसाद/निर्माल्य अत्यंत पावन आहे—त्याचा स्पर्श व सेवन अपवित्र न करता पाप नष्ट करतो, रोग शमवतो आणि लौकिक कल्याण साधतो, असे प्रतिपादन केले आहे. कलियुगातील धर्महानी व आचारभ्रंश दाखवून सहज उपलब्ध भक्तिसाधनांची महती अधोरेखित केली आहे. यानंतर शाण्डिल्य नावाचा विद्वान ब्राह्मण “अयोग्य” या शंकेने देवोच्छिष्ट स्वीकारत नाही; परिणामी तो व त्याचे कुटुंब दुःखाने ग्रस्त होतात. प्रार्थना व दर्शनाने तो पाहतो की देव स्वतः अवशिष्ट प्रसाद वाटत आहे; प्रसादाचा स्वीकार/लेप होताच त्वरित आरोग्य लाभते आणि क्षेत्रविशेषातील दैवी आज्ञा सामान्य संकोचांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, हे त्याला उमगते. शेवटी दर्शन, नमस्कार, दान व निर्माल्यादि पवित्र द्रव्यांच्या सेवेमुळे क्षेत्राची मोक्षदायिनी शक्ती पुन्हा प्रतिपादित होते।

Adhyaya 39

Adhyāya 39 — पार्श्वपर्यायणोत्सवः, उत्थापनमहोत्सवः, तथा दामोदर-चातुर्मास्यव्रतविधानम् (Parśva-paryāyaṇa, Utthāpana festival, and Dāmodara Cāturmāsya-vrata procedure)

या अध्यायात ऋषी तीर्थयात्रेची फळे व विधी यांचे नेमके वर्णन मागतात. जैमिनी कर्माचे नैतिक-मानसिक अधिष्ठान सांगतो—अहंकाररहित व भगवत्प्रीतीसाठी केलेले कर्म सात्त्विक व मोक्षाभिमुख; कीर्ती-स्पर्धेने प्रेरित कर्म राजसिक; आणि संकुचित स्वार्थ-उपयोगितेने केलेले कर्म तामसिक मानले आहे. पुढे जगन्नाथकेंद्रित वार्षिक उत्सव व व्रतविधी क्रमाने मांडले आहेत। भाद्रपद शुक्लपक्षातील हरिवासराला पार्श्व-पर्यायणोत्सव—देवाच्या शयनगृहात प्रवेश, प्रार्थना, नैवेद्य-उपहार, चामर-व्यजन, अनुलेपन व भोजन-प्रस्तुती; यामुळे चिरस्थायी पुण्य मिळते असे सांगितले आहे। कार्तिकातील उत्थापन-महोत्सव—पूर्णिमारात्री पूजन, शुक्ल एकादशीपर्यंत उत्तम व्रत, ठराविक मंत्राने सौम्य जागरण, नंतर संगीत-नृत्यासह महाभिषेक: पंचामृत, नारळ/फळरस, सुगंधित जल, तुळशीचूर्ण व चंदनलेप। चातुर्मास्यसमापनात दामोदरप्रतिष्ठा (सुवर्ण किंवा शालग्रामाधारित), मंडप-मंडल रचना, दीपदान, देवरषी व ब्राह्मणांचा विष्णुरूप मानून सन्मान, अष्टाक्षर मंत्राने होम, आणि शेवटी दक्षिणा, गाय, धान्य इत्यादी दान सांगितले आहे। फलश्रुतीत इच्छित सिद्धी, महायज्ञ व महादानासारखी शुद्धी, आणि विधिपूर्वक आचरणाने विष्णुलोकप्राप्तीचा दृढ निष्कर्ष दिला आहे।

Adhyaya 40

प्रावरणोत्सववर्णनम् | Description of the Prāvaraṇa (Winter-Covering) Festival

अध्याय ४० मध्ये जैमिनीच्या वाणीने मार्गशीर्ष शुक्लपक्षात करावयाच्या प्रावरणोत्सवाचे विधान सांगितले आहे. पंचमीच्या रात्री ‘वासो-धिवास’ करून पूर्वतयारी सुरू होते. देवमंडपात देवासमोर आठ पाकळ्यांचे कमळमंडल रचून दिशादिशांना दिक्पालांची पूजा, क्षेत्रपाल व गणाधिप (गणेश) यांचे प्रसादन केले जाते; बाहेर रक्षणार्थ चंड व प्रचंड यांची आराधना होते. त्यानंतर कलशस्थापना करून मंत्रांनी प्रोक्षण/अभिषेक केला जातो. एकवीस दिव्य वस्त्रे सुगंध-धूपाने संस्कारित करून मंत्रन्यासाने प्रतिष्ठित केली जातात, आच्छादून ठेवून रक्षामंत्रांनी सुरक्षित केली जातात. रात्रभर गीत-नृत्यासह अखंड पूजा, आणि अरुणोदयाला पुन्हा प्रातःपूजा केली जाते. मग छत्र, ध्वज, चामर, झुले, वाद्य, नृत्य व पुष्पवृष्टीसह उत्सवमय मिरवणुकीत वस्त्रसमूह बाहेर आणला जातो; मंदिराची तीन प्रदक्षिणा करून देवतेलाही तीनदा विधिपूर्वक फिरवतात. पुढे मुख वगळून देह ‘सात-सात’ वस्त्रांनी आवरला जातो; तांबूल, कर्पूरलता-प्रयोग इत्यादी अर्पण करून दूर्वा-अक्षतांनी पूजा व नीराजन होते. फलश्रुतीत मोह-नाश व शीत-वारा इत्यादी द्वंद्वांपासून संरक्षण सांगितले असून ब्राह्मण, गुरु, इतर देवालये व दीनजनांना हिवाळी आच्छादनांचे दान प्रशंसिले आहे; ‘अनुत्तम वर’ रूपी कृपा मिळते असे प्रतिपादन आहे.

Adhyaya 41

पुष्याभिषेकविधिवर्णनम् (Description of the Puṣya Ablution/Festival Rite)

या अध्यायात जैमिनी ब्रह्मदेवाच्या पूर्वोपदेशानुसार हरि/पुरुषोत्तमाच्या पुष्य-स्नान/अभिषेक महोत्सवाची विधी क्रमाने सांगतो. पौष महिन्यात पौर्णिमेला पुष्य नक्षत्राचा योग आला की हा उत्सव करावा. एकादशीला अङ्कुरार्पणाने आरंभ होतो; पुढील दिवसांत मंदिरात नित्यपूजा, गीत-नृत्य, विविध नैवेद्य-उपहार आणि रात्री बलि यांचे विधान आहे. चतुर्दशीच्या रात्री विशेष तयारी—नियत संख्येने अनेक कुम्भांची स्थापना, घृतपूर्ण पात्रे, देवासमोर (विशेषतः सर्वतोभद्र) मण्डलरचना, शुभ आरसा असलेला मोठा आधार आणि रात्रभर जागरणासह नाट्य-गीतादि उपासना। प्रातः पालाश समिधांनी होम करावा; ब्रह्मा, विष्णु व शिव यांना ठराविक प्रमाणात आहुती देऊन शेवटी मंत्रांनी पुरुषोत्तमाला पूर्णाहुती अर्पावी. नंतर पुरुषसूक्ताने कुम्भांचे संस्कार करून अचिद्रधारेने देवस्नान करावे; श्रीसूक्त, गायत्री व वैष्णवी मंत्रजप आणि सुगंधित जल यांचा उपयोग सांगितला आहे. स्नानानंतर निर्माल्य काढून गंध-चंदन, अलंकार, माळा, अष्टायुधांची स्थापना, रत्नछत्राखाली पूजन आणि लक्ष्मीसमवेत भावाने आराधना करावी. शंखनाद, चामर-व्यजन, मंगलगीत-नृत्य, वंदिपाठ, वारंवार जयघोष आणि दूर्वा-अक्षतांनी त्रिवार अर्पण—हे सार्वजनिक अंग आहे. शेवटी शुद्ध सुवर्णपात्रातील घृतदीप व कापूरवर्त्यांनी आरती, मूर्तीच्या मुखाजवळ परिष्कृत तांबूल, आचार्याला दक्षिणा व ब्राह्मणसत्कार. फलश्रुतीत सर्वकामपूर्ती, वैष्णवपदप्राप्ती, राज्यपुनर्लाभ, ऐश्वर्य, अपुत्राला पुत्रलाभ व दारिद्र्यनाश यांचे आश्वासन देऊन हा विधी धर्मनियमयुक्त व समाजस्थैर्यकारक महोत्सव म्हणून गौरविला आहे।

Adhyaya 42

मकरसंक्रमविधिवर्णनम् / Description of the Makarasaṅkrānti (Uttarāyaṇa) Rite

या अध्यायात जैमिनी उत्तरायणाची कालमर्यादा सांगतात—सूर्य मृगराशीत प्रवेश करून संक्रांती घडली की ‘उत्तरगती’ आरंभते. संक्रांतीचा काळ पितरांना, देवांना व द्विजसमाजाला अत्यंत प्रिय व महापुण्यदायक मानला आहे. त्यानंतर श्रीनारायण/श्रीपुरुषोत्तम यांचा बलभद्र व सुभद्रासह उत्सवविधी वर्णिला आहे—स्नान, ‘मंत्र-राजा’ने पूजा, प्रदक्षिणा, आणि रात्री दीप, छत्र, ध्वज, वाद्य, नृत्य यांसह भव्य भ्रमण. देवाच्या प्रदक्षिणा-दर्शनाच्या प्रत्येक फेरीने क्रमशः शुद्धीचे विविध फल सांगितले आहे. पहाटे अभिषेक व अलंकार करून सुगंधी द्रव्ययुक्त पवित्र अन्न, दूध-तूपादी मिश्र नैवेद्य अर्पण करत जग प्रभूवर अवलंबून आहे अशी प्रार्थना केली जाते. शेवटी फलश्रुती—उत्सवात सहभागी झाल्यास दानादि कर्मांचे फल अनेकपटींनी वाढते, इच्छापूर्ती होते आणि अखेरीस मोक्षास सहाय्य मिळते।

Adhyaya 43

Phālguṇa Dolārohaṇa-Utsava Vidhi (Phālguṇa Swing-Festival Rite for Govinda/Puruṣottama)

अध्याय ४३ मध्ये जैमिनी फाल्गुनमासातील गोविंद/पुरुषोत्तमाच्या डोलारोहण (झुलोत्सव) विधीचे लोककल्याणार्थ दिव्य लीला म्हणून सार्वजनिक स्वरूपात विधान करतात. मंदिरासमोर अलंकृत मंडप उभारणे, उंच स्तंभ, चार द्वारांचा चौकोनी आराखडा आणि भद्रासन (आसन) स्थापणे असे निर्देश आहेत. चतुर्दशीच्या रात्री डोलामंडपाजवळ होमविधी सांगितला आहे—आचार्य-निवड, मंथनातून अग्नी निर्माण (निर्मथन), भूमिशुद्धी, आहुती, आणि यात्रा पूर्ण होईपर्यंत अग्नीचे रक्षण. त्यानंतर विग्रहाची स्थापना व पूजा होते आणि प्रतिमेत पुरुषोत्तमाचे प्राकट्य होते असा तत्त्वार्थ मांडला आहे. शंख, ध्वज, दीप, वाद्य आणि जयघोषांसह देवाला स्नानमंडपात नेऊन पंचामृताने महास्नपन केले जाते; श्रीसूक्तादि वैदिक पठणाने विधीची चौकट दिली जाते, मग अलंकार व प्रदक्षिणा. यात्रेतील परिक्रमा/फेऱ्यांची संख्या—सात वेळा पुनःपुन्हा आणि शेवटी पूर्ण गणना—नोंदवली आहे. फलश्रुतीत डोलावरील कृष्णदर्शनाने महापाप व आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविक क्लेश नष्ट होतात; यजमानास उच्च पद, आदर्श राजसमृद्धी आणि ब्राह्मणोचित विद्या-ज्ञान प्राप्त होते असे सांगितले आहे।

Adhyaya 44

ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम् (Description of the Jyeṣṭha Pañcaka Vrata / Annual Twelve-Form Viṣṇu Worship)

जैमिनी वर्षभर चालणाऱ्या अत्यंत शिस्तबद्ध व्रताचे वर्णन करतात. बारा महिन्यांत क्रमाने हरिच्या बारा नाममूर्तींची पूजा करावी; प्रत्येक महिन्यात नियमाने बारा-बारा फुले व फळे, गोड नैवेद्य आणि आसनादी उपचार अर्पण करावेत असे सांगितले आहे. पुढे स्तुतीमालिकेत विष्णूला आद्य संकटातील रक्षक, जगत्पालक, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश, पद्मनाभ, दामोदर, केशव, नारायण, माधव व गोविंद अशा अनेक रूपांनी स्मरून संसारातून तारावे व व्रत सफल करावे अशी प्रार्थना केली जाते. वर्षचक्र पूर्ण झाल्यावर समारोपविधी सांगितला आहे—मंडलात बारा कलशांत बारा सुवर्ण विष्णुमूर्तींची स्थापना, पंचामृतस्नान आणि द्वादशाक्षर मंत्राने पूजन. त्यानंतर संगीत-नृत्य, ब्राह्मणभोजन, दान (गोधनासह), दीपदान व होम करून महोत्सव साजरा करावा. फलश्रुतीत हे व्रत सर्वकामसिद्धी, उच्च पद व अपार पुण्य देणारे म्हटले आहे; नारदांनी अनेक वर्षे हे आचरून मोक्षाभिमुख अवस्था प्राप्त केली, असा दृष्टांत दिला आहे.

Adhyaya 45

Damanakabhañjana-vidhi (The Rite of Damanaka and the ‘Breaking’ of Damanāsura)

अध्याय ४५ मध्ये ऋषी भगवंताला प्रिय अशा बारा पुण्ययात्रा/व्रतांपैकी उरलेल्या दोन विधींबद्दल विचारतात. जैमिनी वासंतिका यात्रा सांगतात, जिला दमनभंजिका असेही म्हणतात. चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला दमनक नावाचे पवित्र गवत/औषधी गोळा करणे, कमळाकार मांडळ रेखाटणे आणि त्यात विधिपूर्वक पूजिलेली देवप्रतिमा प्रतिष्ठित करणे—असा कालक्रम व कर्मक्रम येथे दिला आहे. हा विधी निशीथी, म्हणजे मध्यरात्री केला जातो; कारण त्याच वेळी देवतेने दमनासुराचा भंग/पराभव केला होता—त्या कथेशी दमनकाचा संबंध जोडला आहे. साधक दमनकाला दैत्याचे रूपांतर मानून ध्यान करतो, औपचारिक निवेदन करतो, गवत देवतेच्या हातात अर्पण करतो आणि उरलेली रात्र भक्तिगीत, नृत्य इत्यादी सेवांनी घालवतो. सूर्योदयास दमनक पुढे ठेवून देवतेला जगदीश (जगन्नाथ) यांच्याकडे नेऊन पुढील पूजा केली जाते; नंतर दमनक हरिच्या मस्तकी सुगंधी, मंगल गवत म्हणून ठेवले जाते. फलश्रुतीत शोकक्षय, परमसुखप्राप्ती, पापनाश आणि भक्ताचा विष्णुलोकात वास सांगितला आहे।

Adhyaya 46

Akṣaya-yātrā Vidhi and Candana-lepana: Dakṣa’s Stuti and Jagannātha’s Phalaśruti (अक्षययात्राविधिः चन्दनलेपः दक्षस्तुतिः फलश्रुतिश्च)

जैमिनी ‘अक्षय-यात्रा’ या मोक्षाभिमुख उत्सवाचा सूक्ष्म व क्रमबद्ध विधी सांगतात. हा उत्सव वैशाख शुक्लपक्षात करावा, आणि वासनांनी बांधलेल्या चित्तालाही तो सुलभ आहे असे वर्णन येते. चौकोनी मांडप, उंच वेदी, स्वच्छ वस्त्र आणि मध्यभागी आसन अशी रचना करून विधी आरंभ होतो. नंतर चंदनात अगुरु, कुंकुम, कस्तुरी, कापूर इत्यादी सुगंधी द्रव्ये मिसळून ते सुरक्षित ठेवतात; मंत्र-मुद्रांनी रक्षण करून पहाटे श्रीकृष्ण/जगन्नाथांच्या सान्निध्यात नेतात. शंख, चामर, छत्रादी राजोपचारांनी पूजन, मंत्र-प्रोक्षण आणि क्रमशः लेपन केले जाते; वैदिक स्तोत्रे, जयघोष, संगीत-नृत्य आणि नैवेद्य अर्पण यांसह उत्सव संपन्न होतो. कथानकात कलियुगात प्रजापती दक्ष करुणेने पीडित मानवांसाठी हा विधी करतात व संसारदुःखातून तारण्याची स्तुती करतात. जगन्नाथ प्रसन्न होऊन वर देतात आणि सांगतात की ही यात्रा त्रिताप नष्ट करते व इच्छित फल देते; महायात्रांचे एकदाच दर्शनही मुक्तीच्या दिशेने नेणारे मानले आहे. शेवटी जगन्नाथांची सत्यता, इतर साधनांपेक्षा दर्शनाची श्रेष्ठता, आणि पुरुषोत्तमक्षेत्री ‘दारुब्रह्म’ दर्शनाने देहबंधनातून मुक्ती यांचे प्रतिपादन होते।

Adhyaya 47

विभूतिरूपेण हर्युपासनाफलनिर्णयः | Results of Worshipping Hari through Diverse Vibhūti-Forms

अध्याय ४७ मध्ये ऋषी शास्त्रज्ञ सर्वज्ञ आचार्याला वंदन करून सांगतात की त्यांनी देवाच्या यात्रारूप महिमेची अद्भुत कथा ऐकली आहे, जी पाप नष्ट करते. ते विचारतात—इच्छा बाळगणाऱ्यांना तोच देव ‘सर्वकामदाता’ कसा होतो, आणि समृद्धीसाठी पूजिला असता समृद्धी कशी देतो? जैमिनी उत्तर देतात की जगातील चर-अचर सर्व उत्कृष्टता ही विष्णूची विभूती आहे; एकच परमेश्वर समृद्धीचा स्रोतही आहे आणि दाताही. ‘जशी उपासना तशी प्राप्ती’ या नियमानुसार विष्णूच धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चार पुरुषार्थांचा एकत्रित मार्ग आहे. धर्माचा मार्ग अनेक विधी-निषेधांमुळे गुंतागुंतीचा व ठरविण्यास कठीण आहे; अर्थ व काम त्याच्यावर आधारलेले आहेत. तरीही भगवान सहजपणे धर्म-अर्थ-काम वाढवितात; विष्णूला स्वयं धर्म आणि धर्म व जगताचा स्वामी म्हटले आहे. पुढे विभूती-उपासनेची फळे सांगितली आहेत—हरि शक्ररूपाने पूजिला तर ऐश्वर्य, धातृरूपाने कुलवृद्धी, सनत्कुमाररूपाने दीर्घायुष्य, पृथुरूपाने उपजीविकेची समृद्धी, वाचस्पतिरूपाने गंगादी तीर्थफळ, भास्वतरूपाने अंतःकरणातील अंधारनाश, अमृतांशुरूपाने अनुपम सौभाग्य, वाणी/ज्ञानाधिपतीरूपाने तत्त्वप्रभुत्व, यज्ञेश्वररूपाने यज्ञफळ, आणि कुबेररूपाने विपुल धन मिळते. शेवटी नीलाचलावर दीनांच्या कृपेसाठी काष्ठदेहात जणू विराजमान करुणामय प्रभूची आठवण करून ऋषींना तेथे जाऊन शांतचित्ताने निवास करावा, कमलचरणी शरण जावे, इच्छित भोग दीर्घकाळ मिळवावेत आणि अखेरीस संकल्पानुसार मोक्ष/कैवल्य प्राप्त करावे असा उपदेश आहे.

Adhyaya 48

अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः (Chapter 48): Indradyumna’s Instruction to the King and the Phalaśruti of Puruṣottama-kṣetra

अध्याय ४८ मध्ये ऋषी विचारतात—मंदिरप्रतिष्ठेच्या समाप्तीला हरिने दिलेले वर आणि आज्ञापित केलेल्या बारा यात्रा कोणत्या? जैमिनी सांगतात की जगन्नाथाकडून (ब्रह्मसदृश परात्पर महिमेच्या) वर मिळाल्यावर इंद्रद्युम्न आपले जीवन कृतार्थ मानतो आणि विधिपूर्वक मोठ्या अर्पण-उपहारांसह त्या द्वादश यात्रांचे आयोजन करतो। यानंतर तो कथाफ्रेममधील दुसऱ्या राजाला (गालराज/श्वेत) उपदेश करतो—त्याच्या विद्या व भक्तीची प्रशंसा करून सांगतो की प्रभूच सर्वांचा गुरु आहे; मूर्तीपूजेला केवळ लाकूड-पाषाणाची भौतिकता समजून कमी लेखू नये। देव विश्वरूप असूनही भक्तांसाठी दारुमय रूप धारण करतो, कल्पवृक्षासारखा सुलभ आहे, तरी तपोनिष्ठांनाही तत्त्वतः अगम्य राहतो। पुढे आचारधर्म—प्रजेसह सार्वजनिक महोत्सव टिकवणे, पितृपरंपरेतील धर्मसंस्था जपणे, आणि त्रिसंध्या-उपासना विशेषतः नरसिंहपूजा नित्य करणे; याने परम शांती मिळते। शेवटी इंद्रद्युम्न ब्रह्मलोकास प्रस्थान करतो आणि फलश्रुती सांगितली जाते—या माहात्म्याचे श्रवण-पठण केल्याने महापुण्य, मोठ्या वैदिक यज्ञांइतके फल, समृद्धी, दीर्घायुष्य व पापनाश होतो; तसेच हे रहस्य द्वेषी वा अविनयी लोकांपासून गुप्त ठेवावे असेही सांगितले आहे।

Adhyaya 49

पुराणश्रवणविधिः (Procedure and Ethics of Purāṇa-Śravaṇa)

अध्याय ४९ हा जैमिनी मुनी व ऋषी यांचा संवाद आहे. ऋषी जगन्नाथ-माहात्म्याशी संबंधित पुराणश्रवणाची साङ्ग (पूर्ण) पद्धत, तिचे फल आणि उपनियम सविस्तर विचारतात. जैमिनी क्रम सांगतात—प्रथम संकल्प, नंतर शुद्ध कुलाचा, शांत स्वभावाचा, शास्त्रार्थ जाणणारा व विधीला योग्य असा ब्राह्मण-वाचक निवडावा। वाचकाला व्यासतुल्य मानून सत्कार करावा—माळा, चंदन, उत्तम आसन, तसेच गंध-पुष्प-नैवेद्यांनी व्यासपूजा। श्रोत्याचे नियमही स्पष्ट आहेत—स्नान, शुभ्र वस्त्रे, शंख-चक्र तिलक, मनात विष्णुध्यान, सावध बसणे, निरर्थक बोलणे व विचलित करणाऱ्या चिंता टाळणे, आणि शास्त्र, गुरु, देवता, मंत्रकर्म, तीर्थ व ज्येष्ठांच्या वचनांवर श्रद्धा-विश्वास दृढ करणे। दररोज शेवटी हरि/कृष्ण/जगन्नाथ जयघोष किंवा कीर्तन, आणि पूर्णत्वासाठी वाचकाचे अलंकरण, ब्राह्मणभोजन व यथाशक्ती दक्षिणा देणे आवश्यक सांगितले आहे। दक्षिणेविना कर्म निष्फळ ठरते, असे ‘अपूर्णता’ दर्शविणाऱ्या दृष्टांतांनी पटवले आहे। अखेरीस ऋषी नम्र दान देऊन प्रणाम करून निघून जातात—पुराणश्रवणाचा व्यवहार्य धर्म-आचारसंहिता येथे स्थापित होते।

FAQs about Purushottama Jagannatha Mahatmya

What is the specific Sthala Māhātmya emphasized in Puruṣottamajagannāthamāhātmya?

It presents Puruṣottama-kṣetra as a supremely purifying field where the deity’s presence is uniquely accessible, and where residence, darśana, and contact with site-specific waters are narratively tied to liberation-oriented merit.

What are the primary pilgrimage merits (puṇya) associated with this section?

Merits include darkness-removal through recitation, sin-diminution through proximity and residence, and soteriological benefits connected to seeing the deity and engaging with the kṣetra’s tīrtha waters (e.g., promised pāpa-kṣaya and soteriological attainments).

Which specific ancient legends are rooted in this geographical section?

Key legends include the explanation of why the deity is present in Puruṣottama-kṣetra, the disclosure of the site’s concealed status (hidden by divine māyā), and the revelation of landmarks such as Nīlādri and Rauhiṇa-kuṇḍa within a Brahmā–Bhagavān instructional frame.