
या अध्यायात नारद सांगतात की निघालेल्या गिरिजेला (पार्वतीला) पर्वताची तेजस्विनी देवता कुसुमामोदिनी भेटते; ती शिखरनाथ शिवाची भक्त आहे. ती प्रेमाने विचारते—तू कुठे चाललीस? गिरिजा सांगते की शंकरामुळे उद्भवलेल्या मतभेदामुळे हा प्रसंग आला. देवतेच्या सततच्या सान्निध्याबद्दल व मातेसारख्या रक्षणाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करून गिरिजा एक धर्म्य-व्यावहारिक आज्ञा देते—पिनाकिन (शिव) जवळ दुसरी कोणती स्त्री आली तर पुत्र/अनुचराने त्वरित कळवावे; मग योग्य तो प्रतिबंध होईल. यानंतर गिरिजा रम्य उंच शिखरावर जाऊन अलंकार बाजूला ठेवते, वल्कल धारण करते आणि तप आरंभते—ग्रीष्मात पंचाग्नी-साधना, पावसाळ्यात जल-नियम. तिचा पुत्र/रक्षक वीरक याला शिवसमीपची मर्यादा-सीमा राखण्याची जबाबदारी दिली जाते; तो मान्य करून (गजवक्त्र म्हणून संबोधित) भावुक विनंती करतो—मलाही सोबत घे, आपले भाग्य एक आहे आणि कपटी विरोधकांवर धर्माने विजय मिळवणे आवश्यक आहे. हा प्रसंग तपश्चर्या, नात्याचे कर्तव्य आणि पवित्र सान्निध्याची नियंत्रित मर्यादा यांचे शिक्षण देतो.
Verse 1
। नारद उवाच । व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् । कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्
नारद म्हणाले—जात असता गिरिजेने आपल्या मातोश्रीची महाप्रभा सखी पाहिली; ती त्या शैलाची देवता, कुसुमामोदिनी नावाची होती।
Verse 2
सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा । क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता
गिरिसुतेला पाहून ती देवता स्नेहाने व्याकुळ झाली; तिला आलिंगन देऊन मोठ्याने म्हणाली—“पुन्हा कुठे चाललीस?”
Verse 3
सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्
तिने शंकरापासून उत्पन्न झालेल्या आपल्या क्रोधाचे कारणसहित सर्व काही तिला सांगितले. मग गिरिजा मातेस मान्य व विश्वासार्ह त्या देवतेस पुन्हा म्हणाली.
Verse 4
नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला
“हे अनिंदिते! तू सदैव शैलाधिराजाची अधिष्ठात्री देवता आहेस. तू सर्वज्ञ आहेस, सर्वदा सन्निधानी आहेस, आणि माझ्यावर अत्यंत वात्सल्य ठेवतेस.”
Verse 5
तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः
“म्हणून आता तुला काय करावे हे मी सांगते. परंतु पिनाकिन (शिव) यांच्या समीप दुसऱ्या स्त्रीचा प्रवेश झाला तर…”
Verse 6
त्वयाख्येयं मम शुबे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति
“हे शुभे! जे मला सांगायचे आहे ते तू सांग; त्यानंतर मी योग्य ते करीन.” असे त्या देवीनं म्हटल्यावर देवी (पार्वती) पर्वताकडे निघाली.
Verse 7
रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि सन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी
तेथे नानाविध आश्चर्यांनी शोभलेल्या रम्य महाशिखरावर तिने आभूषणादी त्यागले आणि वृक्षवल्कल धारण करून तपस्विनीचे जीवन स्वीकारले.
Verse 8
तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता । ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता
गिरिसुतेने पुत्राच्या संरक्षणाखाली तप केले। ग्रीष्मात पंचाग्नीची उष्णता सोसली आणि वर्षाकाळी जलात निमग्न राहिली।
Verse 9
यथा न काचित्प्रविशेद्योषिदत्र हरांतिके । दृष्ट्वा परां स्त्रियं चात्र वदेथा मम पुत्रक
पहा, हराच्या निकट येथे कोणतीही स्त्री प्रवेश करू नये. आणि येथे दुसरी कोणती स्त्री दिसली तर ताबडतोब मला सांग, माझ्या पुत्रा.
Verse 10
शीघ्रमेव करिष्यामि ततो युक्तमनंतरम् । एवमस्त्विति तां देवीं वीरकः प्राह सांप्रतम्
मी हे त्वरितच करीन; मग जे योग्य ते विलंब न करता घडेल. “एवमस्तु,” असे म्हणत वीरकाने देवीला सांगितले.
Verse 11
मातुराज्ञा सुतो ह्लाद प्लावितांगो गतज्वरः । जगाम त्र्यक्षं संद्रष्टुं प्रणिपत्य च मातरम्
मातेच्या आज्ञेने पुत्र आनंदाने पुलकित देह व ज्वररहित होऊन, मातेला प्रणाम करून त्रिनेत्रधारी प्रभूचे दर्शन घेण्यास गेला.
Verse 12
गजवक्त्रं ततः प्राह प्रणम्य समवस्थितम् । साश्रुकंठं प्रयाचंतं नय मामपि पार्वति
मग त्याने गजवक्त्राला (गणेशाला) म्हटले, जो प्रणाम करून समोर उभा होता—अश्रूंनी गळा दाटून विनवित: “पार्वती, मलाही सोबत घेऊन चल.”
Verse 13
गजवक्त्रं हि त्वां बाल मामिवोपहसिष्यति । तदागच्छ मया सार्धं या गतिर्मे तवापि सा
हे बाळा, गजवक्त्र नक्कीच तुझीही माझ्यासारखी थट्टा करील. म्हणून माझ्याबरोबर ये; माझी जी गती, तीच तुझीही होईल.
Verse 14
पराभवाद्धि धूर्तानां मरणं साधु पुत्रक । एवमुक्त्वा समादाय हिमाद्रिं प्रति सा ययौ
हे पुत्रा, धूर्तांना पराभवातूनच मृत्यू येतो; तेच योग्य आहे. असे बोलून तिने त्याला सोबत घेऊन हिमाद्रीकडे प्रस्थान केले.