Adhyaya 9

Verse 1

गौतम उवाच । भगवन्नरुणाद्रीश नामधेयानि ते भृशम् । विशेषाच्छ्रोतुमिच्छामि स्थानेऽस्मिन्सुरपूजिते

गौतम म्हणाले—हे भगवन् अरुणाद्रीश! तुमची अनेक नामे मला विशेषतः ऐकावयाची आहेत, विशेष करून या देवांनी पूजिलेल्या स्थानी।

Verse 2

महेश्वर उवाच । नामानि शृणु मे ब्रह्मन्मुख्यानि द्विजसत्तम । दुर्लभान्यल्पपुण्यानां कामदानि सदा भुवि

महेश्वर म्हणाले—हे ब्राह्मण, हे द्विजश्रेष्ठ! माझी मुख्य नामे ऐक; ती भूमीवर सदैव कामना पूर्ण करणारी आहेत, पण अल्पपुण्यवानांस दुर्लभ आहेत।

Verse 3

शोणाद्रीशोऽरुणाद्रीशो देवाधीशो जनप्रियः । प्रपन्नरक्षको धीरः शिवसेवकवर्धकः

तो शोणाद्रीचा ईश्वर, अरुणाद्रीचा ईश्वर; देवांचा अधीश्वर, जनप्रिय—शरणागतांचा रक्षक, धीर, आणि शिवसेवक वाढविणारा आहे।

Verse 4

अक्षिपेयामृतेशानः स्त्रीपुंभावप्रदायकः । भक्तविज्ञप्तिसंधाता दीनबंदिविमोचकः

तो अक्षय अमृताचा ईशान, स्त्रीत्व व पुरुषत्व देणारा; भक्तांच्या विनंत्या पूर्ण करणारा, आणि दीन व बंदिवानांना मुक्त करणारा आहे।

Verse 5

मुखरांघ्रिपतिः श्रीमान्मृडो मृगमदेश्वरः । भक्तप्रेक्षणकृत्साक्षी भक्तदोषनिवर्त्तकः

तो मुखराङ्घ्रीचा श्रीमान् स्वामी, कृपाळू मृड, मृगमदाचा ईश्वर; भक्तांकडे लक्ष ठेवणारा साक्षी, आणि भक्तांचे दोष दूर करणारा आहे।

Verse 6

ज्ञानसंबंधनाथश्च श्रीहलाहलसुंदकः । आहवैश्वर्यदाता च स्मर्तृसर्वाघनाशनः

तो ज्ञान-संबंधाचा नाथ, श्री-हलाहल-विषाचा शमक, अजेय ऐश्वर्य देणारा आणि स्मरण करणाऱ्यांचे सर्व पाप नाश करणारा आहे।

Verse 7

व्यत्यस्तनृत्यद्धृजधृक्सकांतिर्नटनेश्वरः । सामप्रियः कलिध्वंसी वेदमूर्तिर्निरंजनः

तो नटनेश्वर आहे—विलक्षण, फिरत्या नृत्याच्या तेजाने उजळलेला; सामगानप्रिय; कलिदोषध्वंसक; वेदमूर्ती, निरंजन व निर्मळ आहे।

Verse 8

जगन्नाथो महादेवस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरांतकः । भक्तापराधसोढा च योगीशो भोगनायकः

तो जगन्नाथ, महादेव, त्रिनेत्र, त्रिपुरांतक आहे; भक्तांचे अपराध सहन करणारा; योगींचा ईश्वर आणि भोगांचा नायक आहे।

Verse 9

बालमूर्त्तिः क्षमारूपी धर्मरक्षो वृषध्वजः । हरो गिरीश्वरो भर्गश्चंद्ररेखावतंसकः

तो बालमूर्ती, क्षमारूपी, धर्मरक्षक, वृषध्वज आहे; तोच हर, गिरीश्वर, भर्ग—पापहर—आणि चंद्ररेखेने अलंकृत आहे।

Verse 10

स्मरांतकोंऽधकरिपुः सिद्धराजो दिगंबरः । आगमप्रिय ईशानो भस्मरुद्राक्षलांछनः

तो स्मरांतक, अंधकरिपू, सिद्धराज, दिगंबर तपस्वी आहे; आगमप्रिय, ईशान—परम स्वामी—आणि भस्म व रुद्राक्षचिन्हांनी विभूषित आहे।

Verse 11

श्रीपतिः शंकरः स्रष्टा सर्वविद्येश्वरोऽनघः । गंगाधरः क्रतुध्वंसो विमलो नागभूषणः

तो श्रीपति, शंकर, सृष्टीकर्ता आणि सर्व विद्यांचा निष्पाप ईश्वर आहे। तो गंगाधर, दर्पयुक्त यज्ञांचा ध्वंस करणारा, निर्मळ आणि नागभूषणांनी विभूषित आहे।

Verse 12

अरुणो बहुरूपश्च विरूपाक्षोऽक्षराकृतिः । अनादिरंतरहितः शिवकामः स्वयंप्रभुः

तो अरुण—रक्तिम तेज—आहे; बहुरूप आहे; विरूपाक्ष आहे; आणि अक्षरस्वरूप आहे। तो अनादी, अंतर्भेदरहित, शिवकल्याणाची कामना-स्वरूप, स्वयंप्रभू आहे।

Verse 13

सच्चिदानंदरूपश्च सर्वात्मा जीवधारकः । स्त्रीसंगवामसुभगो विधिर्विहितसुंदरः

तो सच्चिदानंदस्वरूप, सर्वात्मा आणि जीवांचा आधार आहे। तो दिव्य स्त्रीशक्तीच्या संगात रमण करणारा शुभभाग्यवान असून, ज्याचे सौंदर्य विधीने सुस्थित केलेले आहे।

Verse 14

ज्ञानप्रदो मुक्तिदश्च भक्तवांछितदायकः । आश्चर्यवैभवः कामी निरवद्यो निधिप्रदः

तो ज्ञान देणारा व मुक्ती देणारा आहे; भक्तांच्या इच्छिताची पूर्ती करणारा आहे। त्याचे वैभव आश्चर्यकारक; त्याचा संकल्प सिद्ध; तो निरवद्य आणि निधी देणारा आहे।

Verse 15

शूली पशुपतिः शंभुः स्वयंभुर्गिरिशो मृडः । एतानि मम मुख्यानि नामान्यत्र महामुने

‘शूली, पशुपती, शंभू, स्वयंभू, गिरिश, मृड’—हे महामुने, येथे ही माझी मुख्य नावे आहेत।

Verse 16

अन्यानि दिव्यनामानि पुराणोक्तानि संस्मर । प्रदक्षिणेन मां नित्यं विशेषात्त्वं समर्चय

पुराणांत सांगितलेली इतरही दिव्य नावे स्मरण कर. आणि नित्य—विशेषतः—प्रदक्षिणा करून माझी सम्यक् पूजा कर.

Verse 17

प्रदक्षिणप्रियो यस्मादहं शोणाचलाकृतिः । इत्याज्ञप्तो महादेवमर्चयन्नरुणाचलम् । अविमुंचन्निहावासं कृतवानहमद्रिजे

‘मला प्रदक्षिणा प्रिय आहे, म्हणून मी शोणाचलरूप धारण केले आहे.’ असा आदेश मिळताच मी अरुणाचलरूप महादेवाची पूजा केली; आणि हे अद्रिजे, येथील निवास कधीही सोडला नाही.

Verse 18

गौर्युवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य्य मुनीश्वर । प्रदक्षिणस्य माहात्म्यं ब्रूहि मे शोणभूभृतः

गौरी म्हणाली—हे भगवन्, सर्वधर्मज्ञ, पूज्य गौतम मुनिश्वर! मला शोण पर्वताच्या प्रदक्षिणेचे माहात्म्य सांगा.

Verse 19

कस्मिन्काले कथं कार्यं कैर्वा पूर्वं प्रदक्षिणम् । कृतं शोणाद्रिनाथस्य प्राप्तमिष्टं परं पदम्

ही प्रदक्षिणा कोणत्या काळी, कशी करावी, आणि प्रथम कोणी केली? शोणाद्रिनाथाची प्रदक्षिणा करून इच्छित परम पद कसे प्राप्त झाले?

Verse 20

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टो मुनिः प्राह गौतमः शैलकन्यकाम् । श्रूयतां देवि माहात्म्यमादिशन्मे महेश्वरः

ब्रह्मा म्हणाले—असे विचारल्यावर मुनि गौतम शैलकन्येला म्हणाले: ‘हे देवि, ऐक; हे माहात्म्य मला स्वयं महेश्वरांनी उपदेशिले आहे.’

Verse 21

महादेव उवाच । अहं हि शोणशैलात्मा प्रकाशो वसुधातले

महादेव म्हणाले—मीच शोणशैलाचा आत्मस्वरूप आहे; वसुधातलावर मी प्रकाशरूपाने विराजमान आहे।

Verse 22

परितो मां सुराः सर्वे वर्तंते मुनिभिः सह

माझ्या सभोवती सर्व देव, मुनिंसह, नित्य वास करीत असतात।

Verse 23

यानि कानि च पापानि जन्मांतरकृतानि च । तानि तानि विनश्यंति प्रदक्षिणपदे पदे

जे जे पाप आहेत—जन्मांतरकृतही—ती सर्व प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलोपावली नष्ट होतात।

Verse 24

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयायुतानि च । सिद्ध्यंति सर्वतीर्थानि प्रदक्षिणपदे पदे

सहस्र अश्वमेध व अयुत वाजपेय, तसेच सर्व तीर्थांचे फळ—प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलोपावली सिद्ध होते।

Verse 25

अपि प्रहीणस्य समस्तलक्षणैः क्रियाविहीनस्य निकृष्टजन्मनः । प्रदक्षिणीकृत्य शशांकशेखरं प्रयास्यतः कस्य न सिद्धिरग्रतः

जो सर्व शुभलक्षणांपासून वंचित, क्रियाविहीन व निकृष्ट जन्माचा असला, तरी शशांकशेखर (चंद्रशेखर शिव) याची प्रदक्षिणा करून पुढे निघाला तर त्याच्या पुढे सिद्धी कोणाची उभी राहणार नाही?

Verse 26

समस्त तीर्थाभिगमेषु पुण्यं समस्तयज्ञागमधर्मजातम् । अवाप्यते शोणमहीधरस्य प्रदक्षिणाप्रक्रमणेन सत्यम्

शोणमहीधर (अरुणाचल) याची प्रदक्षिणा केल्याने खरोखरच सर्व तीर्थदर्शनाचे पुण्य आणि यज्ञ व आगमांत सांगितलेल्या समग्र धर्म-निधीची प्राप्ती होते।

Verse 27

पदेनैकेन भूलोकं द्वितीयेनांतरिक्षकम् । तृतीयेन दिवं मर्त्यो जयत्यस्य प्रदक्षिणे

या प्रदक्षिणेत मर्त्य एक पावलाने भूलोक, दुसऱ्या पावलाने अंतरिक्ष आणि तिसऱ्या पावलाने स्वर्गलोक जिंकतो।

Verse 28

एकेन मानसं पापं द्वितीयेन तु वाचिकम् । कायिकं तु तृतीयेन पदेन क्षीयते नृणाम्

एक पावलाने मनाचे पाप, दुसऱ्या पावलाने वाणीचे पाप आणि तिसऱ्या पावलाने मनुष्यांचे कायिक पाप क्षीण होते।

Verse 29

पातकानि च सर्वाणि पदेनैकेन मार्जयेत् । द्वितीयेन तपः सर्वं प्राप्नोत्यस्य प्रदक्षिणात्

या (अरुणाचल) प्रदक्षिणेत एक पावलाने सर्व पातके पुसली जातात; आणि दुसऱ्या पावलाने सर्व तपाचे पूर्ण फळ मिळते—अशी तिची महिमा आहे।

Verse 30

पर्णशाला महर्षीणां सिद्धानां च सहस्रशः । सुराणां च तथाऽवासा विद्यंतेत्र सहस्रशः

येथे महर्षी व सिद्ध यांच्या सहस्रावधी पर्णशाळा आहेत; तसेच देवतांचेही सहस्रावधी निवासस्थान येथे विद्यमान आहेत।

Verse 31

अत्र सिद्धः पुनर्नित्यं वसाम्यग्रे सुरार्चितः । ममांतरे गुहा दिव्या ध्यातव्या भोगसंयुता

येथे मी सिद्धस्वरूप होऊनही पुन्हा नित्य अग्रस्थानी वास करतो, देवांनी पूजिलेला. माझ्या अंतरी एक दिव्य गुहा आहे; ती सर्व भोग-समृद्धीने युक्त असून ध्यान करण्यास योग्य आहे.

Verse 32

अग्निस्तंभमयं रूपमरुणादिरिति श्रुतम् । ध्यायंल्लिंगं मम बृहत्मन्दं कुर्यात्प्रदक्षिणम्

परंपरेत असे ऐकिवात आहे की (हे) रूप अग्निस्तंभमय आहे—म्हणून ‘अरुणाद्री’ असे नाव. माझ्या लिंगाचे ध्यान करीत, मंदगतीने व श्रद्धेने प्रदक्षिणा करावी.

Verse 33

अष्टमूर्तिमयं लिंगमिदं यैस्तैजसं भृशम् । ध्यात्वा प्रदक्षिणं कुर्वन्पातकानि विनिर्दहेत्

हे लिंग शिवाच्या अष्टमूर्तीस्वरूपाचे असून अत्यंत तेजस्वी आहे. याचे ध्यान करून जो प्रदक्षिणा करतो, तो पातके पूर्णतः दग्ध करतो.

Verse 34

न पुनः संभवस्तस्य यः करोति प्रदक्षिणाम् । शोणाचलाकृतेर्नित्यं नित्यत्वं ध्रुवमश्नुते

जो प्रदक्षिणा करतो, त्याचा पुनर्जन्म होत नाही. शोणाचलाच्या नित्यस्थित स्वरूपामुळे तो निश्चितच नित्यत्व प्राप्त करतो.

Verse 35

अस्य पादरजःस्पर्शात्पूयते सकला मही । पदमेकं तु धत्ते यः शोणाद्रीशप्रदक्षिणे

याच्या चरणरजाच्या स्पर्शाने सारी पृथ्वी पवित्र होते. आणि जो शोणाद्रीशाच्या प्रदक्षिणेत एक पाऊल जरी टाकतो, तो निश्चयच पावनता प्राप्त करतो.

Verse 36

नमस्कुर्वन्प्रतिदिशं ध्यायन्स्तौति कृतांजलिः । असंसृष्टकरः कैश्चिन्मंदं कुर्यात्प्रदक्षिणम्

प्रत्येक दिशेला नमस्कार करीत, ध्यान व स्तुती करीत, हात जोडून—हात निरर्थक कर्मांत न गुंतविता, संयम राखून—मंदगतीने प्रदक्षिणा करावी.

Verse 37

आसन्नप्रसवा नारी यथा गच्छेदनाकुलम् । तथा प्रदक्षिणं कुर्यादशृण्वंश्च पदध्वनिम्

जशी प्रसवसन्न स्त्री शांतपणे, न घाबरता चालते, तशीच प्रदक्षिणा करावी—इतक्या हळुवारपणे की पावलांचा आवाजही ऐकू येऊ नये.

Verse 38

स्नातो विशुद्धवेषः सन्भस्मरुद्राक्षभूषितः । शिवस्मरणसंसृष्टो मंदं दद्यात्पदं बुधः

स्नान करून, शुद्ध वस्त्रे परिधान करून, भस्म व रुद्राक्षांनी विभूषित होऊन, शिवस्मरणात तल्लीन बुद्धिमानाने मंदपणे पाऊल टाकावे.

Verse 39

मनूनां चरतामग्रे देवानां च सहस्रशः । अदृश्यानां च सिद्धानां नान्येषां वायुरूपिणाम्

पुढे मनु चालतात, त्यांच्या मागे सहस्रों देवगण; तसेच अदृश्य सिद्ध आणि वायुरूप धारण करणारे अनेक अन्यही चालतात.

Verse 40

संघट्टमतिसंमर्दं मार्गरोधं विचिंतयन् । अनुकूलेन भक्तः सञ्छनैर्दद्यात्पदं बुधः

गर्दीची धक्काबुक्की, अतिसंमर्द व मार्गअडथळा याचा विचार करून, बुद्धिमान भक्ताने सर्वांच्या अनुकूलतेने हळूहळू पाऊल टाकावे.

Verse 41

अथवा शिवनामानि संकीर्त्य वरगीतिभिः । शिवनृत्यं च रचयन्भक्तैः सार्द्धं परिक्रमेत्

किंवा उत्तम गीतांनी शिवनामांचे उच्च स्वरात संकीर्तन करीत, भक्तांसह शिवनृत्य रचून परिक्रमा करावी।

Verse 42

माहात्म्यं मम वा शृण्वन्ननन्यमतिरादरात् । शनैः प्रदक्षिणं कुर्यादानन्दरसनिर्भरः

किंवा माझे हे माहात्म्य एकनिष्ठ बुद्धीने आदरपूर्वक ऐकत, आनंदरसाने भरून हळूहळू प्रदक्षिणा करावी।

Verse 43

दानैश्च विविधैः पुण्यैरुपकारैस्तथार्थिनाम् । यथामति दयापूर्ण आस्तिकः परितो व्रजेत्

आणि विविध पुण्यदायी दानांनी तसेच गरजूंच्या उपकारांनी, दयापूर्ण आस्तिकाने आपल्या सामर्थ्यानुसार सर्वतोभवती परिक्रमा करावी।

Verse 44

कृते त्वग्निमयं लिंगं त्रेतायां मणिपर्वतम् । द्वापरे चिंतयेद्धैमं कलौ मरकताचलम्

कृतयुगात लिंग अग्निमय, त्रेतायुगात मणिमय पर्वत, द्वापरात सुवर्णमय, आणि कलियुगात मरकताचल (पाचूचा पर्वत) असे ध्यान करावे।

Verse 45

अथवा स्फाटिकं रूपमरुणं तु स्वयंप्रभम् । ध्यायन्विमुक्तः सकलैः पापैः शिवपुरं व्रजेत्

किंवा स्फटिकासारखे अरुण, स्वयंप्रभ असे रूप ध्यानात धरल्यास, सर्व पापांतून मुक्त होऊन शिवपुरास प्राप्त होतो।

Verse 46

अवाङ्मनसगम्यत्वादप्रमेयतया स्वयम् । अग्नित्वाच्च परं लिंगमनासाद्याचलाभिधम्

वाणी व मन यांच्या आवाक्याबाहेर आणि स्वभावतःच अप्रमेय—तसेच अग्निरूप असल्यामुळे—हे परम लिंग ‘अचला’ (अप्राप्य/अचल) असे म्हणतात।

Verse 47

ध्यात्वा प्रदक्षिणं कर्तुरभिगम्योऽहमंजसा । तस्य पादरजो नृणामजरामरकारणाम्

ध्यान करून आणि प्रदक्षिणा केल्याने मी सहज सुलभ होतो. त्याच्या चरणांची रज मनुष्यांसाठी जरा व मृत्यूपासून मुक्तीचे कारण ठरते.

Verse 48

रूपमेकं तु धत्ते यः शोणाद्रीशप्रदक्षिणे । वाहनानि सुरौघाणां प्रार्थयंते परस्परम्

शोणाद्रीश्वराच्या प्रदक्षिणेत तो एकच रूप धारण करतो; आणि देवसमूह परस्पर आपल्या-आपल्या वाहनांसाठी विनवणी करतात.

Verse 49

कुर्वतां चरणं वोढुमरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् । छायाप्रदानं कुर्वंति कल्पकाद्याः सुरद्रुमाः

जे अरुणाचलाची मंगल प्रदक्षिणा करतात, त्यांच्या पायांचा श्रम हलका करण्यासाठी कल्पक इत्यादी दिव्य वृक्ष शीतल छाया देतात.

Verse 50

कुर्वतां भुवि मर्त्त्यानामरुणाद्रिप्रदक्षिणाम् । देवगन्धर्वकाद्यानां सहस्रेण समावृताः

पृथ्वीवर जेव्हा मर्त्यजन अरुणाचलाची प्रदक्षिणा करतात, तेव्हा ते देव, गंधर्व इत्यादी दिव्य जनांच्या सहस्र समूहांनी वेढले जातात.

Verse 51

सेवंते ते गणाकीर्णा विमानशतकोटयः । मम प्रदक्षिणं भूमौ कुर्वतां पादपांसुभिः

जे भूमीवर माझी प्रदक्षिणा करतात, त्यांच्या पवित्र पादधुळीने विभूषित होऊन, गणांनी भरलेली शतकोटी विमाने त्यांची सेवा करीत राहतात।

Verse 52

पाविता महती वीथी दृष्टा शिवपदप्रदा । अंगप्रदक्षिणं कुर्वन्क्षणात्स्वर्ग्यतनुर्भवेत्

ती महान पवित्र वीथी पावन आहे; तिचे केवळ दर्शन शिवपद देते. तेथे अंगप्रदक्षिणा करणारा क्षणात दिव्य (स्वर्गीय) देह प्राप्त करतो।

Verse 53

प्राप्तो वज्रशरीरत्वं न धृष्येत महीतले । व्योमयानोत्सुका देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः

वज्रासारखे शरीर प्राप्त करून तो पृथ्वीवर अजेय होतो. व्योमयात्रेस उत्सुक देव, सिद्ध आणि परमर्षी तेथे एकत्र येतात।

Verse 54

अदृश्याः संचरंत्यत्र पश्यंते मम संनिधिम् । विनयं मम भक्तिं च प्रदक्षिणपरिक्रमे

ते येथे अदृश्य होऊन संचार करतात आणि माझे सान्निध्य पाहतात; प्रदक्षिणा-परिक्रमेत विनय व माझी भक्ती अनुभवतात।

Verse 55

दृष्ट्वा हर्षसमायुक्ता मर्त्त्येभ्यो ददते वरम् । अत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत्पुरा कृत्वा प्रदक्षिणाम्

ही भक्ती पाहून ते हर्षाने भरून मर्त्यांना वर देतात. येथे प्राचीनकाळी त्रयस्त्रिंश देवांनी स्वतः प्रदक्षिणा केली होती।

Verse 56

प्रत्यहं मार्गमासीनाः प्रत्येकं कोटितां गताः । आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे पुरा कृत्वा प्रदक्षिणाम्

आपापल्या नित्य मार्गावर स्थित राहून, सूर्यादि सर्व ग्रहांनी पूर्वकाळी कोटीपुण्य प्राप्त करून अरुणाचलाची प्रदक्षिणा केली होती।

Verse 57

संपूर्णजगतीभागे सर्वे ग्रहपतां गताः । यः करोति नरो भूमौ सूर्यवारे प्रदक्षिणाम्

संपूर्ण जगत्-प्रदेशात ते सर्व ग्रहाधिपतीपदास पोहोचले; परंतु जो मनुष्य पृथ्वीवर रविवारी प्रदक्षिणा करतो…

Verse 58

स सूर्यमडलं भित्त्वा मुक्तः शिवपुरं व्रजेत् । सोमवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम्

…तो सूर्यमंडल भेदून मुक्त होऊन शिवपुरीस जातो. आणि जो मनुष्य सोमवारी अरुणाद्रीची प्रदक्षिणा करतो…

Verse 59

अजरामरतां प्राप्तो नासौम्यो भवति क्षितौ । भौमवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम्

मंगळवारी अरुणाद्रीची प्रदक्षिणा करणारा मनुष्य जरा-मरणरहित अवस्था प्राप्त करतो आणि पृथ्वीवर अशुभ ठरत नाही।

Verse 60

आनृण्यमखिलं प्राप्य सार्वभौमो भवेद्ध्रुवम् । बुधवारे नरः कुर्वञ्छोणाद्रीशप्रदक्षिणाम्

बुधवारी शोणाद्रीश (अरुणाचलनाथ) याची प्रदक्षिणा करणारा मनुष्य सर्व ऋणांतून मुक्त होऊन निश्चयाने सार्वभौम समृद्धी प्राप्त करतो।

Verse 61

सर्वज्ञतामनुप्राप्तः स वाचां पतितामियात् । गुरुवारे नरः कुर्वन्सर्वदेवनमस्कृतः

गुरुवारी जो मनुष्य हे अनुष्ठान करतो, तो जणू सर्वज्ञता प्राप्त करतो व वाणीला तेज व कौशल्य मिळवतो; सर्व देव त्यास नमस्कार करतात।

Verse 62

प्रदक्षिणेन शोणाद्रेः स तु लोकगुरुर्भवेत् । भृगुवारे नरः कुर्वन्नरुणाद्रिप्रदक्षिणाम्

शोणाद्रीची प्रदक्षिणा केल्याने तो निश्चयच लोकगुरू होतो; शुक्रवारी जो मनुष्य अरुणाद्रीची प्रदक्षिणा करतो, तो अशीच महती प्राप्त करतो।

Verse 63

संप्राप्य महतीं लक्ष्मीं लभते वैष्णवं पदम् । मन्दवारे नरः कृत्वा शोणाद्रीशप्रदक्षिणाम्

महान लक्ष्मी (समृद्धी) प्राप्त करून तो वैष्णव पदही मिळवतो; शनिवारी जो मनुष्य शोणाद्रीशाची प्रदक्षिणा करतो, तो हे फळ प्राप्त करतो।

Verse 64

विमुक्तो ग्रहपीडाभिः स विश्वविजयी भवेत् । नक्षत्राणि च सर्वाणि पुरा तद्दैवतैः सह

ग्रहपीडांपासून मुक्त होऊन तो जगात विजयी होतो; प्राचीन काळी सर्व नक्षत्रे त्यांच्या अधिष्ठातृ देवतांसह (असे कथन आहे)।

Verse 65

मम प्रदक्षिणां कर्तुः पुण्यानि सहसा व्रजेत् । तिथयः करणानीह योगाश्च मम संमताः

जो माझी प्रदक्षिणा करतो, त्याचे पुण्य तत्क्षणी वाढते; येथे तिथी, करण आणि योग—हे सर्व मला संमत आहेत।

Verse 66

अभीष्टफलदा जाताः कुर्वतां मत्प्रदक्षिणाम् । मुहूर्ता विविधा होराः सौम्याश्च सततोदयाः

जे माझी प्रदक्षिणा करतात, त्यांच्यासाठी विविध मुहूर्त व होरा अभीष्ट फल देणारे होतात; ते सदा सौम्य व अनुकूल ठरतात।

Verse 67

मत्प्रदक्षिणकर्तृणां जायंते सततं शुभाः । प्रच्छिनत्ति प्रकारोऽघं दकारो वांछितप्रदः

माझी प्रदक्षिणा करणाऱ्यांना सतत शुभ फल उत्पन्न होतात। ‘प्र’ अक्षर पाप छेदते आणि ‘द’ अक्षर वांछित फल देते।

Verse 68

क्षिकारात्क्षीयते कर्म णकारो मुक्तिदायकः । दुर्बलाः कार्श्यसंयुक्ता आधिव्याधिविजृंभिताः

‘क्षि’ अक्षराने कर्म क्षीण होते आणि ‘ण’ अक्षर मुक्तिदायक आहे। जे दुर्बल, कृश आणि आधी-व्याधींनी पीडित असतील—

Verse 69

मम प्रदक्षिणं कृत्वा मुच्यंते सर्वदुष्कृतैः । मम प्रदक्षिणं कर्तुर्भक्त्या पादेन संततम्

माझी प्रदक्षिणा केल्याने सर्व दुष्कृत्यांपासून मुक्ती मिळते। माझी प्रदक्षिणा करणाऱ्याने भक्तीने सतत पायीच करावी।

Verse 70

क्षणेन साध्वां पश्यामि त्रैलोक्यस्य प्रदक्षिणाम् । लोकेशाश्च दिगीशाश्च ये चान्ये कारणेश्वराः

क्षणात मी त्रैलोक्याची पवित्र प्रदक्षिणा पाहतो—लोकेश, दिगीश तसेच अन्य कारणेश्वरांसह।

Verse 71

मम प्रदक्षिणां कृत्वा स्थिरा राज्ये पुराऽभवन् । अहं च गणसंयुक्तः सर्वदेवर्षिसंयुतः

माझी प्रदक्षिणा करून ते पूर्वी राज्यसत्तेत दृढपणे प्रतिष्ठित झाले. आणि मीही गणांसह व सर्व देवर्षींनी सेवित होऊन तेथे विराजमान आहे.

Verse 72

उत्तरायणसंयोगे करोमि स्वप्रदक्षिणाम् । मद्रूपं तैजसं लिंगमरुणाद्रिरिति श्रुतम्

उत्तरायणाच्या संयोगकाळी मी माझीच प्रदक्षिणा करतो. माझेच स्वरूप असलेले तेजोमय लिंग ‘अरुणाद्री’ म्हणून श्रुत आहे.

Verse 73

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय करिष्यामि प्रदक्षिणाम् । आगता च परांते च गौरी तप इहाद्भुतम्

त्रैलोक्याच्या हितासाठी मी प्रदक्षिणा करीन. आणि या दिव्य कार्याच्या शेवटी गौरी येथे येऊन अद्भुत तप करील.

Verse 74

कर्तुं प्रदक्षिणं कृत्वा मामेष्यत्यनघा पुनः । कार्तिके मासि नक्षत्रे कृत्तिकाख्ये महातपाः

प्रदक्षिणा करून ती अनघा पुन्हा माझ्याकडे येईल. कार्तिक महिन्यात ‘कृत्तिका’ नावाच्या नक्षत्री ते महान तप घडते.

Verse 75

मम प्रदक्षिणां गौरी प्रदोषे रचयिष्यति । नराणामल्पपुण्यानां दुर्लभं तत्प्रदक्षिणम्

प्रदोषकाळी गौरी माझी प्रदक्षिणा करील. अल्पपुण्य असलेल्या नरांसाठी ती प्रदक्षिणा दुर्लभ आहे.

Verse 76

ज्योतिर्लिगस्य दृष्टस्य देवी प्रार्थनया तथा । मया समेता देवी सा प्राप्ताऽपीतकुचाभिधा

ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन होताच देवीने प्रार्थनेनेही सिद्धी प्राप्त केली। माझ्याशी संयुक्त होऊन ती देवी ‘अपीतकुचा’ या नामाने प्रसिद्ध अवस्थेस/स्थानी प्राप्त झाली।

Verse 77

आश्वास्यति सुरान्सर्वानुत्तरायणसंगमे । देवगन्धर्वयक्षाणां सिद्धानामपि रक्षसाम्

उत्तरायणाच्या संगमकाळी ती सर्व देवांना धीर देईल—देव, गंधर्व, यक्ष, सिद्ध आणि राक्षसांनाही।

Verse 78

सर्वेषां देवयोनीनां भविता तत्र संगमः । ये तदा मां समागत्य पूजयंति तपोधिकाः

तेथे सर्व दिव्य-योनींचा/गणांचा संगम होईल. आणि जे तपस्वी त्या वेळी माझ्याकडे येऊन माझी पूजा करतील, ते इच्छित फल प्राप्त करतील.

Verse 79

सर्वजन्मकृताघौघ प्रायश्चित्तं व्रजंति ते । दुर्ल्लभं तद्दिनं पुंसामुत्तरायणसंगमे

उत्तरायणाच्या त्या पावन संगमात लोक सर्व जन्मांत केलेल्या पापसमूहाचे प्रायश्चित्त प्राप्त करतात. मनुष्यांसाठी असा दिवस अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 80

तदा मद्रूपमभ्यर्च्य कृतार्थाः सन्तु मानवाः । प्रदक्षिणं तु मे दिव्यं कुर्वंति च महीभुजः

तेव्हा माझ्या स्वरूपाची अर्चना करून मानव कृतार्थ होवोत. आणि राजेही माझी दिव्य प्रदक्षिणा करोत.

Verse 81

तेषां पुरोगतः साक्षादहं जेष्यामि विद्विषः । राजा यस्य तु देशस्य यो यो राजा तपोधिकः

त्यांच्या पुढे मी स्वतः प्रत्यक्ष उभा राहून त्यांच्या शत्रूंवर विजय मिळवीन। ज्या ज्या देशाचा जो जो राजा तपस्या-भक्तीने समृद्ध आहे, त्याला हे दिव्य संरक्षण प्राप्त होते।

Verse 83

तस्य तस्य स्थिरं राज्यं शत्रूणां च पराहतिम् । करिष्यामि मुने नित्यमहमेव पुरःस्थितः

हे मुने, अशा प्रत्येक राजासाठी मी सदैव स्थिर राज्य आणि शत्रूंचा पूर्ण पराभव घडवीन—मी स्वतः अग्रभागी उभा राहून।

Verse 84

न वाहनेन कुर्वीत मम जातु प्रदक्षिणाम् । धर्मलुब्धमना जानञ्छिवाचारपरिप्लुतिम्

माझी प्रदक्षिणा कधीही वाहनावरून करू नये। शिवाचाराची महिमा जाणून, धर्मात अनुरक्त मन असलेला साधक शैव आचरणात निमग्न राहो।

Verse 85

धर्मकेतुः पुरा राजा यमलोकादुपागतः । मम प्रदक्षिणां कर्त्तुं तुरगेणाभ्यरोचयत्

पूर्वी धर्मकेतू नावाचा राजा यमलोकातून परत आला. त्याने घोड्यावर बसून माझी प्रदक्षिणा करण्याची इच्छा व्यक्त केली.

Verse 86

क्षणेन तुरगो जातो गणनाथः सुरार्चितः । प्रतिपेदे पदं शैवं विमुच्य धरणीपतिम्

क्षणात तो घोडा देवांनी पूजिलेला गणनाथ झाला; आणि (राजा) पृथ्वीपतीपण सोडून शैव पदाला प्राप्त झाला.

Verse 87

वीक्ष्य तं वाहनं भूयो गणनाथवपुर्द्धरम् । पादप्रदक्षिणां कृत्वा स्वयं च गणपोऽभवत्

त्या वाहनाला पुन्हा गणनाथ रूप धारण केलेले पाहून, त्याने पायी प्रदक्षिणा केली आणि तो स्वतः गणप (गण) झाला.

Verse 88

तदाप्रभृति शक्राद्याः सुरा विष्णुसमन्विताः । पादाभ्यामेव कुर्वंति मम सर्वे प्रदक्षिणाम्

तेव्हापासून इंद्रादी देव आणि विष्णू सुद्धा पायी चालतच माझी प्रदक्षिणा करतात.

Verse 89

स्वर्गान्निपातितः कोऽपि सिद्धः काले तपःक्षयात् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा पुनर्लब्धपदोऽभवत्

तपस्या क्षीण झाल्यामुळे स्वर्गातून खाली पडलेला एखादा सिद्ध, प्रदक्षिणा करून पुन्हा आपले पद प्राप्त करतो.

Verse 90

स्खलितं पादजं रक्तं मम कर्तुः प्रदक्षिणम् । मार्ज्यते तस्य देवेन्द्र मौलिमंदारकेसरैः

हे देवेन्द्रा! माझी प्रदक्षिणा करताना अडखळून पायातून आलेले रक्त, तुझ्या मुकुटातील मंदार पुष्पांच्या परागांनी पुसले जाते.

Verse 91

प्रदक्षिणमहावीथी शिलाशकलघट्टितम् । पदं संधार्यते पुंसां श्रीपयोधरकुंकुमैः

प्रदक्षिणेच्या महामार्गावर दगडांच्या तुकड्यांनी जखमी झालेले भक्तांचे पाय, लक्ष्मीच्या वक्षस्थळावरील कुंकवाने सुखावले जातात.

Verse 92

मणिपर्वतशृंगेषु कल्पद्रुमवनांतरे । संचरंति सदा मर्त्या मम कृत्वा प्रदक्षिणम्

माझी प्रदक्षिणा करून मर्त्यजन सदैव मणिमय पर्वतशिखरांवर व कल्पद्रुमांच्या वनांमध्ये संचार करतात।

Verse 93

गौर्युवाच । उपचारप्रवृत्तानां फलं मे शंस सुव्रत । यैर्वै जनः कृतार्थः स्याद्यथाशक्ति कृतादरः

गौरी म्हणाली—हे सुव्रत! उपासना-सेवा (उपचार) करणाऱ्यांचे फळ मला सांग; ज्यायोगे लोक यथाशक्ती आदर करून कृतार्थ होतील।

Verse 94

मुनिरुवाच । उपचारफलं देवि शृणु वक्ष्याम्यहं तव । यन्मह्यं कृपया पूर्वमुक्तवान्परमेश्वरः

मुनी म्हणाले—देवि! उपचाराचे फळ ऐक; परमेश्वराने पूर्वी कृपेने मला जे सांगितले, ते मी तुला सांगतो।

Verse 95

लूती तंतुकजालानि संसृज्य क्वचिदेव मे । जातिस्मरो महीध्रेऽस्मिन्सोंऽशुकैर्मां व्यवेष्टयत्

एक कोळी तंतूंची जाळी विणून, जातिस्मरणयुक्त होऊन, या पर्वतावर कधी आपल्या सूक्ष्म तंतूंना वस्त्रासारखे करून मला वेढून टाकीत असे।

Verse 96

गजः कश्चितृषाक्रांतो विमुच्य च मधु क्वचित् । वनपल्लवमुत्कीर्य मुक्तोऽभूद्गणनायकः

एक हत्ती मदाने व्याकुळ होऊन कधी मधु टपकवी; मग वनातील कोवळा पल्लव तोडून अर्पण केला, आणि मुक्त होऊन शिवगणांचा नायक झाला।

Verse 97

कृमयो विलुठन्तो मे पार्श्वे दुरितवर्जिताः । सिद्धवेषाः पुनः सर्वे मम लोकं व्रजंति ते

माझ्या सान्निध्यात लोळणारे कृमीही पापमुक्त होऊन, सिद्धांचे रूप धारण करून माझ्या लोकात जातात.

Verse 98

अव्युच्छिन्नप्रदीपार्चिः क्षणमप्यादधाति यः । स्वयंप्रकाशः स भवन्मम सारूप्यमश्नुते

जो क्षणभर तरी अखंड दीपज्योत लावतो, तो स्वयंप्रकाशी होऊन माझे सारूप्य प्राप्त करतो.

Verse 99

हारीतः कोपि संप्राप्तः शाखानीडो ममांतिके । खद्योतो दीपवन्नक्तं तावन्मुक्तिं समागतः

माझ्या जवळच्या फांदीवर घरटे करणारा एक हारीत पक्षी आणि रात्री दिव्याप्रमाणे चमकणारा काजवा, त्यायोगे मुक्तीला प्राप्त झाले.

Verse 100

गावः प्रस्रवणैः सिक्ता वत्सस्मरणसंभवैः । मत्पार्श्वे मुक्तिमापुस्ता मम लोकं समाश्रयन्

वासरांच्या स्मरणाने पाझरलेल्या दुधाने भिजलेल्या गाईंनी माझ्या सान्निध्यात मुक्ती मिळवली आणि माझा लोक प्राप्त केला.

Verse 101

काकः पक्षजवातेन बलिग्रहणलोलुपः । मार्जयन्मत्पुरोभागं मुक्तिं प्रापद्यत क्षणात्

बलीच्या अन्नाच्या लोभाने आलेल्या कावळ्याने, पंखांच्या वाऱ्याने माझ्या समोरील जागा झाडली असता, त्याला क्षणात मुक्ती मिळाली.

Verse 102

मूषको मद्गुहाभागं मणिसंघविकर्षणैः । प्रकाशयन्वितिमिरं मम रूपमपद्यत

एका उंदराने माझ्या गुहा-प्रदेशात रत्नसमूह ओढून प्रकाश पसरविला; अंधार निवळला आणि त्याने माझेच स्वरूप प्राप्त केले।

Verse 103

छायावृक्षत्वमास्थातुं मुनयस्त्रिदशा अपि । प्रार्थयंत्येव मत्पार्श्वे न पुनःसंभवेच्छया

माझ्या सान्निध्यात केवळ छाया देणारे वृक्ष व्हावे म्हणून मुनी आणि देवताही प्रार्थना करतात—पुनर्जन्माची इच्छा न ठेवता।

Verse 104

गोपुरं शिखरं शालां मण्डपं वापिकामपि । कुर्वतां मत्पुरोभागे सिध्यंतीष्टार्थसंपदः

जे माझ्या समोर गोपुर, शिखर, शाळा, मंडप किंवा वापी (जलटाकी) बांधतात, त्यांच्या इष्टार्थाची संपत्ती सिद्ध होते।

Verse 105

सदा मर्त्त्यैरनासाद्यमग्निलिंगमिदं मम । अनासाद्याचलेशाख्यं पूज्यतां वसुधातले

माझे हे अग्निलिंग मर्त्यांना सदैव अगम्य आहे; म्हणून वसुधातळी ‘अचलेश’—अरुणाचलाचा अचल प्रभू—याची पूजा करा।

Verse 106

वीक्षणस्पर्शनध्यानैः स्वभूतं निखिलं जगत् । पोषयंती परा शक्तिः पूज्याऽपीतकुचाभिधा

दृष्टी, स्पर्श आणि ध्यान यांद्वारे अखिल जगताला आपल्या स्वरूपाप्रमाणे पोसणारी पराशक्ती पूज्य आहे; ती ‘पीतकुचा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 107

सर्वलोकैकजननी संप्राप्ता नित्ययौवनम् । यौवनप्रार्थिभिः सेव्या सदाऽपीतकुचाभिधा

सर्व लोकांची एकमेव जननी नित्य तारुण्याने संपन्न आहे. तारुण्याची इच्छा करणाऱ्यांनी 'अपीतकुचा' नावाच्या देवीची सदैव सेवा करावी.

Verse 108

क्षणात्तस्य पुरोभागे वसतां प्राणिनामिह । परत्र वात्र दुष्प्राप्यमिष्टवस्तु न विद्यते

येथे ईश्वराच्या समोर क्षणभर वास्तव्य करणाऱ्या प्राण्यांना या लोकात किंवा परलोकात कोणतीही इष्ट वस्तू मिळणे कठीण नाही.

Verse 109

अप्रमेयगुणाधारमपेक्षितवरप्रदम् । अशेषभोगनिलयं शोणाद्रीशं समर्चय

जे अमर्याद गुणांचे आधार आहेत, इच्छित वर देणारे आहेत आणि सर्व भोगांचे आश्रयस्थान आहेत, त्या शोणाद्रीशाची (अरुणाचलेश्वराची) पूजा कर.

Verse 110

लब्धकामा पुनः शम्भुमाश्रयिष्यसि सुव्रते । तपश्चरणमप्येतत्तव लोकहितावहम्

हे सुव्रते! तुझी इच्छा पूर्ण झाल्यावर तू पुन्हा शंभूचा आश्रय घेशील. तुझे हे तपश्चरण जगाच्या कल्याणास कारणीभूत ठरेल.

Verse 111

न केवलं तव तपः स्ववांछितफलप्रदम् । तपस्यतामृषीणां च क्षेमायैव भविष्यति

तुझे तप केवळ तुला इच्छित फळ देणारे नाही, तर तपश्चर्या करणाऱ्या ऋषींच्या कल्याणासाठीही ते कारणीभूत होईल.

Verse 112

कारणांतरमाशंक्य तपः कुर्वंति देवताः । रहस्यं देवतानां तु फलेनैवानुमीयते

काही गूढ कारणाची शंका घेऊन देवताही तप करतात; परंतु देवतांचे रहस्य प्रकट झालेल्या फळावरूनच कळते.

Verse 113

वयं च सहसंवासास्तव व्रतनिरीक्षणात् । कृतार्थाः स्याम देवेशि तपसा नः कृतार्थता

आम्हीही येथे सहवास करणारे, तुझे व्रत पाहून कृतार्थ होऊ, हे देवेशी; तुझ्या तपामुळे आमचेही प्रयोजन सिद्ध होईल.

Verse 114

इति तस्य मुनेर्वाक्यमर्थगर्भं निशम्य सा । गौरी कौतुकसंयुक्ता प्रशशंस महामुनिम्

त्या मुनीचे अर्थगर्भ वचन ऐकून, कौतुकयुक्त गौरीने त्या महामुनीची प्रशंसा केली.

Verse 115

तपः किमन्यत्कर्तव्यं लब्धं तव तु दर्शनम् । अरुणाद्रिरयं दृष्टः श्रुतं माहात्म्यमस्य च

आता आणखी कोणते तप करावे? कारण तुझे दर्शन मला लाभले. हा अरुणाद्रीही पाहिला आणि याचे माहात्म्यही ऐकले.

Verse 116

अहो भूमेस्तु वैचित्र्यं यतो दृष्टा दिवोऽधिका । यत्रैव तैजसं लिंगं देवतानां वरप्रदः

अहो! या भूमीचे किती अद्भुत वैचित्र्य—ज्यामुळे स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ असे दर्शन घडते; कारण येथेच तेजस्वी लिंग आहे, जो देवांनाही वर देणारा आहे.

Verse 117

शिवः प्रसादसिद्धो मे दर्शितं स्थानमात्मनः । अत्रैव शिवमाराध्य वशीकुर्यां जगद्गुरुम्

प्रसन्न होऊन कृपामय शिवाने मला आपले धाम दाखविले. येथेच शिवाची आराधना करून मी जगद्गुरूंना वशी करीन.

Verse 118

अविनाभूतमैक्यं मे देवेन भवतात्सदा । त्वया कृतेन साह्येन भवेयं शिवनायिका

हे देव! तुमच्याशी माझे अविनाभूत ऐक्य सदैव राहो. तुझ्या दिलेल्या साहाय्याने मी शिवाची प्रिय नायिका होवो.

Verse 119

इति गौतमसंनिधौ तदानीं कृतसंवित्तप आदरेण कर्तुम् । अभजद्रुचिरां च पर्णशालां मुनिना चानुमता तथेति भक्त्या

अशा रीतीने गौतमांच्या सान्निध्यात तिने त्या वेळी आदराने तप करण्याचा निश्चय केला. मुनिंची अनुमती घेऊन भक्तिभावाने ती रम्य पर्णशाळेत प्रविष्ट झाली.

Verse 120

सुकुमारतनुः सरोरुहाक्षी घनतुंगस्तनकल्पितोत्तरीया । जटिला हरिनीलरत्नकांतिर्गिरिजा राजति देहवत्तपःश्रीः

सुकुमार देहाची, कमलनयना, उन्नत घन स्तनांवर उत्तरीय नीट मांडलेली; जटाधारी, हरित-नील रत्नकांतीने उजळ—गिरिजा जणू तपःश्रीचे साकार रूप होऊन शोभली.

Verse 121

नियमैर्बहुभिस्तपोविशेषैः क्रतुषु प्राप्तविचित्रयोगबंधैः । निगमागमदृष्टधर्ममार्गं सकलं सा तु कृतार्थतामनैषीत्

अनेक नियमांनी व विविध तपोविशेषांनी, तसेच क्रतूंमधून प्राप्त अद्भुत योगसाधनांनी, तिने निगम-आगमांनी दर्शविलेला धर्ममार्ग पूर्ण केला—आणि कृतार्थता प्राप्त केली.

Verse 122

तपसा विविधेनतप्यमाना न कदाचित्परिखेदमाप तन्वी । हरिरत्नमयी च कापि वल्ली नितरां दीप्तिमती बभूव बाला

नाना प्रकारच्या तपश्चर्येतही ती सुकुमार कन्या कधीही थकली नाही; उलट हरित-नील रत्नमय वेलीप्रमाणे ती बालिका अत्यंत तेजस्वी झाली।