Adhyaya 30

Verse 1

लोमश उवाच । वल्गमानं तमायांतं तारका सुरमोजसा । आजघान च वज्रेण इंद्रो मतिमतां वरः

लोमश म्हणाले—देवतुल्य पराक्रमाने उड्या मारत पुढे येणाऱ्या तारकावर, मतिमंतांमध्ये श्रेष्ठ इंद्राने वज्राने प्रहार केला।

Verse 2

तेन वज्रप्रहारेण तारको विह्वलीकृतः । पतितोऽपि समुत्थाय शक्त्या तं प्राहरद्द्विपम्

त्या वज्रप्रहाराने तारक व्याकुळ झाला. तरीही पडूनही उठून उभा राहिला आणि शक्तीने त्या गजावर प्रहार केला।

Verse 3

पुरंदरं गजस्थं हि अपातया भूतले । हाहाकारो महानासीत्पतिते च पुरंदरे

गजावर बसलेल्या पुरंदर (इंद्र)ाला त्याने भूमीवर पाडले. आणि पुरंदर पडताच मोठा हाहाकार झाला।

Verse 4

तारकेणापि तत्रैव यत्कृतं तच्छृणु प्रभो । पतितं च पदाक्रम्य हस्ताद्वज्रं प्रगृह्य च

हे प्रभो, तेथेच तारकाने जे केले ते ऐका। पडलेल्या योद्ध्यावर पाऊल ठेवून त्याच्या हातातून वज्र उचलून घेतले।

Verse 5

हतं देवेंद्रमालोक्य तारको रिपुसूदनः । वज्रघातेन महताऽताडयत्तु पुरंदरम्

देवेंद्र हत झालेला पाहून, रिपुसूदन तारकाने महान वज्राघाताने पुरंदर (इंद्र) यास ताडले।

Verse 6

त्रिशूलमुद्यम्य महाबलस्तदा स वीरभद्रो रुषितः पुरंदरम् । संरक्षमाणो हि जघान तारकं शूलेन दैत्यं च महाप्रभेण

तेव्हा महाबली वीरभद्र क्रुद्ध होऊन त्रिशूल उगारला; पुरंदराचे रक्षण करीत, महाप्रभ शूळाने त्याने दैत्य तारकास घायाळ करून पाडले।

Verse 7

शूलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले । पतितोऽपि महातेजास्तारकः पुनरुत्थितः

शूलप्रहाराने जखमी होऊन तो भूमीवर कोसळला। तरीही महातेजस्वी तारक पडूनही पुन्हा उभा राहिला।

Verse 8

जघान परया शक्त्या वीरभद्रं तदोरसि । वीरभद्रोपि पतितः शक्तिघातेन तस्य वै

त्याने परम शक्तीने (भाल्याने) वीरभद्राच्या उरावर घाव घातला। त्या शक्तिघाताने वीरभद्रही निश्चयच पडला।

Verse 9

सगणाश्चैव देवाश्च गंधर्वोरगराक्षसाः । हाहाकारेण महता चुक्रुशुश्च पुनःपुनः

गणांसह देव, गंधर्व, नाग व राक्षस यांनी मोठ्या ‘हा हा’ आक्रोशाने पुन्हा पुन्हा आर्तनाद केला।

Verse 10

तदोत्थितः सहसा महाबलः स वीरभद्रो द्विषतां निहंता । त्रिशूलमुद्यम्य तडित्प्रकाशं जाज्वल्यमानं प्रभया निरंतरम् । स्वरोचिषा भासितदिग्वितानं सूयदुबिंबाग्न्युडुमण्डलाभम्

तेव्हा शत्रूंचा संहार करणारा महाबली वीरभद्र सहसा उठला। वीजेसारखा प्रकाशमान त्रिशूल उचलून, अखंड प्रभेने जाज्वल्य होत, त्याने आपल्या तेजाने दिशांचे आकाशमंडप उजळून टाकले—जणू सूर्यबिंब, जणू अग्नी, जणू तारकांचे मंडल।

Verse 11

त्रिशूलेन तदा यावद्धंतुकामो महाबलः । निवारितः कुमारेण मावधीस्त्वं महामते

तेव्हा महाबली तो त्रिशूलाने मारण्यास जसा प्रहार करणार, तसाच कुमाराने त्याला रोखले—“हे महामते, तू याचा वध करू नकोस।”

Verse 12

जगर्ज च महातेजाः कार्त्तिकेयो महाबलः

तेव्हा महातेजस्वी, महाबली कार्त्तिकेय गर्जला।

Verse 13

तदा जयेत्यभिहितो भूतैराकाशसंस्थितैः । शक्त्या परमया वीरस्तारकं हंतुमुद्यतः

तेव्हा आकाशात स्थित भूतांनी ‘जय’ असा जयघोष केला; आणि तो वीर परम शक्ती (शक्ती-शस्त्र) घेऊन तारकाचा वध करण्यास उद्यत झाला।

Verse 14

तारकस्य कुमारस्य संग्रामस्तत्र दुःसहः । जातस्ततो महाघोरः सर्वभूतभयंकरः

तेथे तारक व कुमार यांचा संग्राम अत्यंत दुःसह झाला; त्यातून सर्व भूतांना भयभीत करणारा महाघोर रणसंग्राम उद्भवला।

Verse 15

शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम् । शक्तिभ्यां भिन्नहस्तौ तौ महासाहससंयुतौ

शक्ती हातात घेऊन ते दोन्ही वीर परस्परांशी लढू लागले; शक्तींनी त्यांनी एकमेकांचे हात विदीर्ण केले—दोघेही महासाहसी होते।

Verse 16

परस्परं वंचयंतौ सिंहाविव महाबलौ । वैतालिकीं समाश्रित्य तथा वै खेचरीं गतिम्

महाबलवान सिंहांसारखे ते परस्परांना चकवा देत होते; त्यांनी वैतालिकी तसेच खेचरी—आकाशचारी—गतीचा आश्रय घेतला।

Verse 17

पार्वतं मतमाश्रित्य शक्त्या शक्तिं निजघ्नतुः । एभिर्मतैर्महावीरौ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्

पार्वतीय युक्तीचा आश्रय घेऊन त्यांनी शक्तीने शक्तीवर प्रहार केला; अशा रणनीतींनी त्या महावीरांनी उत्तम व महान युद्ध केले।

Verse 18

अन्योन्यसाधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ । जघ्नतुः शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ

एकमेकांचे समकक्ष होऊन, बल-पराक्रमाने महान आणि रणविशारद असे ते दोघे रणात शक्तींच्या धारांनी परस्परांवर प्रहार करू लागले।

Verse 19

मूर्ध्नि कण्ठे तथा बाह्वोर्जान्वोश्चैव कटीतटे । वक्षस्युरसि पृष्ठे च चिच्छिदतुः परस्परम्

मस्तकावर, कंठावर, भुजांवर, गुडघ्यांवर, कटीप्रदेशावर, वक्षस्थळी, उरःस्थळी व पाठीवर—अशा रीतीने ते दोघेही परस्परांवर वारंवार प्रहार करून जखमा करीत राहिले।

Verse 20

तदा तौ युध्यमानौ च हन्तुकामौ महाबलौ । प्रेक्षका ह्यभवन्सर्वे देवगन्धर्वगुह्यकाः

तेव्हा ते दोघे महाबलवान, एकमेकांचा वध करण्याच्या इच्छेने युद्ध करीत होते; आणि देव, गंधर्व व गुह्यक—सर्वजण त्या संग्रामाचे प्रेक्षक झाले।

Verse 21

ऊचुः परस्परं सर्वे कोऽस्मिन्युद्धे विजेष्यते । तदा नभोगता वाणी उवाच परिसांत्व्य वै

सर्वजण परस्पर म्हणू लागले—“या युद्धात कोण जिंकेल?” तेव्हा आकाशस्थ वाणीने खरोखर त्यांना धीर देत असे म्हटले।

Verse 22

तारकं हि सुराश्चाद्य कुमारोऽयं हनिष्यति । मा शोच्यतां सुराः सर्वैः सुखेन स्थीयतां दिवि

“हे देवहो! हा कुमार आजच तारकाचा वध करील. तुम्ही सर्वांनी शोक करू नका; स्वर्गात निश्चिंतपणे सुखाने रहा।”

Verse 23

श्रुत्वा तदा तां गगने समीरितां तदैव वाचं प्रमथैः परीतः । कुमारकस्तं प्रति हंतुकामो दैत्याधिपं तारकमुग्ररूपम्

गगनात उच्चारलेली ती वाणी ऐकून, प्रमथांनी वेढलेला कुमार वधकांक्षेने उग्ररूप दैत्याधिप तारकाकडे पुढे सरसावला।

Verse 24

शक्त्या तया महाबाहुराजघान स्तनांतरे । तारकं ह्यसुरश्रेष्ठं कुमारो बलवत्तरः

त्या शक्तीने महाबाहू, अधिक बलवान कुमाराने असुरश्रेष्ठ तारकास उरःस्थळी मध्यभागी प्रहार केला।

Verse 25

तं प्रहारमना दृत्य तारको दैत्यपुंगवः । कुमारं चाऽपि संक्रुद्धः स्वशक्त्या चाजघान वै

तो प्रहार न मानता दैत्यपुंगव तारक क्रुद्ध झाला आणि आपल्या शक्तीनेच कुमारावर प्रत्याघात केला।

Verse 26

तेन शक्तिप्रहारेण शांकरिर्मूर्च्छितोऽभवत् । मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्तः स्तूयमानो महर्षिभिः

त्या शक्तीच्या प्रहाराने शांकरि (शंकरपुत्र कुमार) मूर्च्छित झाला; क्षणातच शुद्धीवर येऊन महर्षींनी त्याची स्तुती केली।

Verse 27

यथा सिंहो मदोन्मत्तो हंतुकामस्तथैव च । कुमारस्तारकं दैत्यमाजघान प्रतापवान्

जसा मदोन्मत्त सिंह मारण्याच्या इच्छेने झडप घालतो, तसाच प्रतापवान कुमाराने दैत्य तारकावर प्रहार केला।

Verse 28

एवं परस्परेणैव कुमारश्चैव तारकः । युयुधातेऽतिसंरब्धौ शक्तियुद्धपरायणौ

अशा रीतीने समोरासमोर कुमार आणि तारक—दोघेही अतिशय संतप्त—शक्तीयुद्धात तल्लीन होऊन लढू लागले।

Verse 29

अभ्यासपरमावास्तामन्योन्यविजिगीषया । तथा तौ युध्यमानौ च चित्ररूपौ तपस्विनौ

अस्त्रविद्येच्या अभ्यासाची पराकाष्ठा आणि परस्परांना जिंकण्याची इच्छा यांमुळे प्रेरित झालेले ते दोघेही युद्ध करत असतानाही अद्भुत रूपधारी, घोर तपात स्थित तपस्व्यांसारखे भासत होते।

Verse 30

धाराभिश्च अणीभीश्च सुप्रयुक्तौ च जघ्नतुः । अवलोकपराः सर्वे देवगन्धर्वकिन्नराः

शस्त्रांच्या धारांनी आणि तीक्ष्ण बाणांनी, उत्तम रीतीने प्रयुक्त करून, ते दोघे एकमेकांवर प्रहार करू लागले; आणि सर्व देव, गंधर्व व किन्नर केवळ पाहण्यातच तल्लीन झाले।

Verse 31

विस्मयं परमं प्राप्ता नोचुः किंचन तस्य वै । न ववौ च तदावायुर्निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः

परम विस्मयाने ग्रासले जाऊन त्यांनी काहीच बोलले नाही। तेव्हा वारा वाहिला नाही आणि दिवाकराचा तेजही म्लान झाले।

Verse 32

हिमालयोऽथ मेरुश्च श्वेतकूटश्च दर्दुरः । मलयोऽथ महाशैलो मैनाको विंध्यपर्वतः

हिमालय आणि मेरु, श्वेतकूट आणि दर्दुर; मलय हा महाशैल, मैनाक आणि विंध्य पर्वत—

Verse 33

लोकालोकौ महाशैलौ मानसोत्तरपर्वतः । कैलासो मन्दरो माल्यो गन्धमादन एव च

लोकालोक हा महाशैल आणि मानसोत्तर पर्वत; कैलास, मंदर, माल्य आणि गंधमादनही—

Verse 34

उदयाद्रिर्महेंद्रश्च तथैवास्तगिरिर्महान्

उदयाद्री, महेंद्र तसेच तद्वत् महान अस्तगिरी—हे पर्वतश्रेष्ठ तेथे आले।

Verse 35

एते चान्ये च बहवः पर्वताश्च महाप्रभाः । स्नेहार्द्दितास्तदाजग्मुः कुमारं च परीप्सवः

हे व इतरही अनेक महाप्रभ पर्वत, स्नेहाने व्याकुळ होऊन तेथे आले—कुमाराचे रक्षण व साथ करण्याच्या इच्छेने।

Verse 36

ततः स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः । पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे प्रतिबोधयन्

त्यानंतर गिरिजापुत्र, शंकरपुत्राने, भयभीत झालेल्या त्या सर्व पर्वतांना पाहून त्यांना बोध देत धीर दिला।

Verse 37

कुमार उवाच । मा खिद्यत महाभागा मा चिंता क्रियतां नगाः । घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषामिह पश्यताम्

कुमार म्हणाला—हे महाभागांनो, खिन्न होऊ नका; हे नगांनो, चिंता करू नका। आज येथे सर्वांच्या देखत मी त्या परम पापीचा वध करीन।

Verse 38

एवं समाश्वास्य तदा मनस्वी तान्पर्वतान्देवगणैः समेतान् । प्रणम्य शंभुं मनसा हरिप्रियः स्वां मातरं चैव नतः कुमारः

अशा रीतीने देवगणांसह जमलेल्या त्या पर्वतांना धीर देऊन, मनस्वी—हरिप्रिय—कुमाराने मनाने शंभूस प्रणाम केला आणि आपल्या मातेलाही नमस्कार केला।

Verse 39

कार्त्तिकेयस्ततः शक्त्या निचकर्त रिपोः शिरः । तच्छिरो निपपातोर्व्यां तारकस्य च तत्क्षणात् । एवं स जयमापेदे कार्त्तिकेयो महाप्रभुः

तेव्हा कार्त्तिकेयाने आपल्या शक्तीने शत्रूचे शिर छेदिले. त्याच क्षणी तारकाचे शिर भूमीवर पडले. अशा रीतीने महाप्रभू कार्त्तिकेयाने विजय संपादन केला.

Verse 40

ददृशुस्तं सुरगणा ऋषयो गुह्यकाः खगाः । किंनराश्चारणाः सर्पास्तथा चैवाप्सरो गणाः

त्याला देवगणांनी पाहिले; ऋषींनी, गुह्यकांनी, पक्ष्यांनी, किंनरांनी, चारणांनी, सर्पांनी तसेच अप्सरांच्या गणांनीही पाहिले.

Verse 41

हर्षेण महताविष्टास्तुष्टुवुस्तं कुमारकम् । विद्याधर्यश्च ननृतुर्गायकाश्च जगुस्तदा

महान हर्षाने भरून त्यांनी त्या कुमाराची स्तुती केली. तेव्हा विद्याधरी कन्यांनी नृत्य केले आणि गायकांनी त्या वेळी गान केले.

Verse 42

एवं विजयमापन्नं दृष्ट्वा सर्वे मुदा युताः । ततो हर्षात्समागम्य स्वांकमारोप्य चात्मजम्

त्याला असा विजयी पाहून सर्वजण आनंदित झाले. मग हर्षाने (माता) पुढे येऊन पुत्राला मांडीवर उचलून घट्ट आलिंगन दिले.

Verse 43

परिष्वज्य तु गाढेन गिरिजापि तुतोष वै । स्वोत्संगे च समारोप्य कुमारं सूर्यवर्चसम्

गिरिजेने त्याला घट्ट आलिंगन देऊन समाधान मानले. सूर्यतेजाने दीप्त कुमाराला आपल्या मांडीवर बसवून ती आनंदित झाली.

Verse 44

लालयामास तन्वंगी पार्वती रुचिरेक्षणा । ऋषीभिः सत्कृतः शंभुः पार्वत्या सहितस्तदा

तेव्हा सडपातळ देहयष्टीची, रम्य नेत्रांची पार्वतीने आपल्या पुत्राला प्रेमाने लाड केले. त्याच वेळी पार्वतीसह शंभू (शिव) यांचा ऋषींनी सत्कार केला.

Verse 45

आर्यासनगता साध्वी शुशुभे मितभाषिणी । संस्तूयमाना मुनिभिः सिद्धचारणपन्नगैः

आर्य आसनावर विराजमान, साध्वी व मितभाषिणी देवी अत्यंत शोभून दिसली. मुनि, सिद्ध, चारण आणि पन्नग (नाग) यांच्या स्तुतीने ती अधिकच तेजस्वी झाली.

Verse 46

नीराजिता तदा देवैः पार्वती शंभुना सह । कुमारेण सहैवाथ शोममाना तदा सती

तेव्हा देवांनी शंभूसह पार्वतीचे नीराजन (आरती) केले. कुमारासह ती सती देवी त्या वेळी अत्यंत तेजस्वी व शोभायमान झाली.

Verse 47

हिमालयस्तदागत्य पुत्रैश्च परिवारितः । मेर्वाद्यैः पर्वतैश्चैव स्तूयमानः परोऽभवत्

तेव्हा हिमालय आपल्या पुत्रांनी वेढलेला तेथे आला. मेरू आदी पर्वतांनी स्तुती केल्याने तो परम तेजस्वी व श्रेष्ठ झाला.

Verse 48

तदा देवगणाः सर्व इन्द्राद्य ऋषिभिः सह । पुष्पवर्षेण महात ववर्षुरमितद्युतिम् । कुमारमग्रतः कृत्वा नीराजनपरा बभुः

तेव्हा इंद्र आदी सर्व देवगण ऋषींंसह, अमित तेजस्वी प्रभूवर महान पुष्पवृष्टी करू लागले. कुमाराला पुढे ठेवून ते नीराजन (आरती) करण्यास तत्पर झाले.

Verse 49

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । संस्तूयमानो विविधैः सूक्तैर्वेदविदां वरैः

गीत-वाद्यांच्या गजराने आणि त्याहून अधिक ब्रह्मघोषरूपी वेदमंत्रांच्या महाध्वनीने, वेदविद्येत श्रेष्ठ जन विविध सूक्तांनी त्यांची स्तुती करीत होते।

Verse 50

कुमारविजयंनाम चरित्रं परमाद्भुतम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

‘कुमारविजय’ नावाचे हे परम अद्भुत चरित्र दिव्य आहे; ते सर्व पापांचे हरण करते आणि मनुष्यांना सर्व शुभ कामना प्रदान करते।

Verse 51

ये कीर्त्तयंति शुचयोऽमितभाग्ययुक्ताश्चानंत्यरूपमजरामरमादधानाः । कौमारविक्रममहात्म्यमुदारमेतदानंददायकमनोर्थकरं नृणां हि

जे शुद्ध आहेत, अमाप सौभाग्ययुक्त आहेत, आणि अनंतरूप—अजर-अमर—तत्त्वाचे ध्यान धारण करून कुमाराच्या विक्रमाचे हे उदार माहात्म्य कीर्तन करतात, ते निश्चयाने मनुष्यांना आनंद देऊन अभिष्ट मनोरथ पूर्ण करते।

Verse 52

यः पठेच्छृणुयाद्वापि कुमारस्य महात्मनः । चरितं तारकाख्यं च सर्वपापैः समुच्यते

जो कोणी महात्मा कुमाराच्या चरित्राचे—विशेषतः ‘तारक’ नावाच्या आख्यानाचे—पठन करतो किंवा ऐकतोही, तो सर्व पापांपासून पूर्णतः मुक्त होतो।