Adhyaya 19

Verse 1

राजोवाच । गृहीत्वा दक्षिणां दैत्यान्महाविष्णुर्जनार्दनः । चकार किं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

राजा म्हणाला—दैत्यांना दक्षिणा म्हणून स्वीकारून महाविष्णु जनार्दनाने काय केले? मला सांगावे; माझे कुतूहल फारच मोठे आहे।

Verse 2

सारस्वत उवाच । एवं स्तुतः सुरैर्देवो गृहीत्वा मेदिनीं हरिः । बलिं निर्वासयामास संपूर्णे यज्ञकर्मणि । यज्ञांते दक्षिणां लब्ध्वा संपूर्णोऽभूदथाध्वरः

सारस्वत म्हणाले—देवांनी अशी स्तुती केल्यावर हरिने पृथ्वी आपल्या अधिकारात घेतली आणि यज्ञकर्म पूर्ण होताच बलिला निर्वासित केले। यज्ञाच्या शेवटी दक्षिणा मिळताच तो अध्वरही पूर्ण झाला।

Verse 3

भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः । समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत्प्रस्फुरिताधरः

तिसरा पाऊल अजून अपूर्ण असतानाही सर्वसमर्थ भगवान् बलिजवळ जाऊन बोलले; त्यांचे ओठ किंचित् थरथरत होते।

Verse 4

ऋणे भवति दैत्येन्द्र बंधनं घोरदर्शनम् । त्वं पूरय पदं तन्मे नोचेद्बन्धं प्रतीच्छ भोः

हे दैत्येंद्र! ऋण उरले तर भयंकर बंधन येते। माझे ते पाऊल पूर्ण कर; नाहीतर, हे महोदय, बंधन स्वीकार।

Verse 5

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा पुरो भूत्वा बलेः सुतः । बाणो वामनमाचष्टे तदा तं विश्वरूपिणम्

मुरारीचे ते वचन ऐकून बलिचा पुत्र बाण पुढे झाला आणि त्या वेळी विश्वरूप धारण केलेल्या वामनाशी बोलला।

Verse 6

कृत्वा महीमल्पतरां वपुः कृत्वा तु वामनम् । पदत्रयं याचयित्वा विश्वरूपमगाः कथम्

पृथ्वी लहान करून वामनदेह धारण करून तू तीन पावले मागितलीस; मग तू विश्वरूप कसा झालास?

Verse 7

यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर । पुनर्वामनतां याहि बलिर्दास्यति तत्पदम्

हे जगदीश्वर, जर तू तिसरे पाऊल मागत असशील, तर पुन्हा वामनरूप धारण कर; बळी त्या वामनालाच ते पाऊल देईल.

Verse 8

यादृग्विधाय बलिना वामनायोदकं कृतम् । तत्तादृशाय दातव्यमथ किं विश्वरूपिणे

बळीने वामनासाठी जसे उदकदान केले, तसेच त्याच स्वरूपाला द्यावे; मग विश्वरूपाला देण्याचा काय अधिकार?

Verse 9

भवत्कृतमिदं विश्वं विश्वस्मिन्वर्तते बलिः । छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर

हे महेश्वर, हे विश्व तुझ्याच कृत्याने निर्माण झाले आहे आणि बळी याच विश्वात वर्ततो; जे साधू आहेत ते छलाने कधीही स्वीकारत नाहीत.

Verse 10

जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे । ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्

हे जगन्नाथ, जर तू हे सर्व जग तुझेच आहे असे मानत असशील, तर बळी मर्यादा ओलांडणारा व तुझ्या भक्तीपासून पराङ्मुख आहे असे जाणून…

Verse 11

कंठपाशेन निष्कास्य केन वै वार्यते भवान् । गोपालमन्यं कुरुते रक्षणाय च गोपतिः । सुतृणं चारयन्पूर्वो गोपः किं कुरुते तदा

जर तू कंठी फास घालून त्याला हाकलून देशील, तर तुला खरेच कोण रोखील? गोपती रक्षणासाठी दुसरा गोपाल नेमतो, तेव्हा पूर्वीचा गोपाल—जो फक्त उत्तम तृण चारत असतो—त्या वेळी काय करणार?

Verse 12

इत्येवमुक्ते तेनाथ वचने बलिसूनुना । प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः

बलीच्या पुत्राने असे बोलताच, आदिकर्ता भगवान् जनार्दन यांनी पुढील वचनांनी उत्तर दिले.

Verse 13

यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेन सांप्रतम् । तेषां त्वं हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

हे बाळा! तू आत्ताच जे वचन असे बोललास, त्यांना कारणयुक्त व सुस्थिर असे माझे प्रत्युत्तर आता ऐक.

Verse 14

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया बाण पदत्रयम् । देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत्समनुष्ठितम्

हे बाण! पूर्वी मी तुझ्या पित्याकडे ‘तीन पावले’ भूमी मागितली होती; योग्य प्रमाणाने दाखव की ते कृत्य खरोखर विधिवत् पार पडले.

Verse 15

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पिता सुत । बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदत्रयम्

हे पुत्रा! तुझा पिता बली माझे खरे प्रमाण जाणत नाही काय? हे ‘तीन पावले’ घेणे तर बलीच्या हितासाठीच केले गेले होते.

Verse 16

तस्माद्यन्मम बालेय त्वत्पित्रांऽबु करे महत् । दत्तं तेनास्य सुतले कल्पं यावद्वसिष्यति

म्हणून, हे प्रिय बाळा, तुझ्या पित्याने जलार्घ्यासह माझ्या हाती जे महान दान अर्पण केले, त्याच्या फलाने तो कल्पपर्यंत सुतलात वास करील।

Verse 17

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् । सावर्णिके त्वागते च बलिरिन्द्रो भविष्यति

हे बाण, श्राद्धदेवाचा वर्तमान मन्वंतर संपल्यावर आणि सावर्णिक मन्वंतर आल्यावर, बली इंद्र होईल।

Verse 18

इति प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः । प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

असे बलीपुत्र बाणाला सांगून देव त्रिविक्रम बलीकडे गेले आणि मधुर, कोमल अक्षरांनी त्याला वचन बोलले।

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अपूर्णदक्षिणे यागे गच्छ राजन्महातलम् । सुतलंनाम पातालं वस तत्र निरामयः

श्रीभगवान म्हणाले—हे राजन्, यज्ञाची दक्षिणा अपूर्ण राहिली आहे; म्हणून महातलास जा. ‘सुतल’ नावाच्या पाताळात तेथे निरामय होऊन वास कर।

Verse 20

बलिरुवाच । सुतलस्थस्य मे नाथ कथं चरणयोस्तव । दर्शनं पूजनं भोगो निवसामि यथासुखम्

बली म्हणाला—हे नाथ, मी सुतलात राहिलो तर तुमच्या चरणांचे दर्शन, पूजन आणि तुमच्या सान्निध्याचा आनंद मला कसा मिळेल, ज्यामुळे मी सुखाने निवास करीन?

Verse 21

श्रीभगवानुवाच । दैत्येन्द्र हदये नित्यं तावके निवसाम्यहम् । अतस्ते दर्शनं प्राप्तः पुनः स्थास्ये तवान्तिकम्

श्रीभगवान म्हणाले— हे दैत्येंद्र! मी सदैव तुझ्या हृदयात वास करतो. म्हणून तुला माझे दर्शन प्राप्त झाले; आणि पुन्हा मी तुझ्या सान्निध्यातच राहीन.

Verse 22

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे । दीपप्रतिपन्नामाऽसौ तत्र भावी महोत्सवः

शक्र (इंद्र) महोत्सव संपल्यावर तेथे आणखी एक पुण्य उत्सव होईल. ‘दीप-प्रतिपन्ना’ या नावाने तो भविष्यातील महोत्सव प्रसिद्ध होईल.

Verse 23

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः । पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यंति यत्नतः

तेथे, हे नरशार्दूल! लोक आनंदित, पुष्ट व सुशोभित होऊन पुष्प व दीप अर्पण करून यत्नपूर्वक तुझी पूजा करतील.

Verse 24

तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले । तव नामांकितो दैत्य तेन त्वं वत्सरं सुखी

तेथील उत्सव पृथ्वीवर सर्वाधिक पुण्यतम होईल. हे दैत्य! तो तुझ्या नावाने अंकित असेल; त्यामुळे तू पूर्ण एक वर्ष सुखी राहशील.

Verse 25

भविष्यसि नरा ये तु दृढभक्तिसहा न्विताः । त्वामर्चयन्ति विधिवत्तेऽपि स्युः सुखभागिनः

आणि जे लोक दृढ भक्तीने युक्त होऊन विधिपूर्वक तुझी अर्चना करतील, तेही सुखाचे भागीदार होतील.

Verse 26

यथैव राज्यं भवतस्तु सांप्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदीति । इत्येवमुक्त्वा मधुमदितीश्वरं निवासयित्वा सुतलं सभार्यकम्

“जसे तुझे राज्य आत्ता स्थिर आहे, तसेच ‘कौमुदी’ नावाचा तो उत्सवही पुढे प्रकट होईल.” असे म्हणून मधुमर्दनाचे प्रभु त्या दैत्येंद्रास पत्नीसमवेत सुतलात निवासास ठेविले।

Verse 27

उर्वी समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्मामरसंघजुष्टम् । दत्त्वा मघोने मधुजित्त्रिविष्टपं कृत्वा तु देवान्मखभागभोगिनः

पृथ्वीचा भार उचलून तो त्वरेने शक्राच्या धामास गेला, जे अमरसमूहांनी सेविलेले आहे. मग मधुजिताने जिंकलेले त्रिविष्टप मघवन (इंद्र) यास देऊन देवांना यज्ञभागांचे भोगी केले।

Verse 28

अन्तर्दधे विश्वपतिर्महेशः संपश्यतां वै वसुधाधिपानाम्

पृथ्वीच्या राजे पाहत असतानाच विश्वपति महेश अंतर्धान पावले।

Verse 29

गृहीत्वेति बले राज्यं मनुपुत्रे नियोजितम् । द्वीपांतरे च ते दैत्याः प्रेषिताश्चाज्ञया स्वयम्

अशा रीतीने बलिकडून राज्य घेऊन ते मनुपुत्राकडे नेमले. आणि ते दैत्य स्वआज्ञेने दुसऱ्या द्वीपखंडात पाठविले गेले।

Verse 30

पातालनिलया ये तु ते तत्रैव निवेशिताः । देवानां परमो हर्षः संजातो बलिनिग्रहे

जे पाताळनिवासी होते ते तिथेच वसविले गेले. बलिच्या निग्रहामुळे देवांना परम आनंद झाला।

Verse 31

निवासाय पुनश्चक्रे वामनो वामनो मनः । तत्र क्षेत्रे स्वनगरे वामनः स न्युवास ह

तेव्हा भगवान वामनांनी पुन्हा तेथे निवास करण्याचा निश्चय मनात केला। त्या पुण्यक्षेत्री, जणू आपल्या नगरातच, वामनदेव खरोखरच निवास करू लागले।

Verse 32

सारस्वत उवाच । प्रादुर्भावस्ते कथितो नरेन्द्र पुण्यः शुचिर्वामनस्याघहारी । स्मृते यस्मिन्संश्रुते कीर्तिते च पापं यायात्संक्षयं पुण्यमेति

सारस्वत म्हणाले—हे नरेन्द्र! पाप हरून टाकणाऱ्या वामन भगवानांचा हा पुण्य व पवित्र प्रादुर्भाव मी तुला सांगितला. याचे स्मरण, श्रवण किंवा कीर्तन केल्यास पाप क्षीण होते आणि पुण्य प्राप्त होते।

Verse 33

ईश्वर उवाच । इति सारस्वतवचः श्रुत्वा भोजः स भूपतिः । नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

ईश्वर म्हणाले—अशा रीतीने सारस्वतांचे वचन ऐकून राजा भोजाने मुनिश्रेष्ठांना नमस्कार केला आणि भक्तिभावाने त्यांची पूजा केली।

Verse 34

ततो यथोक्तविधिना स भोजो नृपसत्तमः । वस्त्रापथक्षेत्र यात्रां परिवारजनैः सह । कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तो जगामान्ते परं पदम्

नंतर नृपश्रेष्ठ भोजाने सांगितलेल्या विधीनुसार परिवारजनांसह वस्त्रापथक्षेत्राची यात्रा केली. असे कृतार्थ होऊन तो अखेरीस परम पदास गेला।

Verse 35

एतन्मया पुण्यतमं प्रभासक्षेत्रे च वस्रापथमीरितं ते । श्रुत्वा पठित्वा परया समेतो भक्त्या तु विष्णोः पदमभ्युपैति

प्रभासक्षेत्री वस्त्रापथाचे हे अत्यंत पुण्यदायक माहात्म्य मी तुला सांगितले आहे. जो हे पराभक्तीने ऐकतो व पठण करतो, तो विष्णुपद प्राप्त करतो।

Verse 36

यथा पापानि धूयंते गंगावारिविगाहनात् । तथा पुराणश्रवणाद्दुरितानां विना शनम्

जसे गंगाजलात स्नान केल्याने पापे धुऊन जातात, तसेच पुराणश्रवणानेही दुरित कर्मांचा हळूहळू नाश होतो।

Verse 37

इदं रहस्यं परमं तवोक्तं न वाच्यमेतद्धरिभक्तिवर्जिते । द्विजस्य निन्दानिरतेऽतिपापे गुरावभक्ते कृतपापबुद्धौ

हे परम रहस्य तुम्ही सांगितले आहे; हरिभक्ती नसलेल्या व्यक्तीस ते सांगू नये। जो अतिपापी, द्विजनिंदेत रत, गुरूवर अभक्त आणि पापकर्मबुद्धीने युक्त आहे—त्यालाही सांगू नये।

Verse 38

इदं पठेद्यो नियतं मनुष्यः कृतभावनः । तस्य भक्तिः शिवे कृष्णे निश्चला जायते धुवम्

जो मनुष्य नियमाने, एकाग्र भावाने, याचे नित्य पठण करतो—त्याच्या अंतःकरणात शिव व कृष्ण यांच्याविषयी निश्चल भक्ती निश्चितच उत्पन्न होते।

Verse 39

तद्भक्त्या सकलानर्थान्प्राप्नोति पुरुषोत्तमः । पुराणवाचिने दद्याद्गोभूस्वर्णविभूषणम्

त्या भक्तीने पुरुषोत्तम सर्व इष्ट फल प्राप्त करतो. पुराणवाचकास गाय, भूमी, सुवर्ण व अलंकार इत्यादी दान द्यावे।

Verse 40

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कुर्वन्दारिद्र्यमाप्नुयात् । त्रिःकृत्वा प्रपठञ्छृण्वंन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

धनाबाबत कंजूषपणा करू नये; तसे केल्यास दारिद्र्य येते. परंतु याचे तीनदा पठण व श्रवण केल्यास सर्व कामना पूर्ण होतात।