Adhyaya 4

अध्यायाची सुरुवात ब्रह्मदेवांनी केशवांना विचारलेल्या प्रश्नाने होते—दीक्षेने चिन्हित झालेल्या भक्तीचे फळ काय, विशेषतः तुळशीची माळ व पद्माक्ष (कमळबी) जपमाळ धारण केल्याने कोणता आध्यात्मिक लाभ होतो? भगवान् विस्तृत फलश्रुती सांगतात—तुळशीकाष्ठमाळ ही भक्तीची प्रत्यक्ष ओळख आहे; ती रक्षण करणारी, पावन करणारी व मंगलदायी आहे. अशौच इत्यादी अवस्थेतही श्रद्धेने ती धारण करणारा परम गतीला पोहोचतो असे वर्णन आहे. यानंतर विधीचा क्रम येतो—वैष्णवचिन्हे (ऊर्ध्वपुंड्र, शंखसंबंधी ओळख) धारण करणे, संध्या, गुरुपूजन, आणि एकाग्र मनाने पूजास्थानी प्रवेश. अंतःशुद्धी, प्राणायाम व चतुर्भुज विष्णूचे ध्यान करून पूजेची तयारी सांगितली आहे. शंख, पात्रे, दीप इत्यादींची स्थापना; अर्घ्य, पाद्य, आचमनीय, मधुपर्क अशा उपचारांची मांडणी; सामग्री नसल्यास भावनेने पर्याय मान्य; न्यास व पाञ्चजन्य शंखाची मंत्रस्तुतीपूर्वक पूजा—असा सविस्तर विधी येतो. शेवटी स्नान, अलंकार, नैवेद्य, धूप-दीप, स्तोत्र व नमस्कारांनी समारोप करून भक्ती ही ध्यानरूप आणि विधिनिष्ठ—दोन्ही असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।