Adhyaya 9

Verse 1

ब्रह्मोवाच । यदि सृष्टं मया सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तदा मूर्तिमिमां त्यक्त्वा भवः सृष्टो मयाऽधुना

ब्रह्मा म्हणाले—जर माझ्याच द्वारा त्रैलोक्य, चराचरसहित, सृष्ट झाले असेल, तर ही मूर्ती त्यागून आता माझ्याकडून भव (शिव) सृष्ट होवो.

Verse 2

पितामहमहत्त्वं स्यात्तथा शीघ्रं विधीयताम् । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विष्णुना स प्रमोदितः

‘पितामह’ हे महत्त्व व पद स्थापन व्हावे—हे शीघ्र केले जावे. ब्रह्माचे वचन ऐकून तो विष्णुमुळे आनंदित झाला.

Verse 3

महदाश्चर्यजनके संप्राप्तो गिरिमूर्द्धनि । न विचारस्त्वयाकार्यः कर्त्तव्यं ब्रह्मभाषितम्

या महान् आश्चर्यजनक प्रसंगी, पर्वतशिखरी पोहोचल्यावर तू विचार करू नकोस; ब्रह्माने जे सांगितले आहे तेच करावे.

Verse 4

तथेत्युक्त्वा शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । ब्रह्मा ययौ मेरुशृंगं मनसः शिरसि स्थितम्

“तथास्तु” असे म्हणत देव शिव तेथेच अंतर्धान पावले. मग ब्रह्मा मेरूच्या शिखरावर गेले, जे त्यांच्या मनाच्या शिरोभागी स्थित—संकल्पाने प्राप्त होते.

Verse 5

तपस्तेपे प्रजानाथो वेदोच्चारणतत्परः । अथर्ववेदोच्चरणं यावच्चक्रे पितामहः

प्रजांचा स्वामी पितामह वेदोच्चारणात तत्पर होऊन तप करू लागला. जितका काळ आवश्यक होता तितका काळ त्याने अथर्ववेदाचे उच्चारण केले.

Verse 6

मुखाद्रुद्रः समभवद्रौद्ररूपो भवापहः । अर्द्धनारीनरवपुर्दुष्प्रेक्ष्योऽतिभयंकरः

त्याच्या (ब्रह्म्याच्या) मुखातून रौद्ररूप, भवबंधनहर रुद्र प्रकट झाला. त्याचे शरीर अर्ध-नारी अर्ध-नर असे; पाहणे कठीण, अत्यंत भयाण.

Verse 7

विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चांतर्दधे भयात् । तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाऽकरोत्

“स्वतःला विभाजित कर” असे म्हणत ब्रह्मा भयाने अंतर्धान पावला. त्या आज्ञेने तो (रुद्र) द्विधा झाला—स्त्रीत्व व पुरुषत्व असे.

Verse 8

बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

त्याने पुरुषत्व दहा भागांत विभागले आणि पुन्हा एकरूपही केले. हेच त्रिभुवनाचे ईश्वर ‘एकादश रुद्र’ म्हणून कथिले आहेत.

Verse 9

कृत्वा नामानि सर्वेषां देवकार्ये नियोजिताः । विभज्य पुनरीशानी स्वात्मानं शंकराद्विभोः

सर्वांची नावे ठरवून त्यांना देवकार्यांत नियुक्त केले. नंतर सर्वव्यापी शंकरापासून आपले स्वरूप विभाजून ईशानी वेगळी झाली.

Verse 10

महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता । तामाह भगवान्ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव

महादेवाच्या आज्ञेने ती पितामह ब्रह्माजवळ आली. तेव्हा भगवान ब्रह्मा तिला म्हणाले— “तू दक्षाची कन्या हो.”

Verse 11

सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत्प्रजापतेः । नियोगाद्ब्रह्मणो दक्षो ददौ रुद्राय तां सतीम्

त्याच्या आज्ञेने ती प्रजापतीची कन्या म्हणून प्रकट झाली. आणि ब्रह्माच्या नियोगाने दक्षाने त्या सतीला रुद्राला विवाहार्थ अर्पण केले.

Verse 12

दाक्षीं रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत् । अथ ब्रह्मा बभाषे तं सृष्टिं कुरु सतीपते

त्रिशूलधारी रुद्रानेही दाक्षी (सती)ला आपलीच मानून स्वीकारले. मग ब्रह्मा त्याला म्हणाले— “हे सतीपते, सृष्टी कर.”

Verse 13

रुद्र उवाच । सृष्टिर्मया न कर्त्तव्या कर्त्तव्या भवता स्वयम् । पालनं विष्णुना कार्यं संहर्ताऽहं व्यवस्थितः

रुद्र म्हणाले— “सृष्टी माझ्याकडून करावयाची नाही; ती आपणच स्वतः करा. पालन विष्णूंनी करावे; मी संहारक म्हणून स्थित आहे.”

Verse 14

स्थाणुवत्संस्थितो यस्मा त्तस्मात्स्थाणुर्भवाम्यहम्

मी स्थिर स्तंभासारखा स्थित राहतो, म्हणूनच मला ‘स्थाणु’ असे म्हणतात.

Verse 15

रजोरूपाः सत्त्वरूपास्तमोरूपाश्च ये नराः । सर्वे ते भवता कार्या गुणत्रयविभागतः

जे नर रजोगुणस्वभावी, सत्त्वगुणस्वभावी व तमोगुणस्वभावी आहेत, त्या सर्वांना त्रिगुणांच्या विभागानुसार तू निर्माण कर.

Verse 16

यदा ते तामसैः कार्यं तदा रौद्रो भव स्वयम् । यदा ते राजसैः कार्यं तदा त्वं राजसो भव । सात्त्विकैस्ते यदा कार्यं तदा त्वं सात्त्विको भव

जेव्हा तुझं कार्य तामस असेल तेव्हा तू स्वयंस्फूर्त रौद्र (उग्र) हो; जेव्हा राजस कार्य असेल तेव्हा राजस हो; आणि जेव्हा सात्त्विक कार्य असेल तेव्हा सात्त्विक हो.

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्याज्ञाप्य च ब्रह्माणं स्वयं सृष्ट्यादिकर्मसु । गृहीत्वा तां सतीं रुद्रः कैलासमधितिष्ठति

ईश्वर म्हणाले—अशा रीतीने सृष्टीआदि कर्मांविषयी ब्रह्माला आज्ञा देऊन, रुद्र सतीला घेऊन कैलासावर अधिष्ठित झाला.

Verse 18

दक्षः कालेन महता हरस्यालयमाययौ

दीर्घ काळानंतर दक्ष हराच्या (शिवाच्या) निवासस्थानी आला.

Verse 19

अथ रुद्रः समुत्थाय कृतवान्गौरवं बहु । ततो यथोचितां पूजां न दक्षो बहु मन्यते

मग रुद्र उठून दक्षाचा फार गौरव-सत्कार करू लागला; तरीही यथोचित झालेली पूजा-दक्षाने फारशी मानली नाही.

Verse 20

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकं ब्राह्मणः शुभः । पूजामनर्घ्यामन्विच्छञ्जगाम कुपितो गृहम्

तेव्हा तमोगुणाने आविष्ट झालेला तो अन्यथा शुभ व श्रेष्ठ ब्राह्मण, अनुपम मान-सन्मानाची पूजा शोधीत, क्रोधाने आपल्या घरी गेला।

Verse 21

कदाचित्तां गृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः । भर्त्रा सह विनिंद्यैनां भर्त्सयामास वै रुषा

एकदा सती त्याच्या घरी आली असता, अत्यंत खिन्न झालेल्या दक्षाने तिच्या पतीसह तिची निंदा केली आणि रागाने तिला झिडकारले।

Verse 22

पंचवक्त्रो दशभुजो मुखे नेत्रत्रयान्वितः । कपर्द्दी खंडचंद्रोसौ तथासौ नीललोहितः

“तो पंचमुखी व दशभुज आहे; त्याच्या मुखावर त्रिनेत्र आहेत. तो कपर्दी आहे, खंडित चंद्र धारण करणारा, आणि तोच नीललोहितही आहे.”

Verse 23

कपाली शूलहस्तोऽसौ गजचर्मावगुंठितः । नास्य माता न च पिता न भ्राता न च बान्धवः

“तो कपालधारी आहे, हातात त्रिशूल आहे, आणि गजचर्माने आवृत आहे. त्याला ना माता, ना पिता, ना भाऊ, ना कोणताही बंधू.”

Verse 24

सर्पास्थिमंडितग्रीवस्त्यक्त्वा हेमविभूषणम् । भिक्षया भोजनं यस्य कथमन्नं प्रदास्यति

“त्याची ग्रीवा सर्प व अस्थींनी अलंकृत आहे; त्याने सुवर्णाभूषणांचा त्याग केला आहे. ज्याचे भोजन भिक्षेवर आहे, तो दुसऱ्याला अन्न कसे देईल?”

Verse 25

कदाचित्पूर्वतो याति गच्छन्याति स पश्चिमे । दक्षिणस्यां वृषो याति स्वयं याति स चोत्तरे

कधी तो तो पूर्वेकडे जातो, चालताच पश्चिमेकडे पोहोचतो। त्याचा वृषभ दक्षिणेकडे जातो, आणि तो स्वतः उत्तरेकडे जातो॥

Verse 26

तिर्यगूर्ध्वमधो याति नैव याति न तिष्ठति । इति चित्रं चरित्रं ते भर्त्तुर्नान्यस्य दृश्यते

तो आडवा, वर आणि खाली असा चालतो; तरीही तो खरोखर ‘जात’ नाही, आणि कधी स्थिरही राहत नाही। हे तुझ्या प्रभूचे अद्भुत, विरोधाभासी चरित्र आहे—इतर कुणाचे नाही॥

Verse 27

निर्गुणः स गुणातीतो निःस्नेहो मूकवत्स्थितः । सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः पठ्यते भुवनत्रये

तो निर्गुण, गुणातीत आहे; आसक्तिरहित, मूकासारखा स्थित आहे। सर्वज्ञ, सर्वव्यापी, सर्वस्व—असा तो त्रिभुवनी पठित-गायिला जातो॥

Verse 28

कदाचिन्नैव जानाति न शृणोति न पश्यति । दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां ददाति यः

कधी तो तो न जाणतो, न ऐकतो, न पाहतो; तरीही तोच दैत्य, दानव आणि राक्षसांनाही वर देणारा आहे॥

Verse 29

न चास्य च पिता कश्चिन्न च भ्रातास्ति कश्चन । एक एव वृषारूढो नग्नो भ्रमति भूतले

त्याचा कोणताही पिता नाही, आणि कोणताही भाऊही नाही। तो एकटाच, वृषभावर आरूढ, दिगंबर होऊन पृथ्वीवर भ्रमण करतो॥

Verse 30

न गृहं न धनं गोत्रमनादिनिधनोव्ययः । स्थिरबुद्धिर्न चैवासौ क्रीडते भुवनत्रये

त्याचे न घर, न धन, न गोत्र—तो अनादी, अनंत, अव्यय आहे। स्थिर बुद्धीने युक्त होऊन तो त्रिभुवनात क्रीडा करीत असतो।

Verse 31

कदाचित्सत्यलोके सौ पातालमधितिष्ठति । गिरिसानुषु शेतेऽसावशिवोपि शिवः स्मृतः

कधी तो सत्यलोकात वास करतो, कधी पाताळात अधिष्ठित होतो। तो पर्वताच्या उतारांवर शयन करतो—अशिव भासला तरी तो ‘शिव’ म्हणूनच स्मरणात आहे।

Verse 32

श्रीखंडादीनि संत्यज्य सदा भस्मावगुंठितः । सर्वदेति वचः सत्यं किमन्यत्स प्रदास्यति

चंदन वगैरे त्यागून तो सदैव पवित्र भस्माने आच्छादित असतो। ‘तो सर्वांना देतो’ हे वचन सत्य आहे; असे काय आहे जे तो देणार नाही?

Verse 33

धिक्त्वां जामातरं धिक्तं ययोः स्नेहः परस्परम् । तस्य त्वं वल्लभा भार्या स च प्राणाधिकस्तव

धिक्कार असो तुला, आणि धिक्कार असो त्या जावयाला—तुम्हा दोघांना, ज्यांचा स्नेह फक्त परस्परांवरच आहे! तू त्याची प्रिय पत्नी आहेस, आणि तो तुला प्राणांपेक्षा अधिक प्रिय आहे.

Verse 34

न च पित्रास्ति ते कार्यं न मात्रा न सखीषु च । केवलं भर्तृभक्ता त्वं तस्माद्गच्छ गृहान्मम

इथे तुला पित्याशी काही काम नाही, मातेशीही नाही, सखींशीही नाही। तू केवळ पतीभक्त आहेस; म्हणून माझ्या घरातून आता निघून जा.

Verse 35

अन्ये जामातरः सर्वे भर्तुस्तव पिनाकिनः । त्वमद्यैवाशु चास्माकं गृहाद्गच्छ वरं प्रति

इतर सर्व जावई साधारण पतीस योग्य आहेत; पण तुझा पती पिनाकी शंभू आहे. म्हणून आजच त्वरित आमच्या घरातून निघून आपल्या वराकडे जा।

Verse 36

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया । विनिंद्य पितरं दक्षं ध्यात्वा देवं महेश्वरम्

ते वचन ऐकून शंकरप्रिया देवीने पिता दक्षाचा निषेध केला आणि महेश्वराचे ध्यान करून मन केवळ शिवात स्थिर केले।

Verse 37

श्वेतवस्त्रा जले स्नात्वा ददाहात्मानमात्मना । याचितस्तु शिवो भर्त्ता पुनर्जन्मांतरे तया

श्वेत वस्त्रे परिधान करून तिने जलात स्नान केले आणि स्वेच्छेने देह अग्नीत अर्पण केला। नंतर दुसऱ्या जन्मात तिने शिवाला पती म्हणून मागितले।

Verse 38

पिता मे हिमवानस्तु मेनागर्भे भवाम्यहम् । अत्रांतरे हिमवता तपसा तोषितो हरः । प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा हिमवंतं वचोऽब्रवीत्

“हिमवान माझा पिता असो आणि मी मेनेच्या गर्भातून जन्म घेऊ.” दरम्यान हिमवानाच्या तपाने हर (शिव) प्रसन्न झाले; प्रत्यक्ष दर्शन देऊन त्यांनी हिमवानास वचन सांगितले।

Verse 39

एषा दत्ता सुता तुभ्यं परिणेष्यामि तामहम् । देवानां कार्य्यसिद्ध्यर्थं गिरिराजो भविष्यसि

“ही कन्या तुला दिली आहे; मी हिच्याशी विवाह करीन. देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून तू गिरिराज—पर्वतराज—होशील.”

Verse 40

आत्ममूर्त्तौ प्रविष्टां तां ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

ती आपल्या आत्ममूर्तीमध्ये प्रविष्ट झाली हे जाणून देव महेश्वर क्रोधित झाले। ते दक्षाच्या घरी येऊन त्याला शाप देऊन गेले।

Verse 41

त्यक्त्वा देहमिमं ब्राह्म्यं क्षत्रियाणां कुले भव । स्वायंभुवत्वं संत्यज्य दक्ष प्राचेतसो भव

“हा ब्राह्म्य देह त्यागून तू क्षत्रिय कुलात जन्म घे. स्वायंभुवत्व सोडून, हे दक्षा, तू प्राचेतस हो.”

Verse 42

स्वस्यां सुतायामूढायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि । एवं शप्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम्

“तुझ्या स्वतःच्या मोहग्रस्त कन्येत तू पुत्र उत्पन्न करशील.” असा शाप देऊन महादेव कैलास पर्वताकडे निघून गेले.

Verse 43

स्वायभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् । भवानीं स सुतां लब्ध्वा गिरिस्तुष्टो हिमा लयः

काळानुसार स्वायंभुव दक्षही प्राचेतस झाला. आणि हिमालयाला भवानी कन्यारूपाने मिळताच पर्वतराज अत्यंत तुष्ट झाला.

Verse 44

मेनापि तां सुतां लब्ध्वा धन्यं मेने गृहाश्रमम् । तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम्

मेनालाही ती कन्या लाभल्यावर आपला गृहाश्रम धन्य वाटला. त्या सुंदर मुखाच्या कन्येचा जन्म होताना पाहून—जणू स्वेच्छेनेच—ती आनंदित झाली.

Verse 45

मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम् । पश्य बालामिमां राजन्राजीवसदृशाननाम्

हिमवानाची पत्नी मेना पर्वतराजास म्हणाली— “हे राजन्, ह्या बालिकेकडे पाहा; हिचे मुख कमळासारखे आहे।”

Verse 46

हिताय सर्वभूतानां जातां च तपसा शुभाम् । सोऽपि दृष्ट्वा महादेवीं तरुणादित्यसन्निभाम्

सर्वभूतांच्या हितासाठी शुभ तपाने ती उत्पन्न झाली. उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी महादेवीला पाहून तोही विस्मयाने भरून गेला.

Verse 47

कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम् । अष्टहस्तां विशालाक्षीं चंद्रावयवभूषणाम्

त्याने जटाधारिणी, चतुर्मुखी, त्रिनेत्री, अतिशय तेजस्वी—अष्टभुजा, विशालनेत्री, चंद्राकार अलंकारांनी विभूषित देवीला पाहिले.

Verse 48

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा तु सुविह्वलः । भीतः कृतांजलिः स्तब्धः प्रोवाच परमेश्वरीम्

त्याने भूमीवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला; तिच्या तेजाने तो अत्यंत व्याकुळ झाला. भयभीत, स्तब्ध, हात जोडून तो परमेश्वरीला म्हणाला.

Verse 49

हिमवानुवाच । का त्वं देवि विशालाक्षि शंस मे संशयो महान्

हिमवान म्हणाला— “हे विशालनेत्री देवी, तू कोण आहेस? मला सांग; माझा संशय फार मोठा आहे.”

Verse 50

देव्युवाच । मां विद्धि परमां शक्तिं महेश्वरसमाश्रयाम् । अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यंति मुमुक्षवः

देवी म्हणाली—मला महेश्वराश्रित परमशक्ती म्हणून जाण. मी एक, अव्यय, अद्वितीया आहे—जिचे दर्शन मुमुक्षू साधक करतात.

Verse 51

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम् । एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम्

मी तुला दिव्य दृष्टी देत आहे—माझे ऐश्वर्यरूप पाहा. असे म्हणून तिने स्वतः हिमवानाला यथार्थ विवेक प्रदान केला.

Verse 52

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोबिंबं निराकुलम् । ज्वाला मालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम्

त्याने सूर्यकोटीसारखे प्रकाशमान, निराकुळ व शांत तेजोमंडळ पाहिले; सहस्र ज्वालामालांनी समृद्ध, प्रलयाग्नीच्या शतपट उपमेय.

Verse 53

दंष्ट्राकरालमुद्धर्षं जटामंडलमंडितम् । प्रशांतं सौम्यवदनमनंताश्चर्यसंयुतम्

दंष्ट्रांनी भयानक व उग्र-उद्धर्षयुक्त, जटामंडलाने अलंकृत; तरीही प्रशांत, सौम्य मुखाचा, अनंत आश्चर्यांनी युक्त.

Verse 54

चंद्रावयवलक्ष्माणं चंद्रकोटिसमप्रभम् । किरीटिनं गदाहस्तं नुपुरैरुपशोभितम्

चंद्रासारखी अंगलक्षणे असलेले, चंद्रकोटीसमान प्रभायुक्त; किरीटधारी, हातात गदा, आणि नूपुरांनी अधिक शोभित.

Verse 55

दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । शंखचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्

दिव्य माळा-वस्त्रांनी विभूषित, दिव्य सुगंधांनी अनुलिप्त; शंख-चक्र धारण करणारा, रम्य—त्रिनेत्र, आणि कृत्तिवास धारण करणारा।

Verse 56

अंडस्थं चांडबाह्यस्थं बाह्यमभ्यंतरं परम् । सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वालंकारसंयुतम्

त्याने परमाचे दर्शन घेतले—जो ब्रह्मांडातही आहे आणि त्यापलीकडेही; बाह्य-अंतरी, सर्वातीत—सर्वशक्तिमय, शुभ्र-निर्मळ, आणि सर्व दिव्य अलंकारांनी युक्त।

Verse 57

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमान पदांबुजम् । सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

ज्यांचे चरणकमल ब्रह्मा, इंद्र, उपेंद्र (विष्णू) आणि योगींद्रांनी वंदिले; ज्यांचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, आणि ज्यांचे नेत्र, शिर व मुख सर्व दिशांना आहेत।

Verse 58

सर्वमावृत्य तिष्ठंतं ददर्श परमेश्वरम् । दृष्ट्वा नन्दीश्वरं देवं देव्या महेश्वरं परम्

सर्वांना व्यापून उभा असलेला परमेश्वर त्याने पाहिला। नंदीश्वर देवाचे दर्शन घेऊन, त्याने देवीसह परम महेश्वराचेही दर्शन घेतले।

Verse 59

भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः । आत्मन्याधाय चात्मानमोंकारं समनुस्मरन्

भयाने व्यापूनही तो राजा हर्षितचित्त होता; स्वतःला अंतःकरणात स्थिर करून, तो निरंतर ओंकाराचे स्मरण करीत राहिला।

Verse 60

नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुत्वाऽसौ हिम वान्गिरिः

तेव्हा गिरिराज हिमवान् यांनी अष्टसहस्र नामांनी देवीची स्तुती करून आराधना केली।

Verse 61

भूयः प्रणम्य भूतात्मा प्रोवाचेदं कृतांजलिः । यदेतदैश्वरं रूपं जातं ते परमेश्वरि

पुन्हा प्रणाम करून तो महात्मा हात जोडून म्हणाला— “हे परमेश्वरी! हे जे तुझे ऐश्वर्यरूप प्रकट झाले आहे—”

Verse 62

भीतोऽस्मि सांप्रतं दृष्ट्वा तत्त्वमन्यत्प्रदर्शय । एवमुक्ता च सा देवी तेन शैलेन पार्वती

“हे आत्ता पाहून मी भयभीत झालो आहे; दुसरे तत्त्व (अन्य वास्तविकता) दाखव.” असे त्या शैलाने म्हटल्यावर देवी पार्वती (उत्तर देऊ लागली)।

Verse 63

संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं परम् । नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगंधिकम्

ते रूप संहृत करून देवीने आपले दुसरे परम स्वरूप दाखविले— निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखे, आणि निळ्या कमळासारखे सुगंधित।

Verse 64

द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम् । रक्तपादांबुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्

ते सौम्य रूप द्विनेत्री व द्विभुज होते, निळ्या अलकांनी विभूषित; कमळचरणांचे तळ लाल, आणि कोवळे करपल्लव सुरक्त होते।

Verse 65

श्रीमद्विशालसद्वृत्तं ललाटतिलकोज्ज्वलम् । भूषितं चारुसर्वांगं भूषणैरतिकोमलम्

ती श्रीमंत, विशाल व सुबक होती; कपाळावरील तिळक तेजाने उजळत होता. तिचे रम्य सर्वांग आभूषणांनी विभूषित, अत्यंत कोमल व मनोहर होते.

Verse 66

दधानं चोरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम् । ईषत्स्मितं सुबिंबोष्ठं नूपुरारावशोभितम्

तिने उरावर सुवर्णनिर्मित विशाल माळ धारण केली होती. मंद स्मित, बिंबफळासारखे ओठ आणि नूपुरांच्या मधुर नादाने ती अधिकच शोभून दिसत होती.

Verse 67

प्रसन्नवदनं दिव्यं चारुभ्रूमहिमास्पदम् । तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः । भयं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

तिचे मुख प्रसन्न व दिव्य होते, सुंदर भुवयांच्या महिमेने शोभित. असे रूप पाहून पर्वतश्रेष्ठाने भय टाकून दिला; हर्षित अंतःकरणाने तो परमेश्वरीशी बोलला.

Verse 68

हिमवानुवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलाः क्रियाः । यन्मे साक्षात्त्वमव्यक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा । इदानीं किं मया कार्यं तन्मे ब्रूहि महेश्वरि

हिमवान म्हणाला—आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझी कृत्येही फलदायी झाली; कारण हे अव्यक्ता, तू प्रसन्न होऊन माझ्या दृष्टीस साक्षात् प्रकट झालीस. आता मी काय करावे? हे महेश्वरी, मला सांग.

Verse 69

महेश्वर्युवाच । शिवपूजा त्वया कार्या ध्यानेन तपसा सदा । अहं तस्मै प्रदातव्या केनचित्कारणेन वै

महेश्वरी म्हणाली—तू सदा ध्यान व तपाने शिवपूजा कर. एका दिव्य कारणामुळे मी त्यांनाच अर्पण होणार आहे.

Verse 70

यादृशस्तु त्वया दृष्टो ध्येयो वै तादृशस्त्वया । एक एव शिवो देवः सर्वाधारो धराधरः

तू जसा त्यांना पाहिलेस, तसाच त्यांचा ध्यान कर. शिव एकच देव—सर्वांचा आधार, हे धराधर।

Verse 71

सारस्वत उवाच । तपश्च कृतवान्रुद्रः समागम्य हिमाचलम् । तस्योमा परमां भक्तिं चकार शिवसंनिधौ

सारस्वत म्हणाले—हिमाचलास येऊन रुद्रांनी तप केले; आणि तेथे उमेने शिवसन्निधीत परम भक्ती अर्पिली.

Verse 72

देवकार्येण केनापि देवो वै ज्ञापितः प्रभुः । उपयेमे हरो देवीमुमां त्रिभुवनेश्वरीम्

काही दिव्य कार्यामुळे प्रभू देवास कळविण्यात आले; तेव्हा हराने त्रिभुवनेश्वरी देवी उमेचा विवाह केला.

Verse 73

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । विनिंद्य पूर्ववैरेण गंगाद्वारेऽयजद्धरिम्

प्राचेतसपुत्र राजा दक्ष पूर्वी शंभूंनी शापित केला होता. जुन्या वैराने प्रेरित होऊन त्याने निंदा केली व गंगाद्वारी हरिचा यज्ञ केला.

Verse 74

देवाश्च यज्ञभागार्थमाहूता विष्णुना स्वयम् । सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुंगवाः

यज्ञभागासाठी देवांना विष्णूंनी स्वतः बोलावले; आणि सर्व मुनिंसह श्रेष्ठ ऋषीही तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 75

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनाऽगतम् । दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

शंकराविना सर्व देवकुल आलेले पाहून, दधीचि नावाचे विप्रर्षी तेव्हा प्राचेतसपुत्र दक्षास म्हणाले।

Verse 76

दधीचिरुवाच । ब्रह्माद्यास्तु पिशाचांता यस्याज्ञानुविधायिनः । स हि वः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

दधीचि म्हणाले—ब्रह्मादि ते पिशाचांपर्यंत सर्वजण ज्याच्या आज्ञेचे पालन करतात। तोच रुद्र आता तुमच्यात उपस्थित आहे; मग विधिपूर्वक त्याची पूजा का करू नये?

Verse 77

दक्ष उवाच । सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । न मंत्रा भार्यया सार्द्धं शंकरस्येति नेष्यते

दक्ष म्हणाला—सर्व यज्ञांत त्याचा कोणताही भाग ठरवलेला नाही. तसेच शंकराला त्याच्या पत्नीसमवेत मंत्रांनी आवाहन करणे हेही मान्य नाही.

Verse 78

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

दक्षाची थट्टा करून, क्रोधाने महामुनी हे वचन बोलले; सर्व देव ऐकत होते, आणि ते स्वतः सर्वज्ञानाने परिपूर्ण होते.

Verse 79

यतः प्रवृत्तिर्विश्वात्मा यश्चासौ भुवनेश्वरः । न त्वं पूजयसे रुद्रं देवैः संपूज्यते हरः

ज्याच्यापासून सर्व प्रवृत्ती उद्भवते, जो विश्वात्मा व भुवनेश्वर आहे—त्या रुद्राची तू पूजा करीत नाहीस, तरी देवगण हराची सम्यक् पूजा करतात.

Verse 80

दक्ष उवाच । अस्थिमालाधरो नग्नः संहर्ता तामसो हरः । विषकंठः शूलहस्तः कपाली नागवेष्टितः

दक्ष म्हणाला—हर अस्थिमाळाधारी, नग्न, संहारकर्ता व तामस-स्वभावाचा आहे; तो विषकंठ, शूलहस्त, कपालधारी आणि नागवेष्टित आहे.

Verse 81

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्योऽसौ सनातनः । सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

कारण ईश्वरच जगाचा स्रष्टा, तोच सनातन प्रभू आहे। सत्त्वस्वरूप तो भगवान सर्व कर्मकांडांत पूजिला जातो.

Verse 82

दधीचिरुवाच । किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

दधीचि म्हणाला—तू या सहस्रांशु भगवानाला का ओळखत नाहीस? तो सर्व लोकांचा एकमेव संहारकर्ता, काळस्वरूप परमेश्वर आहे.

Verse 83

एष रुद्रो महादेवः कपर्द्दी चाग्रणीर्हरः । आदित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

हा रुद्र—महादेव—कपर्दी आणि अग्रणी हर आहे। हाच आदित्य, भगवान सूर्य; नीलग्रीव आणि विलोहित स्वरूप आहे.

Verse 85

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः । बाढमित्यब्रुवन्दक्षं तस्य साहाय्यकारिणः

हे ऐकून मुनि दर्शनासाठी एकत्र आले. त्यांनी दक्षाला “बाढम् (तथास्तु)” असे म्हणत त्याचे सहाय्यक झाले.

Verse 86

तपसाविष्टमनसो न पश्यंति वृषध्वजम् । सहस्रशोऽथ शतशो बहुशोऽथ य एव हि

तपस्येने व्यापलेल्या मनाने ते वृषध्वज (शिव) यांना पाहात नाहीत; तो तर सहस्रांनी, शतांनी, अनेक रूपांनीच सर्वत्र विद्यमान आहे।

Verse 87

देवांश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

वासव आदी सर्व देव भागासाठी आले; पण ईशान देव (शिव) कुठेच दिसला नाही—फक्त नारायण हरि दिसला।

Verse 88

रुद्रं क्रोधपरं दृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मासनाद्ययौ । अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्

क्रोधाने प्रज्वलित रुद्राला पाहून ब्रह्मा ब्रह्मासनावरून उठून पुढे गेला; आणि भगवान अंतर्हित होताच दक्षाने नारायण हरिचा आश्रय घेतला।

Verse 89

रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् । प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः

दक्ष स्वतः जगत्-रक्षक देवाच्या शरणी गेला; मग निर्भय होऊन त्याने तो यज्ञ पुन्हा सुरू केला।

Verse 90

रक्षको भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः । पुनः प्राहाध्वरे दक्षं दधीचो भगवन्नृप

रक्षक भगवान विष्णुच, शरणागतांचा पालनकर्ता; मग त्या अध्वरात दधीचि—हे राजन्—दक्षाला पुन्हा म्हणाला।

Verse 91

निर्भयः शृणु दक्ष त्वं यज्ञभंगो भवि ष्यति । अपूज्यपूजनाद्दक्ष पूज्यस्य च विवर्जनात्

हे दक्षा, निर्भय होऊन ऐक—हा यज्ञ भंग पावेल; कारण तू अयोग्याचे पूजन करतोस आणि खऱ्या पूज्याची उपेक्षा करतोस।

Verse 92

नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः । असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

मनुष्याला मोठे पाप लागते—यात संशय नाही—जिथे दुष्टांचा पक्ष घेतला जातो आणि सज्जनांचा अपमान होतो।

Verse 93

दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः । एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः

तेथे देवांनी घडविलेला भयंकर दंड तत्क्षणी कोसळतो. असे बोलून त्या विप्रऋषींनी ईश्वरद्वेषींना शाप दिला.

Verse 94

यस्माद्बहिष्कृतो देवो भवद्भिः परमेश्वरः । भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः

तुम्ही परमेश्वर देवाला बहिष्कृत केले म्हणून, तुम्ही सर्व—ईश्वरद्वेषी—वेदत्रयीच्या बाहेर पडाल.

Verse 95

मिथ्यारीतिसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रभाषिणः । प्राप्ते कलियुगे घोरे कलिजैः किल पीडिताः

ते खोट्या रीती-रिवाजांचा व आचारांचा अवलंब करतील, बनावट ज्ञान बोलतील; आणि घोर कलियुग आल्यावर कलिजन्य दोषांनी निश्चयच पीडित होतील.

Verse 96

कृत्वा तपोबलं घोरं गच्छध्वं नरकं पुनः । भविष्यति हृषीकेशः स्वामी वोऽपि पराङ्मुखः

घोर तप करून तपोबल मिळवूनही तुम्ही पुन्हा नरकात जाल; आणि तुमचा स्वामी हृषीकेश (विष्णु)ही तुमच्याकडे पाठ फिरवील।

Verse 97

सारस्वत उवाच । एवमुक्त्वा स ब्रह्मर्षिर्विरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषाध्वरनाशनम्

सारस्वत म्हणाले—असे बोलून तो तपोनिधी ब्रह्मर्षी शांत झाला. मग मनोबलाने तो रुद्राकडे गेला, जो दूषित यज्ञांचा नाश करणारा आहे।

Verse 98

एतस्मिन्नंतरे देवी महादेवं महेश्वरम् । गत्वा विज्ञापयामास ज्ञात्वा दक्षमखं शिवा

दरम्यान देवी शिवेने दक्षाच्या यज्ञाची बातमी जाणून महादेव महेश्वराकडे जाऊन त्यांना निवेदन केले।

Verse 99

देव्युवाच । दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । तेन त्वं दूषितः पूर्वमहं चातीव दुःखिता । विनाशयस्व तं यज्ञं वरमेनं वृणोम्यहम्

देवी म्हणाली—पूर्वजन्मी माझा पिता दक्ष यज्ञ करीत आहे. त्यामुळे पूर्वी तुमचा अपमान झाला आणि मीही अत्यंत दुःखी झाले. म्हणून तो यज्ञ नष्ट करा—हाच वर मी निवडते।

Verse 100

सारस्वत उवाच । एवं विज्ञापितो देव्या देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

सारस्वत म्हणाले—देवीच्या विनंतीने देवाधिदेव महेश्वराने दक्षाचा यज्ञ नष्ट करण्याच्या हेतूने तत्काळ रुद्राची सृष्टी केली।

Verse 101

सहस्रशिरसं क्रूरं सहस्राक्षं महाभुजम् । सहस्रपाणिं दुर्द्धर्षं युगांतानलसन्निभम्

तो सहस्रशिर, क्रूर; सहस्राक्ष, महाबाहु; सहस्रहस्त, दुर्धर्ष—युगांताच्या प्रलयाग्नीप्रमाणे होता।

Verse 102

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शंखचक्रधरं प्रभुम् । दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

दंष्ट्रांनी विकराळ, पाहण्यास दुर्दर्श; शंख-चक्र धारण करणारा प्रभू—हाती दंड, महानाद करणारा, शार्ङ्गधारी आणि भस्म-विभूतीने विभूषित होता।

Verse 103

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृतांजलिः

तो ‘वीरभद्र’ म्हणून ख्यात झाला, देवदेवांनी समन्वित. जन्मताच देवेशासमोर हात जोडून उभा राहिला.

Verse 104

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शमस्तु तं । विनिन्द्य मां स यजते गंगाद्वारे गणेश्वर

तेव्हा (शिव) त्याला म्हणाले—“दक्षाचा मख नष्ट कर, त्याचा अंत कर. मला निंदून तो गंगाद्वारी यजन करीत आहे—हे गणेश्वरा!”

Verse 105

ततो बंधप्रमुक्तेन सिंहेनेव च लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य नाशार्थं रोम चोद्धुतम्

मग वीरभद्राने—बंधनातून सुटलेल्या सिंहासारखा, जणू क्रीडेत—दक्षाच्या नाशासाठी अंगावरील रोम झटकले.

Verse 106

रोम्णा सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । रोमजा इति विख्यातास्तत्र साहाय्यकारिणः

त्या धीमानाने आपल्या रोमांपासून हजारो रुद्र निर्माण केले. ते ‘रोमज’ म्हणून प्रसिद्ध होऊन तेथे त्याचे सहाय्यक झाले.

Verse 107

शूलशक्तिगदाहस्ता दण्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

ते त्रिशूळ, शक्ती व गदा धारण करणारे होते; काहींच्या हाती दंड व दगड होते. कालाग्निरुद्रासारखे भयंकर ते गर्जून दहा दिशा निनादित करीत होते.

Verse 108

सर्वे वृषसमारूढाः सभा र्याश्चातिभीषणाः । समाश्रित्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

ते सर्व वृषभांवर आरूढ, अत्यंत भयानक—पत्नींसह—गणश्रेष्ठाचा आश्रय घेऊन दक्षाच्या यज्ञाकडे निघाले.

Verse 109

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगीतिनादितम् । वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभि नादितम्

तेथे हजारो देवांगना होत्या; अप्सरांच्या गीतांनी ते निनादत होते. वीणा-वेणूच्या मधुर नादाने समृद्ध आणि वेदपाठाच्या घोषाने प्रतिध्वनित होत होते.

Verse 110

दृष्ट्वा दक्षं समासीनं देवैब्रह्मर्षिभिः सह । उवाच स वृषारूढो दक्षं वीरः स्मयन्निव

देव व ब्रह्मर्षींसह आसनस्थ दक्षाला पाहून, तो वीर वृषभावर आरूढ होऊन जणू स्मित करत दक्षाशी बोलला.

Verse 111

वयं ह्यचतुराः सर्वे शर्वस्यामितते जसः । भागार्थलिप्सया प्राप्ता भागान्यच्छ त्वमीप्सितान्

आम्ही सर्वजण अमित तेजस्वी शर्वासमोर खरोखरच अचतुर आहोत। भागाच्या इच्छेने येथे आलो आहोत; तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते भाग आम्हांस द्या।

Verse 112

भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । ततो वयं विनिश्चित्य करिष्यामो यथोचितम्

स्पष्ट सांगितले जावे—“भाग तुम्हालाच द्यावा, आम्हाला नाही।” मग आम्ही निश्चय करून यथोचित आचरण करू.

Verse 113

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः

गणांचा अधिपती गणेशाने असे म्हटल्यावर प्रजापती (दक्ष) आदींनी उत्तर दिले.

Verse 114

देवा ऊचुः । प्रमाणं नो विजानीथ भागं मंत्रा इति धुवम्

देव म्हणाले—यज्ञभागाच्या विधीचे प्रमाण मंत्रांनाच माहीत आहे; हे निश्चित.

Verse 115

मंत्रा ऊचुः । सुरा यूयं तमोभूतास्तमोपहतचेतसः । ये नाध्वरस्य राजानं पूजयेयुर्महेश्वरम्

मंत्र म्हणाले—हे देवांनो, तुम्ही तमोमय झाला आहात; मोहाने तुमची बुद्धी आहत झाली आहे, कारण तुम्ही यज्ञाचा अधिराज महेश्वर यांची पूजा करत नाही.

Verse 116

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वदेवतनुर्हरः । गण उवाच । पूज्यते सर्वयज्ञेषु कथं दक्षो न पूजयेत्

ईश्वर सर्वभूतांचा स्वामी; हरच सर्वदेवतामय स्वरूप आहे. गण म्हणाला—तो सर्व यज्ञांत पूजिला जातो; मग दक्ष त्याची पूजा कशी करणार नाही?

Verse 117

मंत्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः । यस्मादसह्यं तस्मान्नो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

बळाच्या गर्वाने फुगलेल्या तुम्ही पवित्र मंत्रांचे प्रमाण मानले नाही. ही उद्धटता असह्य झाली आहे; म्हणून आज मी तुमचा गर्व चुरडून टाकीन.

Verse 118

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां देवोऽहन्गणपुंगवः । गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

असे बोलून देवगणांचा नायक त्या यज्ञशाळेवर प्रहार करू लागला. क्रुद्ध गणेश्वरांनी यूप उपटून दूर फेकून दिले.

Verse 119

प्रस्तोतारं सहोतारमध्वर्युं च गणेश्वरः । गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

गणेश्वरांनी प्रस्तोता, उद्गाता आणि अध्वर्यु यांना पकडले; आणि भीषण रूप धारण करून सर्वांना गंगेच्या प्रवाहात फेकून दिले.

Verse 120

वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा वज्रयुक्तं करं हरेः । व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

वीरभद्रही तेजस्वी व अडिग होता; त्याने वज्रासारख्या सामर्थ्ययुक्त हरिचा हात रोखला, तसेच इतर देवांचेही हात आवरले.

Verse 121

भगनेत्रे तथोत्पाट्य कराग्रेणैव लीलया । निहत्य मुष्टिना दंडैः सप्ताश्वं च न्यपातयत्

त्याने बोटांच्या टोकांनी जणू लीलया भगाचे नेत्र उपटले; मग मुठीने दंडाला ठार केले आणि सप्ताश्वालाही भूमीवर पाडले।

Verse 122

तथा चंद्रमसं देवं पादांगुष्ठेन लीलया । धर्षयामास वलवान्स्मयमानो गणेश्वरः

तसेच स्मितहास्य करीत बलवान् गणेश्वराने पायाच्या अंगठ्यानेच लीलया चंद्रदेवाचा अपमान करून त्याला वश केले।

Verse 123

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वरान्

त्याने अग्नीचे दोन्ही हात छाटले आणि जिभही लीलया उपटली; मग पायाने मस्तकी प्रहार करून मुनिश्रेष्ठांनाही ठेचले।

Verse 124

तथा विष्णुं सगरुडं समायातं महाबलः । विव्याध निशितैर्बाणैः स्तंभयित्वा सुदर्शनम्

तसेच गरुडासह आलेल्या विष्णूला त्या महाबलाने प्रथम सुदर्शनचक्राची गती थांबवून, तीक्ष्ण बाणांनी भेदले।

Verse 125

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान्बहून् । वैनतेयादभ्यधिकान्गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

मग भद्राने हजारो गरुड निर्माण केले—वैनतेयापेक्षाही अधिक बलवान्; आणि ते गरुड गरुडावरच धावून गेले।

Verse 126

तान्दृष्ट्वा गरुडो धीमान्पलायनपरोऽभवत् । तत्स्थितो माधवो वेगाद्यथा गौः सिंहपीडिता

त्यांना पाहून धीमान गरुड पळून जाण्यास तत्पर झाला; आणि तेथे उभा असलेला माधव वेगाने हादरला—जसा सिंहाने पीडित झालेला गाई।

Verse 127

अंतर्हिते वैनतेये विष्णौ च पद्मसंभवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं शिवप्रियम्

गरुडारूढ विष्णू अंतर्हित झाल्यावर पद्मसंभव ब्रह्मा तेथे येऊन शिवप्रिय वीरभद्राला आवरू लागले।

Verse 128

प्रसादयामास स तं गौरवात्परमेष्ठिनः । तेऽदृश्यं नैव जानंति रुद्रं तत्रागतं सुराः

परमेष्ठी ब्रह्माच्या गौरवामुळे त्याने त्यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला; आणि तेथे आलेले देव अदृश्यरूपाने आलेल्या रुद्राला ओळखू शकले नाहीत।

Verse 129

स देवो विष्णुना ज्ञातो ब्रह्मणा च दधीचिना । तुष्टाव भगवान्ब्रह्मा दक्षो विष्णुदिवौकसः

त्या देवाला विष्णू, ब्रह्मा आणि दधीची यांनी ओळखले; मग भगवान ब्रह्मा, दक्ष आणि विष्णुभक्त दिवौकसांनी त्याची स्तुती केली।

Verse 130

विशेषात्पार्वतीं देवीमीश्वरार्द्धशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

विशेषतः दक्षाने कृताञ्जली होऊन प्रणाम केला आणि ईश्वराची अर्धांगिनी देवी पार्वतीची नानाविध स्तोत्रांनी स्तुती केली।

Verse 131

ततो भगवती प्राह प्रहसंती महेश्वरम् । त्वमेव जगतः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः

तेव्हा भगवती देवी हसत महेश्वरास म्हणाली— “तूच जगाचा स्रष्टा, संहर्ता आणि रक्षक आहेस।”

Verse 132

अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौ कसः । ततः प्रहस्य भगवान्कर्पद्दी नीललोहितः । उवाच प्रणतान्देवान्दक्षं प्राचेतसं हरः

दक्ष आणि सर्व देवगण भगवंताच्या अनुग्रहास पात्र होते. तेव्हा नीललोहित भगवान् हर हसत, प्रणाम केलेल्या देवांना व प्राचेतसपुत्र दक्षाला म्हणाला.

Verse 133

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् । संपूज्यः सर्वयज्ञेषु प्रथमं देवकर्मणि

“हे सर्व देवतांनो, जा; मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे. प्रत्येक यज्ञात देवकर्माच्या आरंभी प्रथम माझीच पूजा व्हावी.”

Verse 134

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् । त्यक्त्वा लोकेषणामेनां मद्भक्तो भव यत्नतः

“आणि तूही, दक्ष, सर्वरक्षण करणारे माझे वचन ऐक: ही लोकप्रतिष्ठेची आसक्ती सोडून प्रयत्नाने माझा भक्त हो.”

Verse 135

भविष्यसि गणेशानः कल्पांतेऽनुग्रहान्मम । तावत्तिष्ठ ममादेशात्स्वाधिकारेषु निर्वृतः । इत्युक्त्वाऽदर्शनं प्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

“माझ्या अनुग्रहाने कल्पांती तू गणेशान होशील. तोपर्यंत माझ्या आज्ञेने आपल्या अधिकारांत संतुष्ट राहा.” असे बोलून अमिततेजस्वी प्रभु दक्षाच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावला.

Verse 136

दधीचिना शिवो दृष्टो विज्ञप्तः शापमोचने । कथं शापं मया दत्तं तरिष्यंति तवाज्ञया

दधीचीने शिवाचे दर्शन घेऊन शापमोचनासाठी विनविले व म्हणाला—“माझ्याकडून दिलेला शाप ते तुमच्या आज्ञेने कसा तरतील?”

Verse 137

शिव उवाच । भविष्यंति त्रयी बाह्याः संप्राप्ते तु कलौ युगे । पठिष्यंति च ये वेदास्ते विप्राः स्वर्गगामिनः

शिव म्हणाले—कलियुग येताच त्रयीच्या बाहेर राहणारे लोक होतील; पण जे ब्राह्मण वेदांचे पठण-जप करीत राहतील, ते स्वर्गास जातील.

Verse 138

आगमा विष्णुरचिताः पठ्यन्ते ये द्विजातिभिः । तेपि स्वर्गं प्रयास्यंति मत्प्रसादान्न संशयः

विष्णुरचित आगम जे द्विज वाचतात, तेही माझ्या प्रसादाने स्वर्गास जातील—यात संशय नाही.

Verse 139

कलिकालप्रभावेन येषां पाठो न विद्यते । गृहस्थधर्माचरणं कर्तव्यं मम पूजनम्

कलिकालाच्या प्रभावाने ज्यांना शास्त्रपाठ जमत नाही, त्यांनी गृहस्थधर्माचे आचरण करावे आणि माझी पूजा करावी.

Verse 140

अवश्यं च मया कार्यं तेषां पापविमोचनम् । भिक्षां भ्रमामि मध्याह्ने अतीते भस्मगुंठितः

त्यांचे पापविमोचन मला नक्कीच करावे लागेल। मध्याह्न झाल्यावर मी भस्मलेपित होऊन भिक्षेसाठी फिरतो.

Verse 141

जटाजूटधरः शांतो भिक्षापात्रकरो द्विजः । यो ददाति च मे भिक्षां स्वर्गं याति स मानवः

जटाजूट धारण करणारा, शांत स्वभावाचा, भिक्षापात्र हातात घेतलेला द्विज—जो माझ्या या रूपाला भिक्षा देतो, तो मनुष्य स्वर्गास जातो.

Verse 142

उपानहौ वा च्छत्रं वा कौपीनं वा कमंडलुम् । यो ददाति तपस्विभ्यो नरो मुक्तः स पातकैः । दधीचेः स वरान्दत्त्वा वभाषे सह विष्णुना

पादुका असो वा छत्र, कौपीन असो वा कमंडलू—जो तपस्वींना हे दान करतो, तो मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो. दधीचिला वर देऊन तो विष्णूसह असे बोलला.

Verse 143

रुद्र उवाच । यस्ते मित्रं स मे मित्रं यस्ते रिपुः स मे रिपुः । यस्त्वां पूजयते विष्णो स मां पूजयते ध्रुवम्

रुद्र म्हणाले—जो तुझा मित्र तोच माझा मित्र; जो तुझा शत्रू तोच माझा शत्रू. हे विष्णो, जो तुझी पूजा करतो तो निश्चयाने माझीही पूजा करतो.

Verse 144

यः स्तौति त्वां स मां स्तौति प्रियो यस्ते स मे प्रियः । अहं यत्र च तत्र त्वं नास्ति भेदः परस्परम्

जो तुझी स्तुती करतो तो माझीही स्तुती करतो; जो तुला प्रिय तो मलाही प्रिय. जिथे मी तिथे तू—आपल्यात परस्पर भेद नाही.

Verse 145

कृष्ण उवाच । एवमेतत्परं देव वक्तव्यं यत्तथैव तत् । अर्द्धनारीनरवपुर्यदा दृष्टो मया पुरा

कृष्ण म्हणाले—हे परम देव, हे तसेच आहे; आपण जे सांगितले ते अगदी तसेच मान्य आहे. पूर्वी, जेव्हा मी त्या अर्धनारी-अर्धनर देहस्वरूपाला पाहिले होते…

Verse 146

नेयं नारी मया दृष्टा दृष्टं रूपं किलात्मनः । शंखचक्रगदाहस्तं वनमालाविभूषितम्

ही नारी नव्हे जी मी पाहिली; खरे तर मी माझेच स्वरूप पाहिले—हाती शंख, चक्र व गदा धारण केलेले, वनमाळेने विभूषित।

Verse 147

श्रीवत्सांकं पीतवस्त्रं कौस्तुभेन विराजि तम् । द्वितीयार्द्धं मया दृष्टं शूलहस्तं त्रिलोचनम्

मी एक अर्धभाग श्रीवत्सचिन्हांकित, पीतवस्त्रधारी व कौस्तुभमण्याने शोभित पाहिला; आणि दुसरा अर्धभाग त्रिनेत्र, हाती शूल धारण केलेला पाहिला।

Verse 148

चंद्रावयवसंयुक्तं जटाजूटकपालिनम् । एकीभावं प्रपन्नोहं यथा पूर्वं तथाऽधुना । न मां गौरी प्रपश्येत प्रपश्यामि तथैव च

मी त्या रूपाला चंद्रकलेने युक्त, जटाजूटधारी व कपालपात्र धारण केलेला पाहिला. मी या एकीभावात शरण गेलो आहे—जसा पूर्वी, तसाच आता. गौरीने मला पाहू नये; आणि मीही तिलाच तसाच पाहीन।

Verse 149

ईश्वर उवाच । आवयोरंतरं नास्ति चैकरूपावुभावपि । यो जानाति स जानाति सत्यलोकं स गच्छति

ईश्वर म्हणाले—आपल्यात कोणताही भेद नाही; आम्ही दोघेही एकाच स्वरूपाचे आहोत. जो हे जाणतो तोच खरे जाणतो; तो सत्यलोकास जातो।

Verse 150

इत्युक्त्वा स ययौ तत्र कैलासं पर्वतोत्तमम् । कृष्णोपि मंदरं प्राप्तो देवकार्येण केनचित्

असे बोलून तो तेथून पर्वतश्रेष्ठ कैलासास गेला. आणि कृष्णही कोणत्यातरी देवकार्याच्या निमित्ताने मंदर पर्वतास पोहोचला।

Verse 151

अत्रांतरे दैत्यराजो महादेवप्रसादतः । हिरण्यनेत्रतनयो बाधतेसौ जगत्त्रयम्

याच दरम्यान महादेवाच्या वरदानाने दानवांचा राजा—हिरण्यनेत्राचा पुत्र—त्रैलोक्याला पीडू लागला।

Verse 152

अमरत्वं हराल्लब्ध्वा कामांधो नैव पश्यति । हरांगधारिणीं देवीं दिव्यरूपां सुलोचनाम्

हराकडून अमरत्व मिळवून, कामांध झालेला तो त्या देवीला ओळखत नाही—जी हराला अलंकारासारखी धारण करते, दिव्यरूपा व सुलोचना आहे।

Verse 153

ममेति स च जानाति याचते च हरं प्रति । हरोऽपि कार्यव्यसनस्त्यक्त्वा कैलासपर्वतम्

“ही माझीच” असे मानून तो हराकडे मागणी करतो; आणि हरही कार्याच्या तातडीने कैलास पर्वत सोडून निघून गेले।

Verse 154

मंदरं समनुप्राप्तो देवं द्रष्टुं जनार्द्दनम् । परस्परं समालोच्यामुंचद्देवीं स मंदरे

जनार्दन देवाचे दर्शन घेण्यासाठी तो मंदर पर्वतावर पोहोचला; परस्पर सल्लामसलत करून त्याने देवीला तेथेच मंदरावर ठेवले।

Verse 155

नारायणगृहे देवी स्थिता देवीगणैर्वृता । अत्रांतरे गौतमस्तु गोवधान्मलिनीकृतः

देवी नारायणाच्या गृही देवीगणांनी वेढलेली राहिली; आणि याच दरम्यान गौतम गोवधामुळे कलुषित झाला।

Verse 156

पवित्रीकरणायास्य भिक्षुरूपधरो हरः । गौतमस्य गृहं प्राप्तो मंदरं चांधको गतः

पावनासाठी हर भिक्षुरूप धारण करून गौतमाच्या घरी आला; आणि अंधकही मंदर पर्वताकडे गेला।

Verse 157

ययाचे पार्वतीं दुष्टो युद्धं चक्रे स विष्णुना । हारितं तु गणैः सर्वैर्देवीं दैत्यो न पश्यति

तो दुष्ट अंधक पार्वतीची याचना करू लागला आणि मग विष्णूसोबत युद्ध करू लागला; पण सर्व गणांनी देवीला झटपट नेले, म्हणून दैत्य तिला पाहू शकला नाही।

Verse 158

स्त्रीरूपधारी कृष्णोऽसौ गौरीं रक्षति मंदिरे । गौरीणां तु शतं चक्रे हरिस्तत्र स मायया

स्त्रीरूप धारण केलेला तो कृष्ण मंदिरात गौरीचे रक्षण करीत होता; तेथे हरिने आपल्या मायेनं गौरीची शंभर रूपे निर्माण केली।

Verse 159

विष्णोर्देहसमुद्भूता दिव्यरूपा वरस्त्रियः । अन्धको नैव जानाति कैषा गौरी नु पार्वती

विष्णूच्या देहातून दिव्यरूप अशा श्रेष्ठ स्त्रिया उत्पन्न झाल्या; अंधकाला कोण गौरी आणि कोण पार्वती हे कळलेच नाही।

Verse 160

विलंबस्तत्र सञ्जातो मोहितो विष्णुमायया । तावच्छिवः समायातः कृत्वा गौतमपावनम्

तेथे विष्णूच्या मायेमुळे तो मोहित झाला आणि विलंब झाला; तोवर गौतमाचे पावन करून शिव तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 161

भिक्षामात्रेण चान्नेन गौतमो निर्मलीकृतः । सोंधकेन तदा युद्धं चक्रे रुद्रोऽपि कोपितः

भिक्षारूप अल्प अन्नाने गौतम निर्मळ झाला. तेव्हा क्रुद्ध रुद्रानेही अंधकाशी युद्ध केले.

Verse 162

अमरोऽसौ हराज्जातः शूले प्रोतः सुदारुणे । शूलस्थस्तु स्तुतिं चक्रे तस्य तुष्टो महेश्वरः

तो हरापासून उत्पन्न होऊन ‘अमर’ झाला आणि अत्यंत भयंकर त्रिशूळावर वेधला गेला. त्रिशूळावर असूनही त्याने स्तुती केली; त्यामुळे महेश्वर प्रसन्न झाले.

Verse 163

गणेशत्वं ददौ तस्मै यावदाभूतसंप्लवम् । स्वसरूपामुमादेवीं कृष्णस्तस्मै ददौ स्वयम्

प्रलयापर्यंत त्याला गणेशत्व दिले. आणि स्वयं श्रीकृष्णाने त्याला उमा-देवीला तिच्या स्वस्वरूपात अर्पण केले.

Verse 164

गौरीरूपाः स्त्रियश्चान्या धरित्र्यां तास्तु प्रेषिताः । कृत्वा नामानि सर्वासां लोके पूज्या भविष्यथ

गौरीरूप धारण करणाऱ्या इतर स्त्रिया तेव्हा पृथ्वीवर पाठविल्या. सर्वांची नावे ठेवून, तुम्ही लोकात पूज्य व्हाल.

Verse 165

एता ये पूजयिष्यंति पूजयिष्यन्ति ते शिवाम् । शिवां ये पूजयिष्यंति तेऽर्चयन्ते हरं हरिम्

जे या रूपांची पूजा करतील ते शिवेचीच पूजा करतील. आणि जे शिवेची पूजा करतात ते खरेतर हर व हरि—दोघांचेही अर्चन करतात.

Verse 167

ब्रह्मेशनारायणपुण्यचेतसां शृण्वन्ति चित्रं चरितं महात्मनाम् । मुच्यंति पापैः कलिकालसंभवैर्यास्यंति नाकं गणवृन्दवंदिताः

ब्रह्मा, ईश व नारायणभक्तीने पवित्र झालेल्या चित्ताचे जे महात्म्यांचे हे अद्भुत चरित्र ऐकतात, ते कलियुगोत्पन्न पापांपासून मुक्त होतात आणि गणवृंदांनी वंदित होऊन स्वर्गास जातात।

Verse 168

एवं काले वर्त्तमाने हरः कैलासपर्वते । रक्षोदानवदैत्यैस्तु गृह्यतेऽसौ वरान्बहून्

अशा रीतीने काळ पुढे सरकत असता हर (शिव) कैलास पर्वतावर स्थित राहिला. तेथे राक्षस, दानव व दैत्य त्याच्याकडे येऊन त्याच्याकडून अनेक वर प्राप्त करू लागले।

Verse 169

ब्रह्मदत्तवरो रौद्रस्तारकाख्यो महासुरः । तेन सर्वं जगद्व्याप्तं तस्य नष्टा सुरा रणे

ब्रह्माने दिलेल्या वराने युक्त असा तारक नावाचा उग्र महासुर होता. त्याने सर्व जग व्यापून टाकले आणि रणात देव त्याच्यामुळे पराभूत झाले।

Verse 170

महादेवसुतेनाजौ हंतव्योऽसौ ससर्ज तम् । कार्तिकेयमुमापुत्रं रुद्रवीर्यसमुद्भवम्

‘तो महादेवाच्या पुत्रानेच रणात मारला जावा’—असा निर्धार झाला. म्हणून रुद्रवीर्यातून उत्पन्न झालेला, उमापुत्र कार्तिकेय प्रकट करण्यात आला।

Verse 171

देवैरिन्द्रादिभिः सर्वैः सेनाध्यक्ष्येभिषेचितः । तेनापि दैवयोगेन तारकाख्यो निपातितः

इंद्रादि सर्व देवांनी त्यांचा सेनापती म्हणून अभिषेक केला. आणि त्यांच्याच हातून—दैवी योगाने—तारक नावाचा असुर पाडला गेला।

Verse 172

कैलासशिखरासीनो देवदेवो जगद्गुरुः । उमया सह संतुष्टो नन्दिभद्रादिभिर्वृतः

कैलासशिखरावर आसनस्थ देवदेव, जगद्गुरु, उमेसह संतुष्ट होते; नंदी, भद्र इत्यादींनी वेढलेले होते.

Verse 173

स्कन्देन गजवक्त्रेण धनाध्यक्षेण संयुतः । अथ हासपरं देवं शनैः प्रोवाच तं शिवा

ते स्कंद, गजवक्त्र गणेश व धनाध्यक्ष कुबेर यांसह होते. मग देव हसतमुख पाहून शिवा (उमा) हळुवारपणे त्यांना म्हणाली.

Verse 174

केन देव प्रकारेण तोषं यास्यसि शंकर । मर्त्यानां केन दानेन तपसा नियमेन वा

हे देव, हे शंकर! कोणत्या प्रकारे आपण प्रसन्न होता? मर्त्यांच्या कोणत्या दानाने—कोणत्या तपाने किंवा कोणत्या नियमपालनाने—आपण तृप्त होता?

Verse 175

केन वा कर्मणा देव केन मन्त्रेण वा पुनः । स्नानेन केन देवेश केन धूपेन तुष्यसि

किंवा हे देव! कोणत्या कर्माने आणि पुन्हा कोणत्या मंत्राने? हे देवेश! कोणत्या स्नानाने व कोणत्या धूपाने आपण प्रसन्न होता?

Verse 176

पुष्पेण केन मे नाथ केन पत्रेण शंकर । कया संतुष्यसे स्तुत्या साहसेन च केन वै

माझ्या नाथा, हे शंकर! कोणत्या पुष्पाने, कोणत्या पत्राने? कोणत्या स्तुतीने आपण संतुष्ट होता, आणि खरोखर कोणत्या साहसाने?

Verse 177

नैवेद्येन च केन त्वं केन होमेन तुष्यसि । केन कष्टेन वा देव केनार्घेण मम प्रभो

हे प्रभो! कोणत्या नैवेद्याने तू प्रसन्न होतोस आणि कोणत्या होमाने तृप्त होतोस? हे देव! कोणत्या कष्टाने व कोणत्या अर्घ्य-समर्पणाने, माझ्या स्वामी?

Verse 178

षोडशैते मया प्रश्नाः पृष्टा मे निर्णयं वद

हे सोळा प्रश्न मी विचारले आहेत; त्यांचा निर्णायक निर्णय मला सांगा.

Verse 179

शंकर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि कथयिष्ये मम प्रियम् । शिवपूजाप्रकारोऽयं क्रियते वचसा गुरोः

शंकर म्हणाले—हे देवी! तू उत्तम प्रश्न विचारलास; जे मला प्रिय आहे ते मी सांगतो. शिवपूजेची ही पद्धत गुरुवचनानुसार करावी.

Verse 180

अभयं सर्वजंतूनां दानं देवि मम प्रियम् । सत्यं तपः समाख्यातं परदारविवर्जनम्

हे देवी! सर्व प्राण्यांना अभय देणे—हे दान मला प्रिय आहे. सत्याला तप म्हटले आहे, आणि परस्त्री-वर्जन हेच संयम आहे.

Verse 181

प्रियो मे नियमो देवि कर्म तल्लोकरञ्जनम् । मयों नमः शिवायेति मन्त्रोऽयमुररीकृतः

हे देवी! नियम-शिस्त मला प्रिय आहे, आणि लोकांना आनंद देणारे कर्मही. ‘नमो नमः शिवाय’—हा मंत्र मी प्रमाण मानून स्वीकारला आहे.

Verse 182

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम देवि स वल्लभः । पापत्यागो भवेत्स्नानं धूपो मे गौग्गुलः प्रियः

हे देवी! जो सर्व पापांपासून मुक्त आहे तोच मला वल्लभ आहे। पापत्याग हेच खरे स्नान; आणि गुग्गुळाचा धूप मला प्रिय आहे।

Verse 183

धत्तूरकस्य पुष्पं मे बिल्वपत्रं मम प्रियम् । स्तुतिः शिवशिवायेति साहसं रणकर्मणि

धत्तुराचे फूल व बिल्वपत्र मला प्रिय आहेत। ‘शिव, शिव’ अशी स्तुती आणि रणकर्मातले साहसही मला आवडते।

Verse 184

न बिभेति नरो यस्तु तस्याग्रे संभवाम्यहम् । हंतकारो गवां यस्तु नैवेद्यं मम वल्लभम्

जो नर भय मानत नाही, त्याच्या पुढे मी प्रकट होतो। पण जो गायींचा हंता आहे, त्याचे नैवेद्य मला प्रिय नाही।

Verse 185

पूर्णाहुत्या परा प्रीतिर्जायते मम सुन्दरि । शुश्रूषा वल्लभं कष्टं यतीनां च तपस्विनाम्

हे सुंदरी! पूर्णाहुतीने मला परम प्रीती होते। यती व तपस्वी यांची शुश्रूषा आणि त्यांनी सोसलेले कष्ट मला प्रिय आहेत।

Verse 186

सूर्योदये महादेवि मध्याह्नेऽस्तमने तथा । अर्घो यो दीयते सूर्ये वल्लभोऽसौ मम प्रिये

हे महादेवी! सूर्योदय, मध्यान्ह आणि सूर्यास्ती जो सूर्याला अर्घ्य अर्पितो, तो मला प्रिय आहे, हे प्रिये।

Verse 187

किं दानैः किं तपोभिर्वा किं यज्ञैर्भाववर्जितैः । दया सत्यं घृणाऽस्तेयं दंभपैशुन्यवर्जितम् । भक्त्या यद्दीयते स्तोकं देवि तद्वल्लभं मम

भावरहित दान, तप किंवा यज्ञ यांचा काय उपयोग? दया, सत्य, करुणा, अस्तेय आणि दंभ व पैशुन्यरहित आचरण—हे देवि, भक्तीने जे थोडेसे अर्पण होते तेच मला प्रिय आहे।

Verse 188

एवं यावत्कथयति प्रश्नान्सूक्ष्मान्यथोदितान् । तावद्ब्रह्मादिभिर्देवैर्विष्णुस्तत्र ययौ स्वयम्

तो जसे विचारलेले सूक्ष्म प्रश्न यथावत् सांगत होता, तितक्यात ब्रह्मा आदी देवांसह स्वयं विष्णु तेथे आले।

Verse 189

विष्णुरुवाच । नाहं पालयितुं शक्तस्त्वं ददासि वरान्बहून् । दैत्यानां दानवादीनां राक्षसानां महेश्वर

विष्णु म्हणाले—हे महेश्वर, मी व्यवस्था पाळू शकत नाही; कारण तुम्ही दैत्य, दानव आणि राक्षसांना अनेक वर देता।

Verse 190

विकृतिं यांति पश्चात्ते कष्टं वध्या भवंति मे । पत्रेण पुष्पमात्रेण ओंकारेण शिवेन च । मुक्तिं याति नरो देव भवभक्तिं करोतु कः

नंतर ते विकृत होतात; मला त्यांना दमन करणे कठीण होते आणि ते वधयोग्य ठरतात. पण हे देव, केवळ पानाने, फक्त एका पुष्पाने, ‘ॐ’काराने आणि ‘शिव’ नामानेही मनुष्य मुक्ती पावतो—मग भवभक्ती (संसारासक्ती) कोण करील?

Verse 191

इन्द्रादयोऽपि ये देवा यज्ञैराप्याययंति ते । न यजंति द्विजा यज्ञान्भिक्षादानेन तुष्यसि

इंद्र आदी देव यज्ञांनी तृप्त होतात; पण तुम्हाला द्विजांनी केलेले यज्ञ नकोत—तुम्ही भिक्षादानाने प्रसन्न होता।

Verse 192

रुद्र उवाच । इन्द्रादिभिर्न मे कार्यं ब्रह्मा मे किं करिष्यति । येन केन प्रकारेण प्रजाः पाल्यास्त्वया ऽधुना

रुद्र म्हणाले—इंद्रादिकांशी मला काहीच काम नाही; ब्रह्मा माझे काय करील? कोणत्याही प्रकारे आता तुलाच प्रजांचे पालन व रक्षण करावे लागेल।

Verse 193

मदीया प्रकृतिस्त्वेषा तां कथं त्यक्तुमुत्सहे । त्वयाहं ब्रह्मणा देवैर्वरकर्मणि योजितः

ही माझीच स्वाभाविक प्रकृती आहे; ती मी कशी सोडू? तू, ब्रह्मा आणि देवांनी मला वरदान देण्याच्या कार्यात नेमले आहे।

Verse 194

इदानीमेव किं नष्टं मुक्त्वा देवीं तवाग्रतः । भूत्वा मूर्तिं परित्यज्य एकाकी विचराम्यहम्

आत्ताच तुझ्यासमोर देवीला सोडले तर काय नुकसान? मूर्ती धारण करून मग ती मूर्ती टाकून मी एकटाच विचरेन।

Verse 195

इत्युक्त्वा स शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । गते तस्मिञ्छिवे तत्र संक्षोभः सुमहानभूत्

असे बोलून देव शिव तेथेच अंतर्धान पावले. शिव गेल्यावर त्या ठिकाणी अतिशय मोठा क्षोभ निर्माण झाला।

Verse 196

उमा प्रोवाच चेन्द्रादीन्ब्रह्मविष्णुगणांस्तथा । इदानीं किं मया कार्यं भवद्भिः शिववर्जितैः

उमांनी इंद्रादि तसेच ब्रह्म-विष्णूंच्या गणांना म्हटले—आता शिवविरहित तुम्हांशी मला काय काम?

Verse 197

अत्रान्तरे च ये चान्ये देवास्तत्र समागताः । ऋषयश्चैव सिद्धाश्च तथा नारदपर्वतौ

तेवढ्यातच त्या वेळी तेथे इतर देवही एकत्र आले; तसेच ऋषी व सिद्ध, आणि नारद व पर्वत मुनीही उपस्थित झाले।

Verse 198

गंगासरस्वतीनद्यो नागा यक्षाः समागताः । ब्रह्मादिभिः समालोच्य कथमेतद्भविष्यति

गंगा व सरस्वती नद्या, नाग व यक्षही तेथे जमले. ब्रह्मा आदी देवांशी विचारविनिमय करून म्हणाले—“हे कसे घडेल, पुढे काय होईल?”

Verse 199

विष्णुरुवाच । सहैव गम्यतां तत्र यत्र देवो गतः शिवः । स्वल्पा यासेन ते यान्तु नराः स्वर्गं शिवाज्ञया

विष्णू म्हणाले—“चला, आपण सर्वजण एकत्र त्या स्थानी जाऊ, जिथे देव शिव गेले आहेत. शिवाच्या आज्ञेने ते मनुष्य अल्प कष्टातच स्वर्गास जावोत.”

Verse 200

सत्यलोके नरा यान्तु देवा यान्तु धरातलम् । रक्षोदानवदैत्यानां वरान्यच्छतु शंकरः

“मनुष्य सत्यलोकास जावोत, देव धरातलावर येवोत. आणि राक्षस, दानव व दैत्यांना शंकरांनी वरदान द्यावे.”

Verse 201

तेषां बाधा मया कार्या यै च स्युर्धर्मलोपकाः । हृष्टे शिवे मया कार्या व्यवस्था स्वर्गगामिनाम्

“जे धर्माचा लोप करतील त्यांना मला आवर घालावा लागेल. आणि शिव प्रसन्न झाल्यावर स्वर्गगामी जनांची योग्य व्यवस्था मला करावी लागेल.”

Verse 202

त्रयीधर्मं परित्यज्य येऽन्यं धर्ममुपासते । ते नरा नरकं यांतु यावदाभूतसंप्लवम्

जे त्रयी-वेदधर्म सोडून अन्य (कुपथाचा) धर्म उपासितात, ते नर प्रलय येईपर्यंत नरकास जावोत।