Adhyaya 3
Prabhasa KhandaVastrapatha Kshetra MahatmyaAdhyaya 3

Adhyaya 3

या अध्यायात ईश्वराच्या वाणीने वस्त्रापथक्षेत्रातील तीर्थांचा संक्षिप्त व प्रामाणिक संग्रह दिला आहे. प्रारंभी येथे तीर्थे “कोटिशः” म्हणजे असंख्य असल्याचे सांगून, सर्व विस्तार न करता केवळ “सार” म्हणून प्रमुख स्थळांचा नकाशासारखा सारांश मांडला आहे. दामोदरा नदी—जिला सुवर्णरेखा असेही म्हणतात—हिचा उल्लेख करून तिच्या जवळ ब्रह्मकुंड आणि ब्रह्मेश्वर देवालय दाखविले आहे. पुढे कालमेघ, भव/दामोदर, दोन गव्युती अंतरावर असलेली कालिका, इंद्रेश्वर, रैवत व उज्जयंत पर्वत, तसेच कुंभीश्वर आणि भीमेश्वर अशी शैवस्थाने क्रमाने नमूद केली आहेत. क्षेत्राचा विस्तार पाच गव्युती असा सांगितला असून मृगीकुंड पापनाशक तीर्थ म्हणून विशेष गौरविले आहे. शेवटी हा निवडक सार-संग्रह असल्याचे स्पष्ट करून, प्रदेशातील रत्न/खनिजसंपत्तीचा उल्लेख करत पवित्र भूगोल व संसाधन-भूगोल यांचा संगम नोंदविला आहे।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ वस्त्रापथे क्षेत्रे संति तीर्थानि कोटिशः । तथापि सारं ते वच्मि सर्वतीर्थमहोदयम्

ईश्वर म्हणाले—आता वस्त्रापथ क्षेत्रात कोट्यवधी तीर्थे आहेत; तरीही मी तुला त्यांचा सार सांगतो—जे सर्व तीर्थांचा महोदय, परम मंगलाचा स्रोत आहे.

Verse 2

दामोदरे नदी प्रोक्ता स्वर्णरेषेति या स्मृता । ब्रह्मकुण्डं च तत्रैव तथा ब्रह्मेश्वरः स्मृतः

तेथे दामोदरा नावाची नदी सांगितली आहे; ती ‘स्वर्णरेषा’ म्हणूनही स्मरली जाते. तेथेच ब्रह्मकुंड आहे आणि तेथेच ब्रह्मेश्वरही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 3

कालमेघश्च संप्रोक्तो भवो दामोदरः स्मृतः । गव्यूतिद्वितयेनैव कालिका तत्र कीर्तिता

तोच ‘कालमेघ’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे; आणि तेथे भव (शिव) ‘दामोदर’ म्हणून स्मरणात आहेत. दोन गव्यूती अंतरावर त्या प्रदेशात ‘कालिका’ देवीची कीर्ती गातात।

Verse 4

इन्द्रेश्वरश्च तत्रैव रैवतः पर्वतस्तथा । उज्जयंतश्च तत्रैव देवः कुम्भीश्वरः स्मृतः

तेथेच इंद्रेश्वराचे तीर्थ आहे; तसेच रैवत पर्वतही आहे. तेथेच उज्जयंत आहे; आणि त्याच स्थानी देव ‘कुंभीश्वर’ म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 5

भीमेश्वरश्च तत्रैव ततः क्षेत्रं महाप्रभम् । तैलसारणिकंनाम त्रेतायां हैममारकम्

तेथेच भीमेश्वर आहेत; आणि पुढे एक महाप्रभ, तेजस्वी क्षेत्र आहे. त्याचे नाव ‘तैलसारणिक’; त्रेतायुगात ते ‘हैममारक’ म्हणून प्रसिद्ध होते।

Verse 6

पंचगव्यूतिमात्रं तु तत्क्षेत्रं संप्रकीर्तितम् । मृगीकुण्डं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम्

त्या क्षेत्राचा विस्तार पाच गव्यूती एवढा सांगितला आहे. तेथेच ‘मृगीकुंड’ आहे, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 7

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं रत्नधात्वोस्तथाऽकरम् । कथितं तव देवेशि पुनः संक्षेपतो मया

हे देवेशी! रत्ने व धातूंचे आकर म्हणूनही प्रसिद्ध असे हे वस्त्रापथ क्षेत्र मी तुला पुन्हा संक्षेपाने सांगितले आहे।