Adhyaya 12

Verse 1

सारस्वत उवाच । गंगोदकं मधुघृते कुंकुमागुरुचंद नम् । गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकपुष्पं च यो वहेत्

सारस्वत म्हणाले—जो गंगाजल, मधु व घृत, कुंकुम, अगरु, चंदन, गुग्गुळ, बिल्वपत्रे आणि बकुळपुष्प (पूजेसाठी) वाहून नेतो…

Verse 2

पदचारी शुचितनुर्भारं स्कन्धे निधाय च । तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शंकरं प्रियम्

पायी चालत, शुद्ध देह ठेवून, ओझे खांद्यावर घेऊन; तीर्थात स्नान करून शिव, विष्णू व ब्रह्मा—प्रिय शंकर—यांचे पूजन करावे।

Verse 3

दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः । स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्

जो (देवाचे) दर्शन करून निवेदन/अर्पण करतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो। तो पुरुष प्रलय येईपर्यंत गणत्व प्राप्त करतो।

Verse 4

कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः । सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिंत्य च

पत्नी, मित्र, पुत्र, भाऊ व स्वजनांसह—किंवा इतर लोकांसहही—तो देवाचे चिंतन करीत तीर्थास जातो।

Verse 5

देवमूर्तिं शुभां कृत्वा रथस्थां सुप्रतिष्ठिताम् । चन्दनागुरुकर्पूरैरर्चितां कुंकुमेन च

देवाची शुभ मूर्ती करून ती रथावर सुस्थापित करावी; मग चंदन, अगरु, कापूर आणि कुंकुम यांनी विधिपूर्वक अर्चन करावे।

Verse 6

पूजयन्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपादिकैर्नृप । गीतनृत्यैः सवादित्रैर्हास्यलास्यैरनेकधा

हे नृपा! विविध पुष्पे, धूप-दीप इत्यादींनी पूजा करीत, वाद्यांसह गीत-नृत्य, हर्ष, हास्य व लास्य यांच्या अनेक प्रकारांनीही तेथे अर्चन करावे।

Verse 7

धरित्रीं कांचनं गाश्च जलान्नवसनानि च । तृणेन्धने प्रियां वाणीं यच्छन्याति नरो यदि

जर मनुष्य भूमी, सुवर्ण, गायी, पाणी, अन्न, वस्त्रे, तसेच तृण व इंधन आणि प्रिय मधुर वाणी देत देत या लोकातून प्रस्थान करतो, तर ते दान त्याचे धर्मधन ठरते।

Verse 8

देवांगनाकरग्राहगृहीतो नन्दनं वनम् । प्राप्य भुंक्ते शुभान्भोगान्यावदाचन्द्रतारकम्

देवांगनांच्या करग्रहणाने तो नंदनवनास प्राप्त होऊन, चंद्र-तारे असेपर्यंत शुभ भोगांचा उपभोग घेतो।

Verse 9

तीर्थे संचरितः पुरुषो रोगैः प्राणान्विमुञ्चति । अदृष्ट्वा दैवतं तीर्थे दृष्टतीर्थफलं लभेत्

तीर्थात संचार करणारा पुरुष रोगांनी प्राण सोडला तरी, तेथे देवदर्शन न झाले तरी त्याला तीर्थदर्शनाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 10

संसारदोषान्विविधान्विचिन्त्य स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि बंधमुक्तः । विज्ञाय बद्धं पुरुषं प्रधानैः स सर्वतीर्थानि करोति देहम्

संसारातील विविध दोषांचे चिंतन करून, स्त्री‑पुत्र‑मित्रांवरील आसक्तीचे बंधनही तोडून; श्रेष्ठ ज्ञानीजनांकडून पुरुष कसा बद्ध आहे हे जाणून तो आपल्या देहासच सर्वतीर्थमय करतो।

Verse 11

आजन्मजन्मांन्तरसंचितानि दग्ध्वा स पापानि नरो नरेन्द्र । तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति मुच्यते सः

हे नरेन्द्र! जन्मोजन्मांतरी साचलेली पापे दग्ध करून तो नर तेजोमय, सर्वव्यापी, पुरातन, भवोद्भव परमेश्वराचे दर्शन घेतो आणि तोच मुक्त होतो।

Verse 12

तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं स्नात्वा संध्यार्चनादिकम् । दर्भास्तिला हविष्यान्नं प्रयोगाः श्रद्धया कृताः

तीर्थस्थानी विप्रांचे वचन मान्य करावे; स्नान करून संध्या‑अर्चनादी कर्म करावीत। दर्भ‑तीळांसह हविष्य अन्न अर्पून, सर्व प्रयोग श्रद्धेने विधिपूर्वक करावेत।

Verse 13

अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम् । कर्पूरागुरुश्रीखंडं कुंकुमं तुलसीदलम्

अगस्त्य‑पुष्प, भृंगराज, शुभ शतदल‑फूल, कापूर, अगरू, सुगंधी श्रीखंड (चंदनलेप), कुंकू आणि तुळशीदल—ही तीर्थपूजेत पवित्र अर्पणे मानली जातात।

Verse 14

बिल्वप्रमाणपिंडेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु । तांबूल फलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च

बिल्वफळाएवढे पिंड करून, दीपांनी उजळलेल्या भूमीवर, तीळ‑दर्भसंस्कृत जलासह तांबूल, फळे व नैवेद्य अर्पण करावे।

Verse 15

तीर्थे संकल्पितं मर्त्यैस्तदनंतं प्रजायते । अयने विषुवे चैव संक्रांतौ ग्रहणेषु च

तीर्थस्थानी मर्त्यांनी केलेला संकल्प अनंत फल देतो—विशेषतः अयन, विषुव, संक्रांती व ग्रहणकाळी।

Verse 16

मासांतेऽपर पक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके । गजच्छायां त्रयोदश्यां द्रव्ये प्राप्तौ द्विजोत्तमः

मासाअंती कृष्णपक्षात—क्षयाह पितृ‑मातृक तिथीला—गजच्छायेत त्रयोदशीच्या दिवशी त्या द्विजोत्तमास धनप्राप्ती झाली।

Verse 17

गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणामृणमुक्तये । गृहाच्छतगुणं नद्यां या नदी याति सागरम्

पितृऋणमुक्तीसाठी घरी श्राद्ध करावे; पण जी नदी सागरास जाते, त्या नदीत केलेले श्राद्ध घरापेक्षा शतगुण फल देते।

Verse 18

प्रभासे पुष्करे राजन्गंगायां पिंडतारके । प्रयागे नृपगोमत्यां भवदामोदराग्रतः

हे राजन्! प्रभास, पुष्कर, गंगेवरील पिंडतारक, प्रयाग, गोमती—आणि भगवान भव व दामोदर यांच्या समोर—ही सर्व पितृतर्पण व तीर्थपुण्याची पवित्र स्थाने सांगितली आहेत।

Verse 19

नर्मदादिषु तीर्थेषु कुर्याच्छ्राद्धं नरो यदि । सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरो यांति सद्गतिम्

जर मनुष्य नर्मदा इत्यादी तीर्थांत श्राद्ध करील, तर तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि पितर सद्गतीस जातात।

Verse 20

संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । दिव्यं विमानमारुह्य प्रान्ते याति सुरालयम्

उत्तम संतती प्राप्त करून आणि अनुपम भोगांचा उपभोग घेऊन, शेवटी तो दिव्य विमानावर आरूढ होऊन देवालयास (देवलोकास) जातो।

Verse 21

जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि । देवप्रतिष्ठाप्रारंभे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्

जातकर्मादी संस्कार-यज्ञांत, विवाहकर्मात, यज्ञकर्मात तसेच देवप्रतिष्ठेच्या आरंभी वृद्धिश्राद्ध करावे।

Verse 22

तृप्यन्ति देवताः सर्वा स्तृप्यंति पितरो नृणाम् । वृद्धिश्राद्धकृतो गेहे जायते सर्वमंगलम्

वृद्धिश्राद्ध केल्याने सर्व देवता तृप्त होतात आणि मनुष्यांचे पितरही तृप्त होतात; ज्या घरी ते होते तेथे सर्वमंगल उत्पन्न होते।

Verse 23

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः । माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा

काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद्यादि मद; माया, मत्सर, पैशुन्य, अविवेक व कुतर्क—हे दोष धर्माला अडथळा आणून कर्मफळ कमी करतात।

Verse 24

अहंकारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप । अत्यायासोप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम्

हे नृपा! अहंकार, यदृच्छा (मनमानी), चापल्य, लौल्य; अतिश्रम व आळस, प्रमाद, द्रोह आणि दुष्साहस—या विनाशक वृत्ती धर्ममार्ग बिघडवितात।

Verse 25

आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् । अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! आळस, काम पुढे ढकलणे, परस्त्रीसंग, अल्पाहार वा निराहार, शोक आणि चोरी—हेही धर्मनाशक निंद्य दोष मानले गेले आहेत।

Verse 26

एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन्यदि वर्तते । स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च

जो मनुष्य गृहस्थाश्रमात राहूनही हे दोष नित्य टाळून वागतो, तो पृथ्वीचा भूषण, आपल्या देशाचा व नगराचाही अलंकार ठरतो।

Verse 27

श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते

तो पुरुष श्रीमंत, विद्वान व कुलीन होतो—तोच खरा पुरुषोत्तम. त्याच्यासाठी दररोज सर्व तीर्थांत अभिषेक-स्नानाचे पुण्य उत्पन्न होते।

Verse 28

तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते । स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् । श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते

तेव्हा दोष त्यागलेल्या पुरुषाला तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ खरेच प्राप्त होते. स्नान, संध्यावंदन, जप, होम, पितृ-देव-ऋषि तर्पण, श्राद्ध आणि देवपूजा—हे सर्व त्यक्तदोषासाठी फलदायी ठरते।

Verse 29

प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे । गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे

प्रयागात असो वा कुरुक्षेत्रात, सरस्वतीतीरी वा सागरात; गयेत असो वा रुद्रपदात, अथवा नर-नारायणांच्या आश्रमात—

Verse 30

प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिंडतारके । वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप

हे नृपा! प्रभासे, पुष्करात, कृष्णा-तीर्थी, गोमतीत, पिंडतारकात, पुण्य गिरिवरच्या वस्त्रापथात तसेच दामोदर-तीर्थीही—

Verse 31

भीमेश्वरे नर्मदायां स्कांदे रामेश्वरादिषु । उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः

नर्मदातटी भीमेश्वरात, स्कांद-तीर्थांत, रामेश्वरादी स्थानी; उज्जयिनीत महाकालाच्या धामात आणि वाराणसीत—भूर्-भुवःचे क्षेत्र—

Verse 32

कालिंद्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि । सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः

जर एखादा मनुष्य एकदाच कालिंदी (यमुना) व मथुरेला जातो, तर तो दोषयुक्त असला तरी ब्रह्महत्या इत्यादी कृत पापदोषांपासून मुक्त होतो.

Verse 33

अपि कीटः पतंगो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा । खरोष्ट्रकुंजरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः

कीटक वा पतंग, पक्षी वा डुक्करही; गाढव, उंट, हत्ती, घोडा, हरिण, सिंह आणि सरीसृप—

Verse 34

ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्था नेषु ये मृताः । सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु

हे राजन्! त्या स्थानी जाणून वा अजाणतेपणी जे मरतात, ते सर्व पुण्यकर्मा होतात; स्वर्गभोग करून फार सुख अनुभवतात.

Verse 35

चतुर्वर्णेषु सर्वे ते जायंते कर्मबंधनात् । कर्मबंधं विहायाशु मुक्तिं यांति नराः पुनः

कर्मबंधनामुळे ते सर्व चारही वर्णांत पुनर्जन्म घेतात; आणि तो कर्मबंध शीघ्र सोडून मनुष्य पुन्हा मुक्तीला प्राप्त होतात।

Verse 36

मोदंते तीर्थमरणात्स्वर्गभोगावसानतः । संप्राप्य भारते खंडे कर्मभूमिं महोदयम्

तीर्थस्थानी देहत्याग केल्याने ते आनंदित होतात; आणि स्वर्गभोग संपल्यावर ते भारतखंडातील ही महोदय कर्मभूमी प्राप्त करतात।

Verse 37

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमंडितम् । गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्रैः सह संगताः

हा प्रदेश अनेक आश्चर्यांनी युक्त व अनेक पर्वतांनी मंडित आहे; तसेच गंगा-प्रधान सर्व नद्या समुद्रांशी मिळतात।

Verse 38

पदेपदे निधानानि संति तीर्थान्यनेकशः । येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

येथे पावलोपावली निधी आहेत—असंख्य तीर्थे; ज्यांचे केवळ स्मरण केले तरी सर्व पापांचा क्षय होतो।

Verse 39

पातालमार्गा बहवः स्वर्गमार्गश्च दृश्यते । गगने दृश्यते सूर्यो हृदये दृश्यते हरः

पाताळाकडे जाणारे अनेक मार्ग दिसतात आणि स्वर्गाचा मार्गही दिसतो; आकाशात सूर्य दिसतो, आणि हृदयात हर (शिव) दिसतो।

Verse 40

ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा वचसा गुरोः । सत्येन साहसेनैव दृश्यते भुवनत्रयम्

ध्यान, ज्ञानयोग, तप, गुरुवचन, सत्य आणि धैर्ययुक्त संकल्प यांमुळे—त्रिभुवनाचे स्वरूप प्रत्यक्ष व ज्ञेय होते.

Verse 41

वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यंति भूतलम् । पातालं स्वर्गलोकं च वंचितास्ते नरा इह

जे वेद, स्मृती व पुराणांद्वारेही भूतल, पाताळ व स्वर्गलोकाचे तत्त्व पाहात नाहीत, ते नर इहच फसलेले व वंचित राहतात.

Verse 42

ये विरज्यंति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः । देहोन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिंतितम्

जे स्त्रियांविषयी वैराग्य पावत नाहीत, कामासक्त व चंचलचित्त असतात—त्यांच्यासाठी देहाचे सत्य एक, आणि ‘वरस्त्री’ची कल्पना दुसरीच असते.

Verse 43

जन्मभूमिषु ते रक्ता जन्यंते जंतवः पुनः । मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायंते पशुयोनिषु

जन्मभूमीवर आसक्त असे जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात; मुक्तिमार्गातून परत घसरून ते पशुयोनित जन्मतात.

Verse 44

धनानि संप्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् । यच्छंति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते

धन मिळूनही ज्यांचे चित्त निर्मळ नाही, आणि श्रेष्ठ द्विज (ब्राह्मण) यांची पूजा करून एक कवडीही देत नाहीत—ते नराधम दैवहत होऊन मरतात.

Verse 45

देहं सुपुष्टं विजरं च यौवनं लब्ध्वा न गंगादिषु यांति ये नराः । माता पिता नो न सुतो न बांधवो भार्या स्वसा नो दुहिता न विद्यते

सुदृढ देह व तरुण्य प्राप्त करूनही जे गंगा इत्यादी तीर्थांना जात नाहीत, त्यांना जणू माता नाही, पिता नाही, पुत्र नाही, बंधू नाही; पत्नी, बहीण वा कन्या—काहीच नाही।

Verse 46

एकस्तु यो याति कथं न क्लिश्यते मूर्खो न जानाति भवं महेश्वरम् । स्नात्वा न पश्यंति हरं महेश्वरं दैवेन ते वै मुषिता नराधमाः

जो एकटा जातो तो कसा क्लेशरहित राहील? मूर्ख भवरूप महेश्वराला ओळखत नाही. तीर्थस्नान करूनही जे हर-महेश्वराचे दर्शन घेत नाहीत, ते दैववश ठगले गेलेले नराधम होत।