Adhyaya 7

Verse 1

पार्वत्युवाच । कथमग्निमयं लिंगमभिगम्यमभूद्भुवि । प्राणिनामपि सर्वेषामुपशांतिं कथं गतः

पार्वती म्हणाली—अग्निमय लिंग पृथ्वीवर कसे सुलभ झाले? आणि सर्व प्राण्यांना उपशांती व निवृत्ती कशी प्राप्त करून देऊ लागले?

Verse 2

तीर्थानामुद्भवः पुण्यात्कथं चारुणपर्वतात् । उपसंहृतसर्वांगः कथं वा वद मेऽचलः

पुण्य अरुणपर्वतापासून तीर्थांचा उद्भव कसा झाला? आणि तो अचल (प्रभू) सर्व अंगे संहृत करून कसा स्थित झाला—मला सांगा.

Verse 3

गौतम उवाच । कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः । द्वापरं हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः

गौतम म्हणाले—कृतयुगात तो पर्वत अग्निमय होता; त्रेतायुगात मणिमय पर्वत झाला; द्वापरयुगात सुवर्णगिरीरूपाने प्रकटला; आणि कलियुगात तो मरकताचल, म्हणजे पन्ना-गिरी आहे.

Verse 4

बहुयोजनपर्यंतं कृते वह्निमये स्थिते । बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यति महर्षयः

कृतयुगात तो अनेक योजनांपर्यंत विस्तीर्ण अग्निमय रूपाने स्थित होता; तेव्हा महर्षींनी बाहेरून त्याची प्रदक्षिणा केली आणि ‘हे शांत होवो’ अशी प्रार्थना केली.

Verse 5

शनैः शांतोरुणाद्रीशः श्रीमानभ्यर्थितः सुरैः । लोकगुप्त्यर्थमत्यर्थमुपशांतोऽरुणाचलः

देवांच्या विनवणीने श्रीमान् अरुणाद्रीश्वर हळूहळू शांत झाले; लोकांच्या रक्षणासाठी अरुणाचल अत्यंत प्रशांत झाला।

Verse 6

अथ गौरी मुनिं प्राह कथं शांतोऽरुणाचलः । कथं वा प्रार्थयामासुर्देवेशं त्रिदशा इमम्

मग गौरी मुनिंना म्हणाली—“अरुणाचल कसा शांत झाला? आणि या त्रिदश देवांनी देवेश्वराची कशी प्रार्थना केली?”

Verse 7

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्त्वभ्यभाषत । प्रशस्य भक्तिमतुलां तस्यास्तत्त्वार्थवेदिनीम्

तिचे वचन ऐकून गौतमांनी उत्तर दिले; तिच्या अतुल भक्तीची व तत्त्वार्थ-ज्ञानाची प्रशंसा केली।

Verse 8

गौतम उवाच । अग्निरूपं पुरा शैलमासादयितुमक्षमाः । पुरा सुराः स्तुतिं चक्रुरभ्यर्च्य क्रतुसंभवैः

गौतम म्हणाले—“पूर्वी अग्निरूप पर्वताजवळ जाण्यास असमर्थ देवांनी यज्ञोत्पन्न द्रव्यांनी अर्चना करून स्तुती केली।”

Verse 9

भगवन्नरुणाद्रीश सर्वलोकहितावह । अग्निरूपोऽपि संशांतः प्रकाशस्य महीतले

“हे भगवन् अरुणाद्रीश्वर! सर्वलोकहितकारी! आपण अग्निरूप असूनही पूर्ण शांत व्हा आणि पृथ्वीवर मृदु प्रकाशाने विराजमान व्हा।”

Verse 10

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम्

जो तांबूस, आरक्त आणि पिंगट रंगाचा आहे, जो अत्यंत शुभ आहे; हे शिवस्वरूपा! सर्व वेद अशा प्रकारे तुझी स्तुती करतात.

Verse 11

नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने । वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे

तांबूस आणि आरक्त वर्णाच्या, परमात्मस्वरूप अशा भगवान शंकराला नमस्कार असो. जे वेदांद्वारे जाणण्यायोग्य आहेत, जे सोम आहेत आणि आनंदरूप आहेत.

Verse 12

त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् । निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते

हे देवा! हे संपूर्ण चराचर जग तुझेच रूप आहे. देवांना तुझे हे रूप एखाद्या महान निधीप्रमाणे (ठेव्याप्रमाणे) वाटते.

Verse 13

वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् । सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये

वर्षणाऱ्या मेघांच्या आणि अनेक झऱ्यांच्या जलाचा संहार, युगाच्या अंती तुझ्याद्वारेच होणे योग्य आहे.

Verse 14

अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः । विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात्

अग्नीपासून जलाची उत्पत्ती झाली आणि तो अग्नी साक्षात तुझ्यापासूनच, म्हणजेच परमात्म्यापासून निर्माण झाला. तू आपल्या विचित्र गुणवैभवाने विश्वाची निर्मिती करतोस.

Verse 15

शीतो भव महादेव शोणाचल कृपानिधे । सर्वेषामपि जीवानामभिगम्यो भव प्रभो

हे महादेवा! हे शोणाचला, कृपानिधे! तू शीतल हो; हे प्रभो, सर्व जीवांना सुलभ व अभिगम्य हो.

Verse 16

इति स्तुतः सुरैः सर्वेरानतैर्भक्तवत्सलः । सद्यः शीतलतां गच्छन्नभिम्योऽभवत्प्रभुः

अशा रीतीने सर्व देवांनी नम्र होऊन स्तुती केल्यावर, भक्तवत्सल प्रभू तत्क्षणी शीतल झाले आणि सर्वांना अभिगम्य झाले.

Verse 17

प्रावर्त्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः । वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु

मग नद्या आणि बहुपाण्याचे झरे पुन्हा वाहू लागले; तरीही मेघांनी पाऊस पाडला तरी भूमीने फारसे जल ग्रहण केले नाही.

Verse 18

तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः । समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम्

तरीही, उगवत्या तरुण सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित कालाग्नीच्या शतकोटीसमान तेजाने दीप्त होऊन, त्यांनी जीवांसाठी अभिगम्य रूप धारण केले.

Verse 19

विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः । संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते

विश्वाचे जल आणि रसधारा वाहणाऱ्या नद्या प्रवाहित करून, सर्व (अर्पण-स्तुती) यांनी परिपूर्ण व तृप्त होऊन देव सदैव पूर्ण तेजाने प्रकाशतात.

Verse 20

तीर्थानि तानि तान्यासन्परितः प्रार्थनावशात् । दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम्

दिक्पाल, देव आणि महात्मा महर्षी यांच्या प्रार्थनाबळाने ती ती तीर्थे सर्व बाजूंनी प्रकट झाली.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता । तीर्थानामुद्भवं सर्व श्रोतुं समुपचक्रमे

ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून कुतूहलयुक्त गौरीने तीर्थांचा सर्व उद्भव ऐकण्यासाठी विचारणा सुरू केली.

Verse 22

पार्वत्युवाच । कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये । भगवन्ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम

पार्वती म्हणाली—शोणाद्रीवर लोकांच्या रक्षणासाठी कोणकोणती तीर्थे उत्पन्न झाली? हे भगवन्, तीर्थांचा सर्व उद्भव मला सांगा.

Verse 23

इति तस्या वचः शृण्वन्गिरीशात्संश्रुतं पुरा । तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे

तिचे वचन ऐकून, पूर्वी गिरीश (शिव) कडून जे ऐकले होते त्याप्रमाणे गौतमाने सर्व तीर्थांचा उद्भव सांगण्यास आरंभ केला.

Verse 24

गौतम उवाच । ऐन्द्रं नाम महातीर्थमिंद्रभागे समुत्थितम् । तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत्

गौतम म्हणाले—इंद्रदिशेत ‘ऐंद्र’ नावाचे महातीर्थ उत्पन्न झाले. प्राचीनकाळी शक्र (इंद्र) तेथे स्नान करून ब्रह्महत्येचे पाप दूर केले.

Verse 25

ब्रह्मतीर्थं पुनर्दिव्यं वह्निःकोणे समुत्थितम् । परस्त्रीसंगमात्पापं वह्निः स्नात्वात्र चात्यजत्

पुन्हा अग्निकोणात (दक्षिण-पूर्वेस) उत्पन्न झालेले दिव्य ब्रह्मतीर्थ आहे. तेथे अग्निदेवांनी स्नान करून परस्त्रीसंगामुळे झालेले पाप त्यागले.

Verse 26

याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विजृंभते । अत्र स्नात्वा यमोऽत्याक्षीद्भयं ब्रह्मास्त्रसंभवम्

यमाच्या दिशेत (दक्षिणेस) ‘याम्य’ नावाचे महातीर्थ शोभते. येथे स्नान करून यमराजांनी ब्रह्मास्त्रातून उत्पन्न झालेले भय दूर केले.

Verse 27

नैरृतं तु महातीर्थं नैरृत्यां दिशि शोभते । भूतवेतालविजयं तत्र स्नात्वर्षयो गताः

नैऋत्य दिशेत (दक्षिण-पश्चिमेस) ‘नैरृत’ नावाचे महातीर्थ शोभते. तेथे स्नान करून ऋषींनी भूत-वेताळांवर विजय मिळविला.

Verse 28

पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे च प्रकाशते । शल्यकोशं पुरा लेभे स्नात्वात्र वरुणो निजम्

पश्चिम दिशेत वारुण तीर्थ प्रकट व प्रसिद्ध आहे. येथे स्नान करून वरुणदेवांनी प्राचीनकाळी आपला शल्यकोश (पीडादायक आवरण) पुन्हा प्राप्त केला.

Verse 29

वायवे वायवीयं च तीर्थमत्र प्रकाशते । तत्र स्नात्वा ययौ वायुर्जगत्प्राणत्ववैभवम्

वायव्य दिशेत (उत्तर-पश्चिमेस) वायवीय तीर्थ प्रकट आहे. तेथे स्नान करून वायुदेवांनी जगताचे प्राणत्व असण्याचे दिव्य वैभव प्राप्त केले.

Verse 30

उत्तरे चात्र दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगादमुंचत

येथील उत्तर दिशाभागात ‘सोमतीर्थ’ असे प्रसिद्ध आहे. तेथे स्नान करून प्राचीनकाळी सोमदेव यक्ष्मा-रोगातून मुक्त झाले.

Verse 31

ऐशाने चात्र दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया च सह संगतः

येथील ईशान (ईशान्य) दिशाभागात ‘विष्णुतीर्थ’ असे प्रसिद्ध आहे. तेथे स्नान करून प्राचीनकाळी विष्णुभगवान श्री (लक्ष्मी) सह पुन्हा एकत्र झाले.

Verse 32

मार्कण्डेयः पुरा देवि प्रार्थयामास शंकरम् । सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते

हे देवि! प्राचीनकाळी मार्कण्डेय मुनींनी शंकरांची प्रार्थना केली— “सदाशिव, महादेव, देवदेव, जगत्पते!”

Verse 33

बहूनामिह तीर्थानामेकत्र स्यात्समागमः । केनोपायेन भगवन्कृपया वद शंकर

“येथे अनेक तीर्थांचा एकाच ठिकाणी संगम कसा होईल? हे भगवन् शंकर, कृपा करून सांगा— कोणत्या उपायाने हे शक्य आहे?”

Verse 34

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः । उपायं दर्शयामास मुनये प्रीतमानसः

त्याचे वचन ऐकून देवदेव उमापती प्रसन्नचित्त झाले आणि त्या मुनींना उपाय दाखविला.

Verse 35

महेश्वर उवाच । सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः । सन्निधिं मम संप्राप्तः सेवते गूढरूपतः

महेश्वर म्हणाले—नित्य उपहाराच्या वेळी सर्व तीर्थांचा समुदाय माझ्या सान्निध्यात येऊन गूढ रूपाने माझी सेवा करतो।

Verse 36

नान्यदन्वेषणीयं ते तीर्थमत्र महामुने । ममोपहारवेलायां दृश्यते तीर्थसंचयः

हे महामुने, येथे तुला अन्य तीर्थ शोधण्याची गरज नाही; माझ्या उपहारकाळी तीर्थांचा संचय प्रत्यक्ष दिसतो।

Verse 37

तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं सर्वतीर्थसमागमः । मुनिभिश्च सुरैः सर्वैर्नैवेद्यांते विलोक्यताम्

म्हणून भक्तियुक्त होऊन दररोज नैवेद्याच्या समाप्तीला सर्व तीर्थांचा संगम पाहावा—जो मुनी आणि सर्व देवही पाहतात।

Verse 38

इति देवि पुरा देवो मार्कडेयाय शंकरः । उपादिशदमेयात्मा तीर्थसंदर्शनक्रमम्

हे देवि, अशा प्रकारे पूर्वी अमेयात्मा देव शंकरांनी मार्कंडेयाला तीर्थदर्शनाची पद्धत उपदेशिली।

Verse 39

गौतम उवाच । सर्वाण्यपि च पुण्यानि तीर्थानि शिवसन्निधौ । सदोपहारवेलायां दृश्यानि किल मानवैः

गौतम म्हणाले—शिवाच्या सान्निध्यात नित्य उपहारकाळी सर्व पुण्यदायक तीर्थे मनुष्यांना निश्चयच दिसतात।

Verse 40

व्रतं तीर्थं तपो वेदा यज्ञाश्च नियमादयः । योगाश्च शोणशैलेशदर्शनाद्दृष्टसंचराः

व्रत, तीर्थ, तप, वेद, यज्ञ, संयमादि नियम आणि योगमार्ग—शोणशैलाधीशाच्या दर्शनानेच हे सर्व जणू पाहिले व आचरिले जाते, आणि त्यांचे फळ प्राप्त होते।

Verse 41

निशम्य वाक्यं मुनिपुंगवस्य प्रसेदुषी पर्वतराजपुत्री । अवोचदत्यद्भुतमेतदत्र त्वयोपदिष्टं भुवि तीर्थजालम्

त्या मुनिपुंगवाचे वचन ऐकून प्रसन्न झालेली पर्वतराजकन्या म्हणाली—“हे येथे अत्यंत अद्भुत आहे; तुम्ही पृथ्वीवर तीर्थांचे जाळेच उपदेशिले आहे।”

Verse 42

अहं कृतार्था तपतां वरिष्ठ त्वत्संगमात्संप्रति तीर्थजालम् । प्राप्ता नमस्तेऽस्तु तपोविशेष शिवोपि मेऽत्रादिशदेव कर्तुम्

“मी कृतार्थ झाले आहे, हे तपस्वीश्रेष्ठ! तुमच्या संगतीने मला आता हे तीर्थजाळ प्राप्त झाले. विशेष तप असणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार. येथे शिवानेही मला कर्तव्याचा उपदेश केला आहे।”

Verse 43

कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि । प्रशांतरूपः परमेश्वरोऽयमभ्यर्चनीयो भुवि मर्त्यवर्गैः

येथे गिरीश देव, महाअग्नीसारखे स्फुरणारे देह धारण करूनही शांत रूपाने कसे प्रकट होतात? हा परमेश्वर पृथ्वीवर मर्त्यसमूहांनी निश्चयाने पूजनीय आहे।