Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । कृत्वा जागरणं विष्णोर्यथान्यायं नरेश्वर । पितॄन्यच्छति पुण्यं च ततः किं कुरुते यमः

मार्कण्डेय म्हणाले—हे नरेश्वर! जो विधिपूर्वक विष्णूचे जागरण करतो, तो पितरांना पुण्य अर्पित करतो; मग त्याच्यावर यमाचे काय सामर्थ्य चालेल?

Verse 2

भुक्तो वा यदि वाऽभुक्तः स्वच्छो वाऽस्वच्छ एव वा । विमुक्तिः कथिता तत्र हरिजागरणान्नृणाम्

मनुष्याने भोजन केले असो वा नसो, तो स्वच्छ असो वा अस्वच्छ—तेथे हरि (विष्णू)चे जागरण केल्याने लोकांची मुक्ती सांगितली आहे.

Verse 3

अस्नातो वा नरः स्नातो जागरे समुपस्थिते । सर्वतीर्थाप्लुतो ज्ञेयस्तं दृष्ट्वा दिवमाव्रजेत्

मनुष्याने स्नान केले असो वा नसो—जागरण येताच त्याला सर्व तीर्थांत स्नान केलेला समजावे; त्याचे दर्शन घेतल्यानेही स्वर्गप्राप्ती होते.

Verse 4

श्वपचा जागरं कृत्वा पदं निर्वाणमागताः । किं पुनर्वर्णसंभूताः सदाचारपरास्तथा

श्वपच-योनीत जन्मलेलेही जागरण करून निर्वाणपदाला पोहोचले; मग वर्णांत जन्मलेले व सदाचारनिष्ठ असतील तर त्यांचे काय सांगावे!

Verse 5

युवतीनादमाकर्ण्य यथा निद्रा न जायते । जागरे चैवमेव स्यात्तत्कथानां च कीर्तने

जसे युवतींचा नाद ऐकला की झोप येत नाही, तसेच जागरणातही—भगवंताच्या कथांचे कीर्तन व पुनर्कथन केल्याने निद्रा दूर होते.

Verse 6

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । उत्कल्लनं मनःपापं शोधयेद्विष्णु जागरः

ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी, गुरुपत्नीगमन, हिंसक अतिक्रमण व मनाचे पाप—विष्णूचे जागरण हे सर्व शुद्ध करते।

Verse 7

विमुक्तिः कामुकस्योक्ता किं पुनर्वीक्षतां हरिम्

कामासक्तालाही मुक्ती सांगितली आहे; मग जे हरिचे दर्शन करतात, त्यांना मुक्ती किती अधिक सुलभ होईल!

Verse 8

वाचिकं मानसं पापं करणैर्यदुपार्जितम् । अन्यैर्निमिषमात्रेण व्यपोहति न संशयः

वाणीचे व मनाचे पाप, जे इंद्रियांद्वारे साठले आहे—हे जागरण ते निमिषमात्रात दूर करते; यात संशय नाही।

Verse 9

गोष्ठ्यां समागता ये तु तेषां पापं कुतः स्मृतम् । मातृपूजा गयाश्राद्धं सुतीर्थगमनं तथा । जागरस्य नृणां राजन्समानि कवयो विदुः

जे पवित्र गोष्ठीत एकत्र झाले, त्यांच्याबद्दल पाप कसे म्हणावे? मातृपूजा, गयाश्राद्ध व उत्तम तीर्थगमन—हे राजन्, कविजन हे मनुष्यांसाठी जागरणास सम मानतात।

Verse 10

जननीपूजनं भूप ह्यश्वमेधायुतैः समम् । पूर्णं वर्षशतं भूप कुशाग्रेणोद्धृतं जलम्

हे भूप! जननीपूजन हे दहा हजार अश्वमेध यज्ञांइतकेच आहे. तसेच हे भूप! कुशाग्राने उचललेले जल, पूर्ण शंभर वर्षे (अर्पिले असता) महापुण्यकारक मानले जाते।

Verse 11

पिबन्पात्रे द्विजः सम्यक्तीर्थे पुष्करसंज्ञिते । जागरस्यैव चैतानि कलां नार्हंति षोडशीम्

पुष्कर नामक तीर्थात पात्रातून विधिपूर्वक पाणी पिल्यास द्विजास जे पुण्य मिळते, तेही केवळ हरि-जागराच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशाइतकेही होत नाही।

Verse 12

कृत्वा कांचनसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिप । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं हरिजागरे

हे वसुधाधिप! संपूर्ण पृथ्वी सुवर्णमयी करून दान दिल्यास जे फळ मिळते, तेच फळ हरि-जागराने प्राप्त होते।

Verse 14

निकृंतनं कर्मणश्च ह्यात्मना दुष्कृतं कृतम् । व्यपोहति न संदेहो येन जागरणं कृतम् । संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि पुनरेव महीपते । जागरे पद्मनाभस्य यत्फलं कवयो विदुः

ज्याने जागर केला आहे तो स्वतःकडून घडलेली दुष्कर्मे छेदून दूर करतो—यात संशय नाही। हे महीपते! पद्मनाभाच्या जागराचे फळ जे कविजन जाणतात, ते मी पुन्हा संक्षेपाने सांगतो।

Verse 15

रवेर्बिंबमिदं भित्त्वा स योगी हरिजागरे । प्रयाति परमं स्थानं योगिगम्यं निरंजनम् । सांख्ययोगैः सुदुःखेन प्राप्यते यत्पदं हरेः

हरि-जागराने तो योगी सूर्यबिंब भेदून योगिगम्य, निरंजन परम धामास पोहोचतो—हरिचे ते पद, जे सांख्य-योगांनीही फार कष्टाने मिळते।

Verse 16

नद्यो नदा यथा यांति सागरे संस्थितिं क्रमात् । एवं जागरणात्सर्वे तत्पदे यांति संस्थितिम्

जसे नद्या व ओढे क्रमाने सागरात जाऊन स्थिरावतात, तसेच जागरामुळे सर्वजण त्या परम पदात स्थिती प्राप्त करतात।

Verse 17

मेरुमंदरमानानि कृत्वा पापानि वा नरः । हरिजागरणे तानि व्यपोहति न संशयः

ज्याने मेरु-मंदरासारखी प्रचंड पापे केली असतील, तो हरि-जागरणाने ती निःसंशय दूर करतो.

Verse 18

राज्यं स्वर्गं तथा मोक्षं यच्चान्यदीप्सितं नृणाम् । ददाति भगवान्कृष्णः स्वगीतैर्जागरे स्थितः

राज्य, स्वर्ग, मोक्ष आणि मनुष्यांना हवे असलेले अन्य सर्व—स्वतःची स्तुतीगीते गात जागरणात स्थिर राहणाऱ्यांना भगवान् कृष्ण देतात.

Verse 19

जागरेणैव पापानां श्वपचानां महीपते । तत्पदं कविभिः प्रोक्तं किं पुनस्तु द्विजन्मनाम्

हे राजन्! केवळ जागरणाने पापी श्वपचही त्या परम पदाला पोहोचतात, असे कविजन म्हणतात; मग द्विजन्म्यांचे काय सांगावे!

Verse 20

जपध्यानविहीनस्य गायकस्यापि भूपते । कर्मभ्रष्टस्य च प्रोक्तो मोक्षस्तु हरिजागरे

हे भूपते! जप-ध्यान नसतानाही जो गातो, तसेच कर्मभ्रष्ट झालेला—अशा दोघांसाठीही हरि-जागरणातून मोक्ष सांगितला आहे.

Verse 21

तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु पुण्यं पुण्यवतां नृणाम् । यत्तु साधयते भूप जागरे संव्यवस्थितः

हे भूप! त्रिलोकीत पुण्यवानांनाही असे कोणते पुण्य नाही, जे जागरणात दृढपणे स्थित राहून साध्य होते त्याच्या बरोबरीचे.

Verse 22

त्वया पुनरिदं कार्य्यं स्मर्त्तव्यो गरुडध्वजः । एकादश्यां न भोक्तव्यं कर्तव्यं जागरं सदा

म्हणून तुला हे करावे—गरुडध्वज भगवान् हरि यांचे स्मरण करावे। एकादशीस भोजन करू नये आणि सदैव रात्रिजागरण करावे।

Verse 23

जागरे वर्त्तमानस्य श्वपचस्य गतिर्भवेत् । किंपुनर्वर्णजातीनां वैष्णवानां महीपते

हे महीपते! जागरणात स्थित श्वपच (अत्यंत नीच) सुद्धा शुभ गती पावतो; मग वर्णजात वैष्णवांची तर गोष्टच काय!

Verse 24

ये तु जागरणे निद्रां न यांति नृपपुंगव । न तेषां जननी याति खेदं गर्भावधारणात्

हे नृपश्रेष्ठ! जे जागरणात झोपत नाहीत, त्यांच्या जननीला गर्भधारणामुळे कोणताही खेद होत नाही।

Verse 25

तस्माज्जागरणं कार्य्यं मातुर्जठरवर्जिभिः । भीतेर्मोक्षपरैर्मर्त्यैः सुखचेष्टाबहिष्कृतैः

म्हणून मातृगर्भबंधनातून मुक्त व्हावे अशी इच्छा असलेले, संसारभयाने भयभीत, मोक्षपरायण आणि सुखभोगाच्या चेष्टा त्यागलेले मर्त्यांनी जागरण करावे।

Verse 26

यस्तु जागरणं रात्रौ कुर्याद्भक्तिसमन्वितः । निमिषेनिमिषे राजन्नश्वमेधफलं लभेत्

परंतु हे राजन्! जो भक्तियुक्त होऊन रात्रिजागरण करतो, तो क्षणोक्षणी अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 27

शयनो त्थापनाभ्यां च समं पुण्यमुदाहृतम् । विशेषो नास्ति भूपाल विष्णुना कथितं पुरा

शयन व उठणे—दोन्हींत समान पुण्य सांगितले आहे. हे भूपाल, यात काही भेद नाही; विष्णूंनी पूर्वी असेच कथन केले आहे.

Verse 28

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्थिताः शूद्राश्च जागरे । पक्षिणः कृमिकीटाश्च ह्यनेके चैव जंतवः । ते गताः परमं स्थानं योगिगम्यं निरंजनम्

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र जे जागरणात स्थिर राहिले—तसेच पक्षी, कृमी-कीटक व अनेक अन्य जीव—योगिगम्य, निरंजन परम धामास प्राप्त झाले.

Verse 29

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । कृष्णजागरणे तानि क्षयं यांति न संशयः

जी काही पापे असोत—ब्रह्महत्येसमानही—कृष्णजागरणात ती नष्ट होतात; यात संशय नाही.

Verse 30

एकतः क्रतवः सर्वे सर्वतीर्थसमन्विताः । एकतो देवदेवस्य जागरः कृष्णवल्लभः । न समं ह्यधिकः प्रोक्तः कविभिः कृष्णजागरः

एका बाजूस सर्व यज्ञ व सर्व तीर्थांचे संचित फल; दुसऱ्या बाजूस देवदेवाचा कृष्णप्रिय जागर. कवींनी सांगितले आहे की कृष्णजागर सम नाही—अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 31

सूर्यशक्रादयो देवा ब्रह्मरुद्रादयो गणाः । नित्यमेव समायांति जागरे कृष्णवल्लभे

सूर्य, शक्र इत्यादी देव व ब्रह्मा-रुद्र इत्यादी गण कृष्णप्रिय त्या जागरणास नित्य येतात.

Verse 32

गंगा सरस्वती रेवा यमुना च शतह्रदा । चंद्रभागा वितस्ता च नद्यः सर्वाश्च तत्र वै

तेथे खरोखर गंगा, सरस्वती, रेवा, यमुना व शतह्रदा; तसेच चंद्रभागा व वितस्ता—अशा सर्व नद्या तेथेच उपस्थित आहेत.

Verse 33

सरांसि च ह्रदाश्चैव समुद्राः कृत्स्नशो नृप । एकादश्यां नृपश्रेष्ठ गच्छंति हरिजागरे

हे नृपश्रेष्ठ! एकादशीला सर्व सरोवरे, ह्रद आणि संपूर्ण समुद्रही हरिजागरणास (रात्रिजागरास) जातात.

Verse 34

स्पृहणीयास्तु देवेभ्यो ये नराः कृष्णजागरे । नृत्यं गीतं प्रकुर्वंति वीणावाद्यं तथैव च

जे नर कृष्णजागरणात नृत्य-गीत करतात आणि वीणावादनही करतात, ते देवांनाही स्पृहणीय (ईर्ष्यनीय) ठरतात.

Verse 35

भक्त्या वाऽप्यथवाऽभक्त्या शुचिर्वाप्यथवाऽशुचिः । कृत्वा जागरणं विष्णोर्मुच्यते पापकोटिभिः

भक्तीने वा अभक्तीने, शुचि वा अशुचि—विष्णूचे जागरण केल्याने मनुष्य कोट्यवधी पापांतून मुक्त होतो.

Verse 36

पादयोः पांसुकणिका यावत्तिष्ठंति भूतले । तावद्वर्षसहस्राणि जागरी वसते दिवि

पायांची धूळकणिका जितका काळ भूमीवर राहते, तितकीच सहस्र वर्षे जागरण करणारा स्वर्गात वास करतो.

Verse 37

तस्माद्गृहं प्रगन्तव्यं जागरे माधवस्य च । कलौ मलविनाशाय द्वादशद्वादशीषु च

म्हणून माधवाच्या जागरणासाठी भगवंताच्या मंदिरात जावे. कलियुगात मलनाशासाठी विशेषतः द्वादश तिथी व द्वादशीला हे करावे.

Verse 38

सुबहून्यपि पापानि कृत्वा जागरणं हरेः । निर्द्दहेन्मेरुतुल्यानि युगकोटिशतान्यपि

अतिशय अनेक पापे केली तरी जो हरिचे जागरण करतो, तो मेरुपर्वतासारखी मोठी पापेही—कोट्यवधी युगांत साचलेली—भस्म करतो.

Verse 39

उन्मीलिनी महीपाल यैः कृता प्रीतिसंयुतैः । कलौ जागरणोपेता फलं वक्ष्यामि तच्छृणु

हे महीपाल! ऐक—कलियुगात प्रीतिभक्तीने आणि जागरणासह जी उन्मीलिनी केली जाते, तिचे फळ मी सांगतो; ते श्रवण कर.

Verse 40

स्थितौ युगसहस्रं तु पादेनैकेन भूतले । काश्यां च जाह्नवीतीरे तत्फलं लभते नरः

काशीत आणि जाह्नवी (गंगेच्या) तीरावर एक पायावर पृथ्वीवर उभे राहून हजार युग तप केल्यास जे फळ मिळते, तेच फळ मनुष्याला प्राप्त होते.

Verse 41

भवेद्युगसहस्रं च विनाऽहारेण यत्फलम् । उन्मीलिनीं समासाद्य फलं जागरणे हरेः

हजार युग निराहार राहिल्यास जे फळ मिळते, तेच फळ उन्मीलिनी व्रत स्वीकारून हरिचे जागरण केल्याने प्राप्त होते.

Verse 42

दुष्प्राप्यं वैष्णवं स्थानं मखकोटिशतैः कृतैः । हेलया प्राप्यते नूनं द्वादश्यां जागरे कृते

कोट्यवधी यज्ञ केले तरी जे वैष्णव धाम दुर्मिळ आहे, ते द्वादशीच्या रात्री जागरण केल्याने—अल्प प्रयत्नानेही—निश्चितच प्राप्त होते।

Verse 43

न कुर्वंति व्रतं विष्णोर्जागरेण समन्वितम् । परस्वं पारदार्यं च पापं तान्प्रति गच्छति

जे विष्णूचे व्रत रात्रिजागरणासह करीत नाहीत, त्यांच्याकडे परधनलोभ व परस्त्रीगमनाची पापे येऊन चिकटतात।

Verse 44

एकेनैवोपवासेन भावहीनास्तु मानवाः । निर्द्दग्धाऽखिलपापास्ते प्रयांति स्वर्गकाननम्

फक्त एका उपवासानेही, भावभक्ती नसलेले मनुष्यसुद्धा सर्व पापे दग्ध करून स्वर्गातील उपवनांना जातात।

Verse 45

यत्र भागवतं शास्त्रं यत्र जागरणं हरेः । शालिग्रामशिला यत्र तत्र गच्छेद्धरिः स्वयम्

जिथे भागवत शास्त्र पूजिले जाते, जिथे हरीचे जागरण केले जाते, आणि जिथे शालिग्रामशिला असते—तिथे हरि स्वतः येतात।

Verse 46

न पुर्य्यः पावनाः सप्त कलौ वेदवचो नहि । यादृशं वासरं विष्णोः पावनं जागरान्वितम्

कलियुगात वेदवचन सात पावन पुर्यांनाही तितके पावन म्हणत नाही, जितके जागरणासह विष्णूचा दिवस परम पावन आहे।

Verse 47

संप्राप्ते वासरे विष्णोर्ये न कुर्वंति जागरम् । मज्जंति नरके घोरे नरानार्य्यो न संशयः

विष्णूचा पवित्र वार आला असता जे त्या दिवशी जागरण करीत नाहीत, ते निःसंशय घोर नरकात बुडतात; ते दुराचारी होत.