Adhyaya 22

Verse 1

सूत उवाच । एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना परमेष्ठिना । जग्मुः सर्वे महेशं च द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्

सूत म्हणाले—त्या वेळी परमेष्ठी विष्णूने असे सांगितल्यावर, सर्व देव पिनाकधारी महेशाचे दर्शन घेण्यास निघाले।

Verse 2

परे पारे परमेण समाधिना । योगपीठे स्तितं शंभुं गणैश्च परिवारितम्

ते परे पार, परम समाधीत, योगपीठावर स्थित शंभूला—गणांनी वेढलेला—पाहू लागले।

Verse 3

यज्ञोपवितविधिना उरसा बिभ्रंत वृतम् । वासुकिं सर्पराजं च कंबलाश्वतरौ तथा

त्यांनी त्यांना यज्ञोपवीत-विधीनुसार उरावर धारण केलेले पाहिले; तसेच अलंकाररूपाने सर्पराज वासुकी आणि कंबल व अश्वतरही।

Verse 4

कर्णद्वये धारयंतं तथा कर्कोटकेन हि । पुलहेन च बाहुभ्यां धारयंतं च कंकणे

त्यांनी त्यांना दोन्ही कानांत—खरोखर कर्कोटक—धारण केलेले पाहिले; आणि बाहूंवर पुलहाला कंकणरूपाने धारण केलेलेही पाहिले।

Verse 5

सन्नृपुरे शङ्खकपद्मकाभ्यां संधारयंतं च विराजमानम् । कर्पूरगौरं शितिकंठमद्भुतं वृपान्वितं देववरं ददर्शुः

त्या दिव्य सन्नृपुरात त्यांनी शंख व पद्म धारण करणारा, तेजाने उजळलेला परमदेव पाहिला—कर्पूरगौर, नीलकंठ, अद्भुत आणि ऐश्वर्ययुक्त देवश्रेष्ठ।

Verse 6

तदा ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋषयो देवदानवाः । तुष्टुवुर्विविधैः सूक्तैर्वेदोपनिपदन्वितैः

तेव्हा ब्रह्मा व विष्णू, ऋषिगण तसेच देव-दानवांचे समुदाय—वेद-उपनिषद्भावयुक्त विविध सूक्तांनी त्यांची स्तुती करू लागले।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । भर्गाय भूरिभाग्याय त्रिनेत्राय त्रिविष्टषे

ब्रह्मा म्हणाले—रुद्रदेवाला नमस्कार, मदनाचा अंत करणाऱ्यास नमस्कार। भर्ग, महान सौभाग्यस्वरूप, त्रिनेत्र आणि स्वर्गात स्तुत्य प्रभूस नमस्कार।

Verse 8

शिपिविष्टाय भीमाय शेषशायिन्नमोनमः । त्र्यंबकाय जगद्धात्रे विश्वरूपाय वै नमः

शिपिविष्ट, भीम आणि शेषशायी यांना पुनःपुन्हा नमस्कार। त्र्यंबक, जगद्धाता आणि विश्वरूप प्रभूसही निश्चयच नमस्कार।

Verse 9

त्वं धाता सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । कृपया परया युक्तः पाह्यस्मांस्त्वं महेश्वर

आपणच सर्व लोकांचे धाता; आपणच पिता, आपणच माता—आपणच ईश्वर. परम करुणेने युक्त होऊन, हे महेश्वर, आमचे रक्षण करा।

Verse 10

इत्थं स्तुवत्सु देवेषु नन्दी प्रोवाच तान्प्रति । किमर्थमागता यूयं किं वा मनसि वर्तते

अशा रीतीने देव स्तुती करीत असता नंदी त्यांना म्हणाला— “तुम्ही कोणत्या हेतूने आला आहात? आणि मनात काय विचार आहे?”

Verse 11

ते प्रोचुर्देवकार्यार्थं विज्ञप्तुं शंभुमागता । विज्ञप्तो नंदिना तेन शैलादेन महात्मना । ध्यानस्थितो महादेवः सुरकार्यार्थसिद्धये

ते म्हणाले— “देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून आम्ही शंभूस विनविण्यास आलो आहोत।” शैलादाच्या महात्मा पुत्र नंदीने कळविल्यावर ध्यानस्थ महादेव देवकार्यसिद्धीसाठी प्रवृत्त झाले।

Verse 12

ब्रह्मादयः सुग्गणाः सुरसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य विसेषयंति । कार्य्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्यमाना अभ्यागताः सपदि शत्रुभिरर्दिताश्च

हे देवश्रेष्ठ! ब्रह्मा आदि उत्तम गण—देव व सिद्धांचे संघ—विशेषतः तुझे दर्शन घ्यावे म्हणून आले आहेत. कार्यसिद्धी इच्छिणारे ते, श्रेष्ठ असुरांनी धिक्कारलेले व शत्रूंनी पीडित होऊन, त्वरित येथे आले आहेत.

Verse 13

तस्मात्त्वया हि देवेश त्रातव्याश्चाधुना सुराः । एवं तेन तदा शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना द्विजाः

म्हणून, हे देवेश! आता देवांचे रक्षण तुम्हालाच करावे लागेल. हे द्विजांनो! अशा प्रकारे त्या वेळी नंदीने शंभूस विनंती केली.

Verse 14

शनैःशनैरुपरमच्छंभुः परमकोपनः । समाधेः परमात्माऽसावुवाच परमेश्वरः

अतिशय क्रुद्ध असलेला शंभूही हळूहळू शांत झाला. मग तो परमात्मा परमेश्वर समाधीतून उठून बोलला.

Verse 15

महादेव उवाच । कस्माद्युयं महाभागा ह्यागता मत्समीपगाः । ब्रह्मादयो ह्यमी देवा ब्रूत कारणमद्य वै

महादेव म्हणाले—हे महाभागांनो, तुम्ही माझ्या समीप कोणत्या कारणाने आला आहात? ब्रह्मा आदि हे देवच आहात; आता कारण सांगा.

Verse 16

तदा ब्रह्मा ह्युवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम् । तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम्

तेव्हा ब्रह्मा म्हणाले—हे शंभो, देवकार्य अत्यंत महान घडले आहे; तारकाने परम अद्भुत प्रकार केला आहे.

Verse 17

कष्टात्कष्टतरं देव तद्विज्ञप्तुमिहागताः । हे शंभो तव पुत्रेण औरसेन हतो भवेत् । तारको देवशत्रुश्च नान्यथा मम भाषितम्

हे देव, कष्टाहूनही अधिक कष्ट उत्पन्न झाले आहे; ते निवेदन करण्यास आम्ही येथे आलो आहोत। हे शंभो, देवशत्रू तारकाचा वध केवळ तुझ्या औरस पुत्रानेच होईल; माझे वचन अन्यथा नाही.

Verse 18

तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो गृहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभाव दत्ता गिरीन्द्रेण च तां कुरुष्व

म्हणून, हे देव शंभो, तुला गिरिजेला उजव्या हाताने पाणिग्रहण करून विवाह करावा लागेल। हे महानुभावा, गिरींद्राने तिला अर्पण केले आहे; पाणिग्रहणानेच तिला स्वीकार कर.

Verse 19

ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा प्रहसन्नब्रवीच्छिवः । यदा मया कृता देवी गिरिजा सर्वसुन्दरी

ब्रह्माचे वचन ऐकून शिव हसत म्हणाले—“जेव्हा मी सर्वसुंदरी देवी गिरिजेची निर्मिती केली…”

Verse 20

तदा सर्वे सुरेन्द्राश्च ऋषयो मुनयस्तथा । सकामाश्च भविष्यंति अक्षमाश्च परे पथि

तेव्हा सर्व सुरेंद्र, तसेच ऋषि-मुनीही, कामनेने भरून जातील; आणि त्या परमार्गावर ते संयम सहन करण्यास असमर्थ ठरतील।

Verse 21

मदनो हि मया दग्धः सर्वेषां कार्यसिद्धये । मया ह्यधि कृता तन्वी गिरिजा च सुमध्यमा

सर्वांच्या कार्यसिद्धीसाठी मीच मदनाला दग्ध केले. आणि मीच सुमध्यमा, तन्वी गिरिजा (पार्वती) हिलाही अधीन करून मार्गदर्शित केले आहे।

Verse 22

तदानीमेव भो देवाः पार्वती मदनं च सा । जीवयिष्यति भो ब्रह्मन्नात्र कार्या विचारणा

हे देवहो, याच क्षणी ती पार्वती मदनाला जीवंत करील. हे ब्रह्मन्, या विषयात विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 23

एवं विमृश्य भो देंवाः कार्या कार्यविचारणा । मदनेनैव दग्धेन सुरकार्यं महत्कृतम्

हे देवहो, असे विचार करून जे करणे योग्य ते ठरवा. दग्ध झालेल्या मदनामुळे देवकार्याचे महान कार्य आधीच साध्य झाले आहे।

Verse 24

यूयं सर्वे च निष्कामा मया नास्त्यत्र संशयः । यथाहं च सुराः सर्वे तथा यूयं प्रयत्नतः

तुम्ही सर्व निष्काम आहात—यात मला संशय नाही. जसा मी आणि जसे सर्व देव, तसेच तुम्हीही आपल्या प्रयत्नाने तसेच आहात।

Verse 25

तपः परमसंयुक्ताः पारयामः सुदुष्करम् । परमानन्दसंयुक्ताः सुखिनः सर्व एव हि

आम्ही परम तपाने संयुक्त होऊन अत्यंत दुष्कर कार्यही पार पाडतो। परमानंदाने युक्त होऊन आम्ही सर्वजण खरोखर सुखी आहोत।

Verse 26

यूयं समाधिना तेन मदनेन च विस्मृतम् । कामो हि नरकायैव तस्मात्क्रोधोऽभिजायते

त्या समाधीने तुम्ही मदनाला विसरला आहात. काम हा केवळ नरकास कारणीभूत; त्यातूनच क्रोध उत्पन्न होतो.

Verse 27

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहाद्भ्रमते मनः । कामक्रोधौ परित्यज्य भवद्भिः सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्

क्रोधातून मोह उत्पन्न होतो आणि मोहातून मन भ्रमित होते. हे देवश्रेष्ठांनो, काम व क्रोध त्यागा. माझे वचन सर्वांनीच मानावे—कधीही अन्यथा नाही.

Verse 28

एवं विश्राव्य भगवान्स हि देवो वृषध्वजः । सुरान्प्रबोधयामास तथा ऋषिगणान्मुनीन्

असे सांगून भगवान वृषध्वज शिवांनी देवांना जागृत करून उपदेश केला; तसेच ऋषिगण व मुनींनाही प्रबोधित केले.

Verse 29

तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथावच्च गणैश्च परिवारितः

मग शंभू पुन्हा मौन झाले आणि ध्यानाचा आश्रय घेऊन, पूर्वीप्रमाणे यथावत स्थित राहिले—गणांनी वेढलेले.

Verse 30

ध्यानास्थितं च तं दृष्ट्वा नन्दौ सर्वान्विसृज्य तान् । सब्रह्मसेन्द्रान्विबुधानुवाच प्रहसन्निव

त्यांना ध्यानस्थ पाहून नंदीने सर्वांना निरोप दिला; आणि मग ब्रह्मा व इंद्रांसह देवांना जणू हसतच संबोधिले।

Verse 31

यतागतेन मार्गेण गच्छध्वं मा विलंबितम् । तथेति मत्वा ते सर्वे स्वंस्वं स्थानमथाऽव्रजन्

ज्या मार्गाने तुम्ही आला आहात, त्याच मार्गाने त्वरेने जा; विलंब करू नका. ‘तसेच होवो’ असे मानून ते सर्व आपापल्या धामास गेले।

Verse 32

गतेषु तेषु सर्वेषु समाधिस्थोऽभवद्भवः । आत्मानमात्मना कृत्वा आत्मन्येन विचंतयन्

ते सर्व निघून गेल्यावर भव (शिव) समाधिस्थ झाले—आत्म्याला आत्म्यानेच साधून, आत्म्यातच निरंतर चिंतन करीत।

Verse 33

परात्परतरं स्वच्छं निर्मलं निरवग्रहम् । निरञ्जनं निराभासं यस्मिन्मुह्यंति सूरयः

परात्पराहूनही परे असे ते तत्त्व—अत्यंत स्वच्छ, निर्मळ व अव्यय; निरवरोध, निरंजन, आभासरहित—ज्यात सूरिजनही मोह पावतात।

Verse 34

भानुर्नभात्यग्निरथो शशी वा न ज्योतिरेवं न च मारुतो न हि । यं केवलं वस्तुविचारतोऽपि सूक्ष्मात्परं सूक्ष्मतरात्परं च

तेथे सूर्य प्रकाशत नाही, अग्नि नाही, चंद्रप्रकाशही नाही; साधा प्रकाश नाही, वायूसुद्धा नाही. जे तत्त्व ‘वस्तू’ म्हणून सूक्ष्म विचाराने पाहिले तरी, ते सूक्ष्मापलीकडे व अतिसूक्ष्मापलीकडे आहे।

Verse 35

अनिर्द्देश्य मचिन्त्यं च निर्विकारं निरामयम् । ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं च न्यासिनो यांति तत्र वै

जे अवर्णनीय व अचिंत्य, निर्विकार व निरामय, केवळ शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहे—त्या परम तत्त्वासच खरोखर संन्यासी प्राप्त होतात।

Verse 36

शब्दातीनं निर्गुणं निर्विकारं सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं त्वगम्यम् । यत्तद्वस्तु सर्वदा कथ्यते वै वेदातीतैश्चागमैर्मन्त्रभूतैः

जे शब्दातीत, निर्गुण व निर्विकार आहे; जे केवळ सत्स्वरूप आहे; जे ज्ञानानेच गम्य, पण सामान्य उपायांनी अगम्य—त्या तत्त्वाचेच निरंतर कथन वेदातीत प्रकाशनांत व मंत्रस्वरूप आगमांत होते।

Verse 37

तद्वस्तुभूतो भगवान्स ईश्वरः पिनाकपाणिर्भगवान्वृध्वजः । येनैव साक्षान्मकरध्वजो हतस्तपो जुषाणः परमेश्वरः सः

तेच तत्त्व स्वतः भगवान् ईश्वर आहेत—पिनाकधारी, वृषध्वज शिव. ज्यांनी मकरध्वज (काम) याचा प्रत्यक्ष संहार केला; तपात रमण करणारे तेच परमेश्वर आहेत।

Verse 38

लोमश उवाच । गिरिजा हि तदा देवी तताप परमं तपः । तपसा तेन रुद्रोऽपि उत्तमं भयमागतः

लोमश म्हणाले—तेव्हा देवी गिरिजेने परम तप केले. त्या तपाच्या प्रभावाने रुद्रालाही महान चिंता उत्पन्न झाली।

Verse 39

विजित्य तपसा देवी पार्वती परमेण हि । शम्भुं सर्वार्थदं स्थाणुं केवलं स्वस्वरूपिणम्

देवी पार्वतीने परम तपाने सर्व विघ्ने जिंकून शंभूला प्रसन्न/वश केले—जो सर्वार्थदाता, स्थाणु (अचल) आणि केवळ स्वस्वरूपात स्थित आहेत।

Verse 40

यदा जितस्तया देव्या तपसा वृषभध्वजः । समाधेश्चलितो भूत्वा यत्र सा पार्वती स्थिता

देवीच्या तपाने वृषभध्वज महादेव जिंकले गेले; तेव्हा ते समाधीतून विचलित होऊन जिथे पार्वती स्थित होती तिथे गेले।

Verse 41

जगाम त्वरितेनैव देवदेवः पिनाकधृक् । तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम्

देवदेव पिनाकधारी त्वरितच तेथे गेले; तेथे सख्यांनी वेढलेली उभी असलेली देवी त्यांनी पाहिली।

Verse 42

वेदिकोपरि विन्यस्तां यथैव शशिनः कलाम् । स देवस्तां निरीक्ष्याथ बटुर्भूत्वाथ तत्क्षणात्

वेदीवर चंद्रकलेप्रमाणे ठेवलेली तिला पाहून देवाने निरखले; आणि तत्क्षणी तो बटू—तरुण तपस्वी—रूप धारण करून उभा राहिला।

Verse 43

ब्रह्मचारिस्वरूपेण महेशो भगवान्भवः । सखीनां मध्यमाश्रित्य ह्युवाच बटुरूपवान् । किमर्थमालिमध्यस्था तन्वी सर्वांगसुन्दरी

भगवान भव—महेश—ब्रह्मचारीरूप धारण करून सख्यांच्या मध्ये उभा राहून बटूरूपाने म्हणाला: “हे तन्वी, सर्वांगसुंदरी! सख्यांच्या मध्यभागी तू कशासाठी उभी आहेस?”

Verse 44

केयं कस्य कुतो याता किमर्थं तप्यते तपः । सर्वं मे कथ्यतां सख्यो याथा तथ्येन संप्रति

“ही कोण? कोणाची? कुठून आली? कशासाठी तप करते? हे सख्यांनो, आत्ताच सत्याप्रमाणे सर्व मला सांगा।”

Verse 45

तदोवाच जया रुद्रं तपसः कारणं परम्

तेव्हा जया रुद्राला म्हणाली आणि आपल्या तपाचे परम कारण निवेदन केले।

Verse 46

हिमाद्रेर्दुहितेयं वै तपसा रुद्रमीश्वरम् । प्राप्तुकामा पतित्वन सेय मत्रोपविश्य च

ही निश्चयच हिमाद्रीची कन्या आहे; रुद्र-ईश्वराला पतीरूपे प्राप्त करण्यासाठी येथे बसून तप करीत आहे।

Verse 47

तपस्तताप सुमहत्सर्वेषां दुरतिक्रमम् । बटो जानीहि मे वाक्यं नान्यथा मम भाषितम्

तिने अतिशय महान तप केले आहे, जे सर्वांसाठी ओलांडणे कठीण आहे। हे बटु, माझे वचन जाण—माझे भाषण अन्यथा नाही।

Verse 48

तच्छत्वा वचनं तस्याः प्रहस्येदमुवाच ह । श्रृण्वतीनां सखीनां वै महेशो बटुरूपवान्

तिचे वचन ऐकून बटुरूपधारी महेश हसला आणि सख्यांच्या ऐकण्यात हे बोलला।

Verse 49

मूढेयं पार्वती सख्यो न जानाति हिताहितम् । किमर्थं च तपः कार्यं रुद्रपाप्त्यर्थमेव च

हे सख्यांनो, ही पार्वती मोहग्रस्त आहे; तिला हित-अहित कळत नाही। तप कशासाठी करावे—फक्त रुद्रप्राप्तीसाठीच का?

Verse 50

सोऽमंगलः कपाली च श्मशानालय एव च । अशिवः शिवशब्देन भण्यते च वृथाथ वै

तो अमंगळ, कपालधारी आणि स्मशानवासी आहे. जो स्वतः ‘अशिव’ आहे, त्याला व्यर्थच ‘शिव’ या नावाने संबोधले जाते.

Verse 51

अनया हि वृतो रुद्रो यदा सख्यः समेष्यति । तदेयमशुभा तन्वी भविष्यति न संशयः

हे सखींनो! हिने रुद्राला वरून तो जेव्हा तिच्याशी येईल, तेव्हा ही सुकुमार तन्वी निःसंशय अशुभभाग्यी होईल.

Verse 52

यो दक्षशापाद्विकृतो यज्ञबाह्योऽभवद्विटा । ये ह्यंगभूताः शर्वस्य सर्पा ह्यासन्महाविषाः

हे सुंदरी! जो दक्षाच्या शापाने विकृत झाला आणि यज्ञाबाह्य ठरला. आणि शर्वाचे अंगभूषण जे आहेत ते सर्पच—अतिभयंकर महाविषारी.

Verse 53

शवभस्मान्वितो रुद्रः कृत्तिवासा ह्यमंगलः । पिशाचैः प्रमथैर्भूतैरावृतो हि निरंतरम्

रुद्र शवभस्माने लिप्त, कृत्तिवास धारण करणारे आणि अमंगळ म्हणविले जातात; पिशाच, प्रमथ व भूतगणांनी ते सतत वेढलेले असतात.

Verse 54

तेन रुद्रेण किं कार्यमनया सुकुमारया । निवार्यतां सखीभिश्च मर्तुकामा पिशाचवत्

त्या रुद्राशी या सुकुमारिकेचे काय प्रयोजन? सखींनी तिला आवरावे; ती जणू पिशाचांकडे धावणारी, मरणास आतुर आहे.

Verse 55

इंद्रं हित्वा मनोज्ञं च यमं चैव महाप्रभम् । नैरृतं च विशालाक्षं वरुणं च अपां पतिम्

मनोज्ञ इंद्राला बाजूला ठेवून, महाप्रभु यमालाही, विशालाक्ष नैऋतालाही, आणि जलांचा अधिपती वरुणालाही—

Verse 56

कुबेरं पवनं चैव तथैव च विभावसुम् । एवमादीनि वाक्यानि उवाच परमेश्वरः । सखीनां श्रृण्वतीनां च यत्र सा तपसि स्थिता

आणि कुबेर, पवन (वायू) तसेच विभावसु (अग्नी) यांनाही। अशा प्रकारची वचने परमेश्वराने उच्चारली—जिथे ती तपश्चर्येत स्थिर होती, तिथे तिच्या सख्या ऐकत होत्या।

Verse 57

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य रुद्रस्य बटुरूपिणः । चुकोप च शिवा साध्वी महेशं बटुरूपिणम्

बटुरूप धारण केलेल्या रुद्राची ती वचने ऐकून, साध्वी शिवा बटुरूप महेशावर क्रोधित झाली।

Verse 58

जये त्वं विजये साध्वि प्रम्लोचेऽप्यथ सुन्दरि । सुलोचने महाभागे समीचीनं कृतं हि मे

“जया, विजया—हे साध्वी; आणि तूही प्रम्लोचा—हे सुंदरी; सुलोचने—हे महाभागे; मी जे केले आहे ते निश्चयच योग्य आहे.”

Verse 59

किमेतस्य बटोः कार्यं भवतीनामिहाधुना । बटुस्वरूपमास्थाय आगतो देवनिंदकः

“आता इथे तुमच्या मध्ये या बटूचे काय काम? बटुरूप धारण करून देवांची निंदा करणारा इथे आला आहे.”

Verse 60

अयं विसृज्यतां सख्यः किमनेन प्रयोजनम् । बटुस्वरूपिणं रुद्रं कुपिता सा ततोऽब्रवीत्

“सख्यांनो, याला दूर करा—याचा काय उपयोग?” असे म्हणत क्रुद्ध झालेली ती बटुरूप धारण केलेल्या रुद्राला बोलली।

Verse 61

बटो गच्छाशु त्वरितो न स्थेयं च त्वयाऽधुना । किमनेन प्रलापेन तव नास्ति प्रयोजनम्

“हे बटु, लवकर निघून जा; आता इथे थांबू नकोस. या बडबडीचा काय उपयोग? इथे तुझं काही प्रयोजन नाही.”

Verse 62

बटुर्निर्भर्त्सितस्तत्र तया चैवं तदा पुनः । प्रहस्य वै स्थिरो भूत्वा पुनर्वाक्यमथाब्रवीत्

तिने तिथे असे झिडकारल्यावर बटु पुन्हा हसला, स्थिर राहिला आणि पुन्हा वचन बोलू लागला.

Verse 63

शनैः शनैरवितथं विजयां प्रति सत्वरम् । कस्मात्कोपस्तयातन्वि कृतः केनैव हेतुना

“हळूहळू, पण न चुकता, विजय मिळते. हे तन्वी, तू का रागावलीस? हा कोप नेमका कोणत्या कारणाने झाला?”

Verse 64

सर्वेषामपि तद्वाच्यं वचनं सूक्तमेव यत् । यथोक्तेन च वाक्येन कस्मात्तन्वी प्रकोपिता

“ते वचन सर्वांसमोर बोलण्यास योग्य आहे, कारण ते खरोखरच सु-वचन आहे. मग, हे तन्वी, जसेच्या तसे बोललेल्या शब्दांनी तू का रागावलीस?”

Verse 65

यः शंभुरुच्यते लोके भिक्षुको भिक्षुकप्रियः । यदि मे ह्यनृतं प्रोक्तं तदा कोप इहोचितः

जो शंभू लोकात भिक्षुक व भिक्षुकांचा प्रिय म्हणून प्रसिद्ध आहे—मी जर असत्य बोललो असेन, तर येथे क्रोध करणे निःसंशय योग्य आहे।

Verse 66

इयं तावत्सुरूपा च विरूपोऽसौ सदाशिवः । विशालाक्षी त्वियं बाला विरूपाक्षो भवस्तथा

ही तर अतिशय सुरूप आहे, आणि तो सदाशिव विरूप आहे. ही बाला विशालाक्षी आहे, आणि भवही विरूपाक्ष आहे।

Verse 67

एवंभूतेन रुद्रेण मोहितेयं कथं भवेत् । सभाग्यो हि पतिः स्त्रीणां सदा भाव्यो रतिप्रियः

अशा रुद्रावर ही कशी मोहित होईल? स्त्रियांसाठी पती हा भाग्यवान, सदैव प्रिय व रतिप्रिय—असा वांछनीय असावा.

Verse 68

इयं कथं मोहितास्ति निर्गुणेन युगात्मिका । न श्रुतो न च विज्ञातो न दृष्टः केन वा शिवः

युगात्मिका ही निर्गुणाने कशी मोहित झाली आहे? शिव ना कुणी ऐकला, ना नीट जाणला, ना कुणी पाहिला आहे.

Verse 69

सकामानां च भूतानां दुर्लभो हि सदाशिवः । तपसा परमेणैव गर्वितेयं सुमध्यमा

सकाम जीवांसाठी सदाशिव खरोखर दुर्लभ आहेत. ही सुमध्यमा केवळ परम तपस्येमुळेच गर्विष्ठ झाली आहे.

Verse 70

निःस्तंभो हि सदा स्थाणुः कथं प्राप्स्यति तं पतिम् । मयोक्तं किं विशालाक्षि कस्मान्मे रुषिताऽधुना

स्थाणु सदा निराधार आहेत; ती त्यांना पती म्हणून कशी प्राप्त करील? हे विशालाक्षि, मी असे काय बोललो की तू आता माझ्यावर रुष्ट झालीस?

Verse 71

यावद्रोषो भवेन्नॄणां नारीणां च विशेषतः । तेन रोषेण तत्सर्वं भस्मीभूतं भविष्यति

जोपर्यंत मनुष्यात—विशेषतः स्त्रियांमध्ये—क्रोध उत्पन्न होतो, तोच क्रोध हे सर्व भस्म करून टाकतो।

Verse 72

सुकृतं चोर्जितं तन्वि सत्यमेवोदितं सति । कामः क्रोधश्च लोभश्च दंभो मात्सर्यमेव च

हे तन्वि, हे सति, मी जे बोलले ते खरेच सत्य आहे—कष्टाने मिळवलेले पुण्यही काम, क्रोध, लोभ, दंभ आणि मत्सर यांनी बाधित होते.

Verse 73

च प्रपंचश्चतेन सर्वं विनश्यति । तस्मात्तपस्विभिर्युक्तं कामक्रोधादिवर्जनम्

यांच्यामुळेच सर्व प्रपंच नष्ट होतो; म्हणून तपस्व्यांनी काम, क्रोध इत्यादींचा त्याग करणेच योग्य आहे.

Verse 74

यदीश्वरो हृदि मध्ये विभाव्यो मनीषिभिः सर्वदा ज्ञप्तिमात्रः । तदा सर्वैर्मुनिवृत्त्या विभाव्यस्तपस्विभिर्नान्यथा चिंतनीयः

जर ईश्वर हृदयाच्या मध्यभागी मनीषींनी सदैव केवळ शुद्ध चैतन्यरूप म्हणून ध्यानात धरावा, तर तपस्व्यांनीही मुनिवृत्तीने त्याचाच ध्यान करावे; अन्यथा चिंतन करू नये.

Verse 75

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शंभोस्तदाब्रवीद्विजया तं च सर्वम् । गच्छात्र किंचित्तव नास्ति कार्यं न वक्तव्यं वचनं बालिशान्यत्

शंभूची ती वचने ऐकून विजया त्याला सविस्तर म्हणाली— “इथून निघून जा; तुझे येथे काहीच काम नाही. आता आणखी बालिश शब्द बोलू नकोस।”

Verse 76

एवं विवदमानं तं बटुरूपं सदाशिवम् । विसर्जयामास तदा विजया वाक्यकोविदा

अशा रीतीने वाद घालत असलेल्या बटुरूप सदाशिवाला वाक्यकौशल्यसंपन्न विजया तेव्हा निरोप देऊन पाठवून दिले।

Verse 77

तिरोधानं गतः सद्यो महेशो गिरिजां प्रति । अलक्ष्यमाणः सर्वासां सखीनां परमेश्वरः

क्षणात महेश गिरिजेकडे वळून अंतर्धान पावले; परमेश्वर तिच्या सर्व सखींना अदृश्य झाले।

Verse 78

प्रादुर्बभूव सहसा निजरूपधरस्तदा । यदा ध्यानस्थिता देवी निजध्यानपरा सती

देवी सती निजध्यानात तल्लीन होऊन ध्यानस्थ असता, तो सहसा आपल्या निजस्वरूपात प्रकट झाला।

Verse 79

तदा हृदिस्थो देवेशो बहिर्हृष्टिचरोभवत् । नेत्रे उन्मील्य सा साध्वी गिरिजायतलोचना । अपश्यद्देवदेवेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

तेव्हा हृदयस्थ देवेश बाहेर प्रकट झाला। नेत्र उघडून ती साध्वी—विशालनेत्रा गिरिजा—देवांचा देव, सर्वलोकांचा महेश्वर यांचे दर्शन घेऊ लागली।

Verse 80

द्विभुजं चैकवक्त्रं कृत्तिवाससमद्भुतम् । कपर्दं चंद्ररेखांकं निवीतं गजचर्मणा

ते अद्भुत होते—द्विभुज, एकवक्त्र, कृत्तिवस्त्रधारी; जटाधारी, मस्तकी चंद्ररेखांकित, आणि गजचर्माने निवीत (उपवीत-रूप) होते।

Verse 81

कर्णस्थौ हि महानागौ कंबलाश्वतरौ तदा । वासुकिः सर्पराजश्च कृताहारो महाद्युति

तेव्हा त्यांच्या कानांजवळ दोन महानाग—कंबल व अश्वतर—स्थित होते; आणि सर्पराज वासुकीही कृताहार (पुष्ट) व महाद्युती (तेजस्वी) होऊन त्यांना भूषवीत होता।

Verse 82

वलयानि महार्हाणि तदा सर्पमयानि च । कृतानि तेन रुद्रेण तथा शोभाकराणि च

तेव्हा बहुमूल्य वलयेही होती—सर्पमय बनविलेली; त्या रुद्रानेच ती घडविली, आणि तीही शोभा देणारी ठरली।

Verse 83

एवंभूतस्तदा शंभुः पार्वतीं प्रति चाग्रतः । उवाच त्वरया युक्तो वरं वरय भामिनि

अशा अवस्थेत शंभूंनी समोर उभी असलेल्या पार्वतीला म्हटले; घाईने प्रेरित होऊन ते बोलले—“हे भामिनि, वर माग; जे इच्छितेस ते निवड.”

Verse 84

व्रीडया परया युक्ता साध्वी प्रोवाच शंकरम् । त्वं नाथो मम देवेश त्वया किं विस्मृतं पुरा

परम लज्जेने युक्त साध्वी शंकरांना म्हणाली—“हे देवेश! तुम्हीच माझे नाथ आहात; मग पूर्वी जे झाले, त्यात तुम्हाला काय विसर पडला?”

Verse 85

दक्षयज्ञविनाशं च यदर्थं कृतवान्प्रभो । स त्वं साहं समुत्पन्ना मेनायां कार्यसिद्धये

हे प्रभो! ज्या हेतुने आपण पूर्वी दक्षयज्ञाचा विनाश केला, त्याच दिव्य कार्यसिद्धीसाठी मी मेनेच्या गर्भातून पुनर्जन्म घेतला आहे; आणि आपणही येथेच आहात।

Verse 86

देवानां देवदेवेश तारकस्य वधं प्रति । भवतो हि मया देव भविष्यति कुमारकः

हे देवदेवेश! देवांच्या हितासाठी आणि तारकवधासाठी, हे देव, आपल्या व माझ्या संयोगातून निश्चयच एक कुमार उत्पन्न होईल।

Verse 87

तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं मम वाक्यं महेश्वर । गंतव्यं हिमवत्पार्श्व नात्र कार्या विचारणा

म्हणून, हे महेश्वर! माझे वचन तुम्ही अवश्य पाळावे; हिमवताच्या सान्निध्यास जावे—यात विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 88

याचस्व मां महादेव ऋषिभिः परिवारितः । करिष्यति न संदेहस्तव वाक्यं च मे पिता

हे महादेव! ऋषींच्या परिघातात माझी याचना करा; शंका नाही—माझे पिता तुमचे वचन पूर्ण करतील आणि तुमच्या शब्दाचा मान राखतील।

Verse 89

दक्षकन्या पुराहं वै पित्रा दत्ता यदा तव । यथोक्तविधिना तत्र विवाहो न कृतस्त्वया

पूर्वी मी दक्षाची कन्या असताना, पित्याने मला तुम्हाला अर्पण केले; तेव्हा तुम्ही तेथे शास्त्रोक्त विधीनुसार विवाह केला नव्हता।

Verse 90

न ग्रहाः पूजितास्तेन दक्षेण च महात्मना । ग्रहाणां विषयत्वेन सच्छिद्रोऽयं महानभूत्

महात्मा दक्षाने ग्रहांची पूजा केली नाही. ग्रहांना विषय करून दुर्लक्ष केल्यामुळे हे महान कार्य दोषयुक्त, जणू छिद्र पडल्यासारखे झाले.

Verse 91

तस्माद्यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि सुव्रत । विवाहं स्वं महाभाग देवानां कार्यसिद्धये

म्हणून, हे सुव्रत, हे महाभाग, देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी शास्त्रोक्त विधीने आपला विवाह करणे तुला योग्य आहे.

Verse 92

तदोवाच महाबाहो गिरिजां प्रहसन्निव । स्वभावेनैव तत्सर्वं जंगमाजंगमं महत् । जातं त्वया मोहितं च त्रिगुणैः परिवेष्टितम्

तेव्हा महाबाहु प्रभू गिरिजेला जणू हसत म्हणाला— ‘तुझ्या स्वभावातूनच हे सर्व विशाल जग, जंगम-अजंगम, उत्पन्न झाले; आणि त्रिगुणांनी वेढले जाऊन ते मोहितही झाले आहे.’

Verse 93

अहंकारात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वं च पार्वति । महत्तत्त्वात्तमो जातं तमसा वेष्टितं नभः

हे पार्वती! अहंकारातून महत्तत्त्व उत्पन्न होते. महत्तत्त्वातून तम जन्मतो आणि त्या तमाने आकाश वेढले जाते.

Verse 94

भसो वायुरुत्पन्नो वायोरग्निरजायत । अग्नेरापः समुत्पन्ना अद्भ्यो जाता मही तदा

त्या आधारतत्त्वातून वायू उत्पन्न झाला, वायूपासून अग्नी प्रकट झाला. अग्नीपासून जल उत्पन्न झाले आणि जलापासून तेव्हा पृथ्वी प्रादुर्भूत झाली.

Verse 95

मह्यादिकानि स्थास्नूनि चराणि च वरानने । दृश्यंयत्सर्वमेवैतन्नश्वरं विद्धि मानिनि

हे वरानने! पृथ्वी इत्यादी स्थावर व जंगम जे काही दिसते—हे मानिनी—ते सर्व नश्वर आहे, असे जाण.

Verse 96

एकोऽनेकत्वमापन्नो निर्गुणो हि गुणावृतः । स्वज्योतिर्भाति यो नित्यं परज्योत्स्नान्वितोऽभवत् । स्वतंत्रः परतंत्रश्च त्वया देवि महत्कृतम्

एकच तत्त्व अनेक रूपांनी प्रकट झाले; निर्गुण जणू गुणांनी आच्छादित झाला. जो नित्य स्वप्रकाशाने तेजस्वी, तो परप्रभेसह युक्त झाला. जो स्वतंत्र होता तो परतंत्र झाला—हे देवी, हे महान कार्य तुझ्यामुळे घडले.

Verse 97

मायामयं कृतमिदं च जगत्समग्रं सर्वात्मना अवधृतं परया च बुद्ध्या । सर्वात्मभिः सुकृतिभिः परमार्थभावैः संसक्तिरिंद्रियगणैः परिवेष्टितं च

हे संपूर्ण जग मायेने रचलेले आहे आणि परमात्मा व परा-बुद्धीने धारण केलेले आहे. परमार्थभावात स्थित सुकृती आत्मेही इंद्रियसमूहाने वेढले जाऊन आसक्तीत गुंततात.

Verse 98

के ग्रहाः के उडुगणाः के बाध्यंते त्वया कृताः । विमुक्तं चाधुना देवि शर्वार्थं वरवर्णिनि

कोणते ग्रह, कोणते नक्षत्रसमूह आणि कोणते जीव तुझ्या कृत बंधनाने बांधले गेले आहेत? आणि हे देवी, हे वरवर्णिनी—शर्वाच्या कार्यासाठी आता काय विमुक्त केले आहे?

Verse 99

गुणकार्यप्रसंगेन आवां प्रादुर्भवः कृतः । त्वं हि वै प्रकृतिः सूक्ष्मा रजःसत्त्वतमोमयी

गुण आणि त्यांच्या कार्यप्रसंगामुळे आमचा प्रादुर्भाव झाला आहे. कारण तूच सूक्ष्म प्रकृती आहेस—रज, सत्त्व आणि तम यांनी युक्त.

Verse 100

व्यापारदक्षा सततमहं चैव सुमध्यमे । हिमालयं न गच्छामि न याचामि कथंचन

हे सुमध्यमे! मी सदैव कार्यकुशल आहे; मी हिमालयास जात नाही, आणि कधीही कोणतीही याचना करीत नाही।

Verse 101

देहीति वचनात्सद्यः पुरुषो याति लाघवम् । इत्थं ज्ञात्वा च भो देवि किमस्माकं वदस्व वै

‘दे’ असे म्हणताच मनुष्य तत्क्षणी हलका होतो. हे देवि, हे जाणून आम्ही काय करावे ते नक्की सांग।

Verse 102

कार्यं त्वदाज्ञया भद्रे तत्सर्वं वक्तुमर्हसि । तेनोक्तात्र तदा साध्वी उवाच कमलेक्षणा

हे भद्रे! तुझ्या आज्ञेने जे करावयाचे आहे ते सर्व सांगणे तुला उचित आहे. असे म्हटल्यावर तेथे साध्वी कमललोचना देवी बोलली।

Verse 103

त्वमात्मा प्रकृतिश्चाहं नात्र कार्या विचारणा । तथापि शंभो कर्तव्यं मम चोद्वहनं महत्

तू परमात्मा आहेस आणि मी प्रकृती; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही. तरीही, हे शंभो, माझे महान उद्वाहन (विवाहग्रहण) तुला करावेच लागेल।

Verse 104

देहो ह्यविद्ययाक्षिप्तो विदेहो हि भवान्परः । तथाप्येवं महादेव शरीरावरणं कुरु

हा देह अज्ञानामुळेच धारण झाला आहे; आणि तू परात्पर, विदेह आहेस. तरीही, हे महादेव, शरीराचे आवरण धारण कर।

Verse 105

प्रपंचरचनां शंभो कुरु वाक्यान्मम प्रभो । याचस्व मां महादेव सौभाग्यं चैव देहि मे

हे शंभो, हे प्रभो! माझ्या वचनांप्रमाणे या जगाची रचना-व्यवस्था कर. हे महादेवा, माझे पाणिग्रहण कर आणि मला वैवाहिक सौभाग्य प्रदान कर.

Verse 106

इत्येवमुक्तः स तया महात्मा महेश्वरो लोकविडंबनाय । तथेति मत्वा प्रहसञ्जगाम स्वमालयं देववरैः सुपूजितः

तिने असे म्हटल्यावर लोकांना दिव्य लीला दाखविण्याच्या हेतूने महात्मा महेश्वराने ‘तथास्तु’ म्हणत संमती दिली. देवश्रेष्ठांनी उत्तम पूजिलेला तो हसत-हसत आपल्या धामास निघून गेला.

Verse 107

एतस्मिन्नंतरे तत्र हिमवान्गिरिभिः सह । मेनया भार्यया सार्द्धमाजगाम त्वरान्वितः

याच दरम्यान त्याच वेळी हिमवान पर्वतांसह, पत्नी मेनासह, घाईघाईने तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 108

पार्वतीदर्शनार्थं च सुतैश्च परिवारितः । तेन दृष्टा महादेवी सखीभिः परिवारिता

पार्वतीच्या दर्शनासाठी, पुत्रांनी वेढलेला तो, सखींनी वेढलेल्या महादेवीला पाहू लागला.

Verse 109

पार्वत्या च तदा दृष्टो हिमवान्गिरिभिः सह । अभ्युत्थानपरा साध्वी प्रणम्य शिरसा तदा । पितरौ च तदा भ्रातॄन्बंधूंश्चैव च सर्वशः

तेव्हा पार्वतीने पर्वतांसह हिमवानाला पाहिले. साध्वी देवी आदराने उभी राहिली व त्या वेळी मस्तक झुकवून प्रणाम केला—माता-पिता, भाऊ आणि सर्व बंधुजनांना यथोचित वंदन केले.

Verse 110

स्वमंकमारोप्य महायशास्तदा सुतां परिष्वज्य च बाष्पपूरितः । उवाच वाक्यं मधुरं हिमालयः किं वै कृतं साध्वि यथा तथेन

तेव्हा महायशस्वी हिमालयाने कन्येला मांडीवर बसवून आलिंगन केले; डोळे अश्रूंनी भरले. मधुर वाणीने तो म्हणाला— “साध्वी, काय घडले? हे असे का झाले?”

Verse 111

तत्कथ्यतां महाभागे सर्वं शुश्रूषतां हि नः । तच्छ्रुत्वा मधुरं वाक्यमुवाच पितरं प्रति

“महाभागे, सर्व सांग; आम्ही ऐकण्यास उत्सुक आहोत.” पित्याची ही मधुर वाणी ऐकून तिने त्यांना उत्तर दिले.

Verse 112

तपसा परमेणैव प्रार्थितो मदनांतकः । शांतं च मे महात्कार्यं सर्वेषामपि दुर्ल्लभम्

“परम तपस्येने मी मदनांतकास प्रार्थिले. आणि माझे महान कार्य—जे सर्वांस दुर्लभ—शांतपणे सिद्ध झाले आहे.”

Verse 113

तत्र तुष्टो महादेवो वरणार्थं समागतः । स मयोक्तस्तदा शंभुर्ममषाणिग्रहः कथम्

“तेथे तुष्ट झालेला महादेव वरणासाठी आला. तेव्हा मी शंभूस म्हणाले— ‘माझा पाणिग्रहणविधी कसा होईल?’”

Verse 114

क्रियते च तदा शंभो मम पित्रा विनाधुना । यतागतेन मार्गेण गतोऽसौ त्रिपुरांतकः

“आता, हे शंभो, तुझ्याविना माझे पिता विधी करीत आहेत. त्रिपुरांतक ज्या मार्गाने आला, त्याच मार्गाने तो निघून गेला आहे.”

Verse 115

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अवाप परमां मुदम् । बंधुभिः सह धर्मात्मा उवाच स्वसुतां पुनः

तिचे वचन ऐकून धर्मात्मा परम आनंदाने भरून गेला. बंधुजनांसह त्याने पुन्हा आपल्या कन्येला सांगितले.

Verse 116

स्वगृहं चाद्य गच्छामो वयं सर्वे च भूधराः । अनया राधितो देवः पिनाकी वृषभध्वजः

“आज आपण सर्व भूधर आपल्या-आपल्या गृहास जाऊ. हिने पिनाकधारी, वृषभध्वज देवास यथोचित रीतीने प्रसन्न केले आहे.”

Verse 117

इत्यूचुस्ते सुराः सर्वे हिमालयपुरोगमाः । पार्वतीसहिताः सर्वे तुष्टुर्वाग्भिरादृताः

असे म्हणत हिमालय अग्रस्थानी असलेले ते सर्व देव, पार्वतीसह, आदरयुक्त वचनांनी (प्रभूचे) स्तवन करू लागले.

Verse 118

तां स्तूयमानां च तदा हिमालयो ह्यारोप्य चांसं वरवर्णिनीं च । सर्वेथ शैलाः परिवार्य चोत्सुकाः समानयामासुरथ स्वमालयम्

तिचे स्तवन होत असताना हिमालयाने त्या सुंदरवर्णी कन्येला आपल्या खांद्यावर उचलले. आणि सर्व पर्वत उत्सुकतेने वेढा घालून तिला आपल्या निवासस्थानी घेऊन गेले.

Verse 119

देवदुंदुभयो नेदुः शंखतूर्याण्यनेकशः । वादित्राणि बहून्येव वाद्यमानानि सर्वशः

देवदुंदुभी निनादल्या; शंख-तुर्ये वारंवार वाजू लागली. अनेक वाद्ये सर्वत्र वाजत होती.

Verse 120

पुष्पर्षेण महता तेनानीता गृहं प्रति

महान पुष्पवृष्टीसह तिला सन्मानाने गृहाकडे नेण्यात आले।

Verse 121

सा पूज्यमाना बहुभिस्तदानीं महाविभूत्युल्लसिता तपस्विनी । तथैव देवैः सह चारणैश्च महर्षिभिः सिद्धगणैश्च सर्वशः

तेव्हा ती तपस्विनी कन्या महाविभूतीने उजळून निघाली; देव, चारण, महर्षी आणि सर्वत्र सिद्धगण यांनी तिची बहुधा पूजा केली।

Verse 122

पूज्यमाना तदा देवी उवाच कमलासनम् । देवानृषीन्पितॄन्यक्षानन्यान्सर्वान्समागतान्

पूजिली जात असता देवीने तेव्हा कमलासन ब्रह्मा तसेच जमलेल्या देव, ऋषी, पितर, यक्ष व इतर सर्वांना संबोधिले।

Verse 123

गच्छध्वं सर्व एवैते येन्ये ह्यत्र समागताः । स्वंस्वं स्थानं यताजोषं सेव्यतां परमेश्वरः

येथे जमलेले सर्वजण आता प्रस्थान करा। आपापल्या योग्य स्थानी जाऊन, आपल्या मर्यादेनुसार, परमेश्वर शिवाची उपासना करा।

Verse 124

एवं तदानीं स्वपितुर्गृहं गता संशोभमाना परमेण वर्चसा । सा पार्वती देववरैः सुपूजिता संचिंतयंती मनसा सदाशिवम्

अशा रीतीने त्या वेळी पार्वती पित्याच्या घरी गेली, परम तेजाने शोभून दिसत होती। देवश्रेष्ठांनी उत्तमरीत्या पूजिलेली ती मनाने निरंतर सदाशिवाचे चिंतन करीत राहिली।