Adhyaya 11

Verse 1

ईश्वर उवाच । सारस्वतस्य विप्रस्य श्रुत्वा भोजनृपो वचः । विवर्णवदनो भूत्वा प्रगृह्यांघ्री वचोऽब्रवीत्

ईश्वर म्हणाले—विप्र सारस्वताचे वचन ऐकून राजा भोजाचा चेहरा फिक्का पडला; (मुनिचे) चरण धरून तो असे बोलला।

Verse 2

मुने नैवं त्वया वाच्यं गंतव्यं निश्चितं मया । नराणां पुण्यदा यात्रा कथयस्व कथं भवेत्

हे मुने, असे तुम्ही म्हणू नका; माझे जाणे निश्चित झाले आहे. लोकांसाठी यात्रा पुण्यदायी कशी होते, ते मला सांगा।

Verse 3

किं ग्राह्यं किं च मोक्तव्यं किं देयं किं न दीयते । तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः । पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद

काय ग्राह्य आणि काय त्याज्य? काय द्यावे आणि काय देऊ नये? तीर्थातील उपवास, स्नान, संध्यास्नानाची विधी-क्रम, पूजा, निद्रा आणि रात्रीचा जप—हे सर्व संक्षेपाने सांगा।

Verse 4

सारस्वत उवाच । सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि । नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु

सारस्वत म्हणाले—हे राजन्! जर तुला सुराष्ट्रदेशात, रैवतक पर्वतावर जायचे असेल, तर मी तीर्थयात्रेची विधी सांगतो; तू एकाग्र मनाने ऐक।

Verse 5

बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं संतर्प्य चोत्तमम् । वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्

बृहस्पतीचे बल ध्यानात घेऊन आणि उत्तम सूर्यदेवांचे संतर्पण-पूजन करून, पवित्र वस्तू डावीकडे ठेवून सर्वत्र परिक्रमा करावी; मग योग्य वासर (दिवस) नीट ठरवावा।

Verse 6

चंद्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः । शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप

ग्रहांवरून चंद्रलग्न जाणून—विशेषतः आपल्या बलिष्ठ जन्मराशीनुसार—आणि शुभ शकुन मिळवून, हे राजन्, राजांनी (नेत्यांनी) प्रस्थान करावे।

Verse 7

तीर्थे सदैव गंतव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः । तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु

तीर्थाला नेहमी जाणे योग्य आहे; सर्व मास शुभ आहेत, आणि स्नान, दान, अर्चन इत्यादींसाठी सर्व तिथी उत्तम आहेत।

Verse 8

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासांते पूर्णिमादिने । संक्रांतौ ग्रहणे काला एते प्रोक्ता भवार्चने

अष्टमी, चतुर्दशी, मासांत, पौर्णिमा, संक्रांती व ग्रहण—हे सर्व काळ भवा (शिव) यांच्या पूजेस विशेष सांगितले आहेत।

Verse 9

कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् । वैशाखे पंचदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत्

कैलास पर्वत सोडून, देवी व एकत्रित देवांसह, वैशाखातील पंधराव्या तिथीस भवा (शिव) पृथ्वी भेदून प्रकट झाले।

Verse 10

तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् । पंथानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी

त्याच दिवशी देवी स्वर्णरेखा नदीरूपाने, अधःस्थानीतून उद्भवून ‘वासुकी’ नावाच्या पंथास प्राप्त झाली; ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे।

Verse 11

ऐरावतपदाक्रांत उज्जयन्तो महागिरिः । सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि

ऐरावताच्या पायाच्या आघाताने आक्रांत झालेल्या उज्जयंत महागिरीतून, गजपदोत्पन्न निर्मळ जल अनेक धारांनी स्रवले।

Verse 12

देवा ब्रह्मादयः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः

ब्रह्मा आदि सर्व देव तसेच गंगा आदि सर्व नद्या, भवा (शिव)भक्तिभावाने एकत्र येऊन वस्त्रापथ महाक्षेत्री संगत झाल्या।

Verse 13

वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु भूपते । हरस्य त्यजतो भूमौ पतितं वस्त्रभूषणम्

हे भूपते, वस्त्रापथ या पवित्र क्षेत्राचे प्रमाण ऐक. हर (शिव) ते त्यागीत असता त्यांचे वस्त्र-भूषण पृथ्वीवर पडले.

Verse 14

तावन्मात्रं स्मृतं क्षेत्रं देवैर्वस्त्रापथं कृतम् । उत्तरेण नदी भद्रा पूर्वस्यां योजनद्वयम्

एवढेच क्षेत्र स्मृत आहे; देवांनी यास ‘वस्त्रापथ’ असे स्थापन केले. उत्तरेस भद्रा नदी आहे आणि पूर्वेस दोन योजनांचा विस्तार आहे.

Verse 15

दक्षिणेन बलेः स्थानमुज्जयन्तो नदीमनु । अपरस्यां परं नद्यो संगमं वामनात्पुरात्

दक्षिणेस उज्जयन्ती नदीच्या काठी बलीचे पावन स्थान आहे. आणि पश्चिमेस नद्यांचा तो परचा संगम आहे, जो प्राचीन काळापासून वामनाच्या प्रसंगाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 16

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । क्षेत्रस्य विस्तरो ज्ञेयो योजनानां चतुष्टयम्

हे वस्त्रापथ पवित्र क्षेत्र भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारे आहे. या क्षेत्राचा विस्तार चार योजन असा जाणावा.

Verse 17

वैशाखपंचदश्यां तु भवो भावेन भूपते । पूज्यते शिवलोके तु स्थीयते ब्रह्मवासरम्

हे भूपते, वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला भव (शिव) यांची भावाने पूजा केली जाते; आणि शिवलोकी ‘ब्रह्मदिवसा’एवढा काळ वास प्राप्त होतो.

Verse 18

अतो वसंते संप्राप्ते प्रयाणं कुरु भूपते । निगृह्य नियमान्भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः

म्हणून वसंत ऋतु येताच, हे भूपते, तू यात्रेस निघ. नियमांचे दृढ पालन करून, शुचिर्भूत होऊन, स्नान करून, इंद्रियजयी होऊन प्रस्थान कर.

Verse 19

गजवाजिरथांस्त्यक्ता पदाभ्यां याति यो नरः । पुष्पकेण विमानेन स याति शिवमंदिरम्

जो मनुष्य हत्ती, घोडे व रथ त्यागून पायी चालत जातो, तो पुष्पक विमानाने शिवमंदिर-धामास प्राप्त होतो.

Verse 20

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि

जर कोणी एकवेळ भोजन करून, किंवा फक्त रात्री भोजन करून; तसेच काहीही विशेष मागणी न करता, भिक्षाहाराने, किंवा केवळ पाण्यावर, अथवा फलाहाराने (यात्रा करील)—

Verse 21

उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः । स याति सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैर्दिवि

जो उपवास, कृच्छ्र-व्रत किंवा शाकाहार पाळत जातो, तो स्वर्गात सुंदरीवृंदांनी वाऱ्याने झुलविला जाऊन आणि शिवगणांसह गमन करतो.

Verse 22

मलस्नानं विना मार्गे पादाभ्यंगविवर्जितः । मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः

मार्गात शुद्धिस्नान न करता आणि पायांना तेलमर्दन न करता; धूळ-मळ धारण करून, देह क्षीण झालेला, हातात दंड घेऊन, इंद्रियजयी होऊन—

Verse 23

शीतातपजलक्लिष्टः शिवस्मरणतत्परः । यदि याति नरो याति स भित्त्वा सूर्यमंडलम्

थंडी, ऊन व पावसाने क्लेशित असूनही जो शिवस्मरणात तत्पर राहतो, असा नर पुढे गेला तर तो ध्येयास पोहोचतो—जणू सूर्य-मंडलही भेदून जातो.

Verse 24

नरकस्थानपि पितॄन्मातृतः पितृतो नृप । अक्षयं सप्त सप्तैव नयेदेवं शिवालये

हे नृप, मातृपक्ष व पितृपक्षातील जे पितर नरकातही पडले असतील, त्यांनाही तेथून पुढे नेले जाते—सात आणि सात, अक्षय फलासह—जेव्हा कोणी अशा रीतीने शिवालयास पोहोचतो.

Verse 25

लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुंठितः । दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि

जर एखादा नर मृगचर्म पांघरून भूमीवर लोळत लोळत पुढे जातो, किंवा दंड-प्रमाणाने भूमी मोजत मोजत तिची संख्या मोजून (तप/तीर्थयात्रेत) चालतो…

Verse 26

अरण्ये निर्जले स्थाने जलांतःपरिपीडितः । शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः

अरण्यात, निर्जल स्थानी, आतून तहाने व्याकुळ असूनही शंकराला शरण मानून आपल्या मनाला निश्चल व स्थिर करावे.

Verse 27

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप । स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यज्ञे दत्त्वा च मेदिनीम्

हे नृप, ज्याने समुद्र-वसन, सप्तद्वीपवती ही पृथ्वी प्राप्त केली, अनेक यज्ञ केले, आणि यज्ञात तीच मेदिनी दानही दिली…

Verse 28

सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः । निरीक्ष्य मेदिनीं मंदं कृत मंगलमण्डनम्

सात मजली दिव्य विमानात स्थित, दिव्य देह धारण करून हरस्वरूप तो मंदपणे पृथ्वीवर दृष्टि टाकतो; ती मंगलवैभवाने अलंकृत आहे।

Verse 29

मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः । गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः

मृगनयना अप्सरांच्या भुजस्पर्शाने आलिंगित, त्यांच्या पूर्ण पयोधरांच्या स्पर्शाने अनुरक्त होऊन, गीत-वाद्याच्या विनोदात रमून तो नर सत्यलोकास जातो.

Verse 30

विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः । मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये

भुजवेगाने पुढे जावे किंवा पाय बांधून अतिशय हळूहळू चालावे—मौनाच्या योगे मनुष्य माया त्यागून शिवालयास पोहोचतो.

Verse 31

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः । कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात्

ब्रह्मघ्न असो, सुरापी असो, चोर असो, गुरुतल्पगामी असो किंवा कृतघ्न असो—तो पापांतून मुक्त होतो; आणि मृत्यूनंतर मोक्ष पावतो.

Verse 32

मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् । ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेंद्रियसंयमम्

माता-पिता, देश, भाऊ तसेच स्वजन-बांधव—गाव, भूमी व घर त्यागून—आणि इंद्रियसंयम करून…

Verse 33

गृहीत्वा शिवसंस्कारं नरो भ्राम्यति भूतले । द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च

शिवसंस्कार प्राप्त करून नर भूतलावर भ्रमण करीतो, अनेक तीर्थे व पुण्य-आयतने यांचे दर्शन घेण्यासाठी।

Verse 34

कस्मिंस्तीर्थे शुभे स्थाने छित्त्वा संसारबन्धनम् । अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः

कोणत्या शुभ तीर्थात, कोणत्या पवित्र स्थानी मनुष्य संसारबंधन छेदतो—अभय देणारी दक्षिणा देऊन आणि ‘शिव, शिव’ असे सतत उच्चारीत?

Verse 35

एकांते निर्जने स्थाने शिवस्मरणतत्परः । यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप

हे नराधिप! जर कोणी एकांती, निर्जन स्थानी शिवस्मरणात तत्पर राहतो, तर लोक त्याला नमस्कार करण्यास येतात।

Verse 36

आयांति देवताः सर्वे चिह्नं तस्य निरीक्षितुम् । विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः

त्याचे चिह्न पाहण्यासाठी सर्व देव येतात; ‘विमानांच्या समूहांनी तो पुरुषोत्तम कधी नेला जाईल?’

Verse 37

यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च । निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः

आणि योग्य काळी तो पञ्चत्व (मृत्यू) पावतो; मनुष्यांच्या खांद्यावर त्याचे शरीर नेले जाते; तेव्हा सुरसुंदरी त्याच्याकडे पाहत राहतात, आणि आनंदमदाने विह्वल त्या दिव्य रमणी त्याला पुढे नेतात।

Verse 38

सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः संपूज्यमानः शिवरूपधारी । सुरादिलोकान्प्रविमुच्य वेगाच्छिवालये तिष्ठति रुद्रभक्तः

इंद्र, सूर्य, अग्नी, कुबेर व रुद्र यांनी पूर्ण पूजिला गेलेला, शिवरूप धारण करणारा तो रुद्रभक्त वेगाने देव-लोकांपलीकडे जाऊन शिवधामात निवास करतो।