Adhyaya 6

Verse 1

गौतम उवाच । पुरा नारायणः कल्पे शयानः सलिलार्णवे । शेषपर्यंकशयने कदाचिन्नैव बुध्यत

गौतम म्हणाले—पूर्वी एका कल्पात नारायण जलसमुद्रात शयन करीत होते. शेषाच्या पर्यंकावर निजलेले ते कधीतरी मुळीच जागे झाले नाहीत.

Verse 2

तमसा पूरितं विश्वमपज्ञातमलक्षणम् । वीक्ष्य कल्पावसानेऽपि विषेदुर्नित्यसूरयः

तमाने भरलेले, अपरिचित व लक्षणरहित असे विश्व पाहून—कल्पाच्या शेवटीही—नित्य देवगण विषादग्रस्त झाले.

Verse 3

अहो कष्टमिदं रूपं तमसा विश्वमोहनम् । येन कल्पावसानेपि विष्णुर्नाद्यापि बुध्यते

अहो, हे किती दारुण रूप! हा तमस संपूर्ण विश्वाला मोहवितो; ज्यामुळे कल्पाच्या अंतातही विष्णू अजूनही जागृत होत नाहीत.

Verse 4

ज्योतिषः पुरुषं पूर्णमपश्यंतं सुरा अपि । कथं वा तमसः शांतिं लभेरन्परिभाविनः

जेव्हा ज्योतीस्वरूप पूर्ण पुरुषाला देवताही पाहू शकत नाहीत, तेव्हा तमसाने ग्रासलेले लोक अंधकारातून शांती कशी मिळवतील?

Verse 5

इति निश्चित्य मनसा देवदेवमुमापतिम् । चिंतयामासुरात्मस्थं तेजोराशिं निरंजनम्

असे मनात निश्चय करून त्यांनी देवदेव उमापतीचे ध्यान केले—जो आत्म्यात स्थित, निरंजन आणि तेजाचा पुंज आहे.

Verse 6

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेजोराशिर्महेश्वरः । विश्वावनाय विज्ञप्तः प्रणतैर्नित्यसूरिभिः

तेव्हा तेजाचा पुंज असलेले भगवान् महेश्वर प्रसन्न झाले; नित्य देवांनी प्रणाम करून विश्वरक्षणासाठी विनवणी केली होती.

Verse 7

ततस्तेजोमयाच्छंभोः स्फुलिंगांशुसमुद्भवाः । उदस्तंभंत देवानां त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः

मग तेजोमय शंभूपासून स्फुलिंग व किरणे उत्पन्न झाली; आणि त्यांनी देवांच्या त्रयस्त्रिंशत् कोटी समुदायाला आधार देऊन स्थिर केले.

Verse 8

बोधितः सकलैर्देवैः समुत्थाय रमापतिः । प्रभातं वीक्ष्य सकलं मनस्येवमचिन्तयत्

सर्व देवांनी जागविल्यावर रमापती विष्णू उठले. प्रभातासारखा सर्वत्र प्रकाश पाहून त्यांनी मनात असे चिंतन केले.

Verse 9

मया तमसि उद्रेकादकाले शयनं कृतम् । प्रबोधाय परं ज्योतिः स्वयं दृष्टः सदाशिवः

तमाच्या प्रचंड उद्रेकामुळे मी अकाली शयन केले. मला जागविण्यासाठी परम ज्योती—स्वयं सदाशिव—माझ्या प्रत्यक्ष दर्शनास आले.

Verse 10

जगदुत्पत्तिकृत्यानि स्वयं कर्तुं व्यवस्यति । किं मयात्र पुनः कार्यं ब्रह्मणा वा स्वयंभुवा

तो जगत्-उत्पत्तीची कृत्ये स्वतः करण्याचा निश्चय करीत आहे. मग येथे माझे—किंवा स्वयंभू ब्रह्म्याचेही—पुन्हा कोणते कार्य उरते?

Verse 11

धिङ्मां स्थितमनात्मज्ञं निद्रया हृतचेतसम् । अथवा सर्वकर्तारं शरणं यामि शंकरम्

धिक्कार असो मला—आत्मज्ञानरहित होऊन येथे उभा आहे, निद्रेने माझे चित्त हरपले! म्हणून मी सर्वकर्ता शंकराच्या शरण जातो.

Verse 12

सर्वदोषप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । पवित्रमल्पपुण्यानां दुर्लभं शंभुदर्शनम्

शंभूचे दर्शन सर्व दोषांचे शमन करते आणि सर्व अभिष्ट फळ देते. ते परम पवित्र आहे; परंतु अल्पपुण्यवानांना शंभूदर्शन दुर्लभ आहे.

Verse 13

चिंतयन्नेवमात्मस्थं ज्योतिर्लिंगं सदाशिवम् । प्रणनाम हरिर्भक्त्या देवमष्टांगतो मुहुः

अशा रीतीने आत्म्यात स्थित ज्योतिर्लिंगस्वरूप सदाशिवाचे चिंतन करीत हरिने भक्तिभावाने वारंवार प्रभूस अष्टांग प्रणाम केला।

Verse 14

विश्वस्रष्टारमीशानं तुष्टाव दुरितच्छिदम् । अथ तेजोमयः शंभुः शरण्यः शरणागतम्

त्याने विश्वस्रष्टा ईशान, पापच्छेदक यांची स्तुती केली। तेव्हा तेजोमय, शरण्य शंभू शरणागताकडे अनुग्रहाने वळले।

Verse 15

अनुगृह्य कटाक्षैस्तं समुत्तिष्ठेत्यभाषत । उत्थाय करुणापूर्णं शंभुं चंद्रार्द्धशेखरम्

करुणामय कटाक्षांनी त्याला अनुग्रह करून प्रभू म्हणाले, “उठ.” मग उठून हरिने करुणेने परिपूर्ण, चंद्रार्धशेखर शंभूचे दर्शन घेतले।

Verse 16

नमस्त्रिभुवनेशाय त्रिमूर्तिगुणधारिणे । त्रिदेववपुषे तुभ्यं त्रिदृशे त्रिपुरद्रुहे

त्रिभुवनेश्वरा, त्रिमूर्तीचे गुण धारण करणाऱ्या, त्रिदेवस्वरूप देह असणाऱ्या, देवांनी ज्यांचे दर्शन घ्यावे अशा, त्रिपुरद्रुहा—आपल्याला नमस्कार असो।

Verse 17

त्वमेव जगतामीशो निजांशैर्देवतामयैः । कार्यकारणरूपेण करोषि स्वेच्छया क्रियाः

आपणच जगतांचे एकमेव ईश्वर आहात। देवतारूपाने प्रकट झालेल्या आपल्या निज अंशांद्वारे आपण कारण आणि कार्य या दोन्ही रूपांनी स्वेच्छेने सर्व क्रिया करता।

Verse 18

मां नियुज्य जगद्गुप्तौ परिमोह्य च मायया । न दोषमुत संकल्पं विहातुमपि नेच्छसि

मला जगत्-रक्षणासाठी नेमून आणि आपल्या मायेनें मोहात पाडूनही, तुम्ही ना दोष दूर करावयास इच्छिता, ना त्या दोषामागील संकल्पही सोडावयास इच्छिता।

Verse 19

किं करोमि जगन्मूर्त्तौ न्यस्तभारोऽस्म्यहं त्वयि । न दोषमीहसे नूनमकालशयनेन माम्

मी काय करू, हे जगन्मूर्ती? मी माझा भार तुमच्यावर ठेवला आहे। निश्चयच, अयोग्य वेळी शयन केल्याबद्दल तुम्ही मला दोष देऊ इच्छित नाही।

Verse 20

हर शम्भो हरेरार्तिमनुतापं समीक्ष्य सः । आदिदेश हरः श्रीमान्प्रायश्चित्तं हरेरिदम्

हे हर, हे शम्भो—हरीची व्यथा व पश्चात्ताप पाहून, श्रीमान् हराने हरीसाठी हे प्रायश्चित्त सांगितले।

Verse 21

अरुणाचलरूपेण तिष्ठामि वसुधातले । तस्य दर्शनमात्रेण भविता ते तमः क्षयः

मी अरुणाचलरूपाने वसुधातळी स्थित आहे। त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी तुझे तम (अज्ञान-दुःख) नष्ट होईल।

Verse 23

पूर्वस्मै विष्णवे तत्र वरो दत्तो मया पुरा । तदैव तैजसं लिंगमरुणाचल संज्ञितम् । तेजोमयमिदं रूपं प्रशांतं लोकरक्षणात् । यदग्निमयमव्यक्तमपारगुणवैभवम्

पूर्वी त्या स्थानी मी विष्णूस वर दिला होता। त्याच वेळी ते तेजस्वी लिंग ‘अरुणाचल’ या नावाने प्रसिद्ध झाले। हे रूप तेजोमय आहे—लोक-रक्षणासाठी प्रशांत; स्वभावतः अग्निमय, अव्यक्त, आणि अपार गुणवैभवाने युक्त।

Verse 24

नदीनां निर्झराणां च मेघमुक्तांभसामपि । अंतर्ज्योतिर्मयत्वेन लयस्तत्रैव दृश्यते

नद्या, धबधबे आणि मेघांतून पडणाऱ्या जलाचाही, अंतर्ज्योतिर्मय असल्यामुळे तिथेच लय झालेला दिसतो.

Verse 25

अंधानां दृष्टिलाभेन पंगूनां पादसंचरैः । अपुत्राणां च पुत्राप्त्या मूकानां वाक्प्रवृत्तिभिः

अंधांना दृष्टी मिळाल्याने, पांगळ्यांना चालता आल्याने, निपुत्रिकांना पुत्रप्राप्ती झाल्याने आणि मुक्यांना वाचा फुटल्याने (याचे माहात्म्य सिद्ध होते).

Verse 26

सर्वसिद्धिप्रदानेन सर्वव्याधिविमोचनैः । सर्वपापप्रशमनैर्यत्सर्ववरदं स्थितम्

सर्व सिद्धी प्रदान केल्याने, सर्व व्याधींपासून मुक्त केल्याने आणि सर्व पापांचे शमन केल्याने हे क्षेत्र सर्व वरदान देणारे म्हणून स्थित आहे.

Verse 27

इत्युक्तांतर्दधे शम्भुर्हरिश्चैवारुणाचलम् । आगत्य तप आस्थाय शोणाचलमुपास्त च

असे बोलून शंभू अंतर्धान पावले. आणि हरीने सुद्धा अरुणाचलावर येऊन, तपश्चर्येचा आश्रय घेऊन शोणाचलाची उपासना केली.

Verse 28

तमद्रिं परितो दृष्ट्वा सुरान्काननसंश्रयान् । ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्स्थापयामास वै हरिः । वेदान्सांगोपनिषदान्समंतान्मूर्तिधारिणः

त्या पर्वताच्या सभोवताली वनात आश्रय घेतलेल्या देवांना पाहून, हरीने ऋषींचे पवित्र आश्रम स्थापन केले. तिथे अंगे आणि उपनिषदांसह वेद मूर्तिमंत होऊन सर्वत्र स्थित होते.

Verse 29

ससर्ज दिव्यरूपाणां शतमप्सरसां कुलम् । नृत्यैर्गीतैश्च वादित्रैस्सेवध्वमिति चादिशत्

त्यांनी दिव्यरूपिणी शंभर अप्सरांचा समुदाय निर्माण केला आणि आज्ञा केली— ‘नृत्य, गीत व वाद्यांनी या पावन धामाची सेवा करा।’

Verse 30

स्नात्वा ब्रह्मसरस्यस्मिन्विष्णुः कमललोचनः । प्रदक्षिणं चकारामुमरुणाद्रिं समर्चितम्

कमलनयन विष्णूंनी या ब्रह्मसरात स्नान करून, विधिपूर्वक पूजिलेल्या त्या अरुणाद्री (अरुणाचल)ची प्रदक्षिणा केली.

Verse 31

अपापः सर्वलोकानामाधिपत्यं च लब्धवान् । रमया सहितो नित्यमभिरूपसुरूपया

पापरहित होऊन त्याने सर्व लोकांचे आधिपत्य मिळविले आणि सुंदर व शुभस्वरूपिणी रमा (श्री/लक्ष्मी) हिच्यासह तो नित्य राहिला.

Verse 32

भास्करस्तेजसां राशिरसुरैरपि पीडितः । ब्रह्मोपदेशादानर्च भक्त्यारुणगिरीश्वरम्

तेजाचा राशी असलेला भास्कर, असुरांनीही पीडित झाल्यावर, ब्रह्माच्या उपदेशानुसार भक्तिभावाने अरुणगिरीश्वराचे पूजन करू लागला.

Verse 33

निमज्ज्य विमले तीर्थे पावने ब्रह्मनिर्मिते । प्रदक्षिणं चकारैनमरुणार्द्रि स्वयंप्रभुम्

ब्रह्मनिर्मित त्या निर्मळ व पावन तीर्थात निमज्जन करून, त्याने स्वयंप्रभू अरुणाद्री (अरुणाचल)ची प्रदक्षिणा केली.

Verse 34

अशेषदैत्यविजयं लब्ध्वा मेरुप्रदक्षिणम् । लेभे च परमं तेजः परतेजःप्रणाशनम्

सर्व दैत्यांवर संपूर्ण विजय मिळवून आणि मेरूची प्रदक्षिणा करून त्याने परम तेज प्राप्त केले—जे शत्रूचे तेज नष्ट करणारे आहे।

Verse 35

दक्षशापानलाक्रांतस्सोमः शिववचोबलात् । अरुणाचलमभ्यर्च्य लब्धरूपोऽभवत्पुनः

दक्षाच्या शापाग्नीने दग्ध झालेला सोम (चंद्र) शिववचनाच्या बळावर अरुणाचलाची अर्चना करून पुन्हा आपले स्वरूप प्राप्त झाला।

Verse 36

अग्निर्ब्रह्मर्षिशापेन यक्ष्मरोगप्रपीडितः । अपूतोऽपि पवित्रोऽभूदरुणाचलसेवया

ब्रह्मर्षीच्या शापामुळे यक्ष्मा-रोगाने पीडित अग्नी, अपवित्र असूनही, अरुणाचलसेवेने पवित्र झाला।

Verse 37

शक्रो वृत्रं बलं पाकं नमुचिं जृंभमुद्धृतम् । शिवलब्धवरान्दैत्यान्पुरा हत्वा जगत्पतीन्

शक्र (इंद्र) याने पूर्वी शिवाकडून वर मिळवलेल्या जगताला पीडा देणाऱ्या दैत्यांचा—वृत्र, बल, पाक, नमुची, जृंभ व उद्धृत—वध केला होता।

Verse 38

पातकैश्च परिक्षीणस्तथा लोकांतमाश्रितः । शम्भुं प्रसाद्य तपसा शिवेन परिचोदितः

पापांनी क्षीण होऊन आणि लोकांतास जाऊन, शिवाच्या प्रेरणेने त्याने तपाने शंभूला प्रसन्न केले।

Verse 39

अरुणाद्रिं समभ्यर्च्य विपापोऽभूत्सुराधिपः । इष्ट्वा च हयमेधेन प्रीणयामास शंकरम्

अरुणाद्रीचे विधिपूर्वक पूजन करून देवाधिपती पापमुक्त झाला; आणि अश्वमेध यज्ञ करून त्याने शंकरास प्रसन्न केले।

Verse 40

लब्ध्वा चेन्द्रपदं शक्रः शतमप्सरसांकुलम् । सेवार्थमादिशन्छ्रीमान्दिव्यदुंदभिसेवया

इंद्रपद प्राप्त करून श्रीमान् शक्राने शेकडो अप्सरांमध्ये सेवेसाठी आज्ञा दिली आणि दिव्य दुंदुभींच्या नादासह पूजेची व्यवस्था केली।

Verse 41

पुष्पमेघान्समादिश्य दिव्याभिः पुष्पवृष्टिभिः । समर्चयति शोणाद्रिं दिवि नित्यं च वंदते

पुष्पमेघांना आज्ञा देऊन तो दिव्य पुष्पवृष्टीने शोणाद्रीचे पूजन करतो आणि स्वर्गातून नित्य त्याचे वंदन करतो।

Verse 42

शेषोऽपि शोणशैलेशं समभ्यर्च्य शिवाज्ञया । अभजत्कामरूपत्वं महीमण्डलधारकः

पृथ्वीमंडल धारण करणाऱ्या शेषानेही शिवाज्ञेने शोणशैलाधीशाचे पूजन केले आणि इच्छेनुसार रूप धारण करण्याची सिद्धी मिळवली।

Verse 43

अन्ये नागाश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः । दिक्पालाश्च तमभ्यर्च्य लेभिरेऽपेक्षितान्वरान्

इतर नाग, गंधर्व, सिद्ध, अप्सरांचे गण तसेच दिक्पालही त्याची आराधना करून इच्छित वर प्राप्त करून गेले।

Verse 44

देवैरशेषैर्दैत्यादीञ्जेतुकामैः समुद्यतैः । प्रार्थितः सर्वतोऽभीष्टवरदोऽरुणभूधरः

दैत्यादींवर विजय मिळविण्यास उद्यत झालेल्या सर्व देवांनी प्रार्थना केली; तेव्हा अरुणाचल—अरुणवर्ण भूधर—याने सर्व बाजूंनी त्यांना इच्छित वर दिले।

Verse 45

त्वष्ट्रा विरचिताकार आदित्यस्तेजसा तपन् । ग्रहनाथस्तु शोणाद्रिं विलंघयितुमुद्यतः

त्वष्ट्याने घडविलेल्या रूपाचा, तेजाने दाहक असा आदित्य शोणाद्री लंघण्यास उद्यत झाला; आणि ग्रहणांचा स्वामी राहूही त्या पर्वतावरून उडी मारून जाण्यास तत्पर झाला।

Verse 46

रथवाहाः पुनस्तस्य शक्तिहीनाः श्रमं गताः । सोऽपि श्रिया विहीनश्च जातः गोणाद्रितेजसा

तेव्हा त्याचे रथवाहक शक्तिहीन होऊन श्रमग्रस्त झाले; आणि तोही शोणाद्रीच्या तेजामुळे आपल्या श्रीपासून वंचित झाला।

Verse 47

नाशक्नोच्च दिवं गन्तुं सर्वगत्यांशुमालिनः । स तु ब्रह्मोपदेशेन समाराध्यारुणाचलम्

सर्वगती असलेल्या अंशुमालीला दिव्याकडे जाणे शक्य झाले नाही; मग ब्रह्माच्या उपदेशाने त्याने विधिपूर्वक अरुणाचलाची सम्यक् आराधना केली।

Verse 48

प्रीत्या तस्माद्विभोर्लेभे मार्गं व्योम्नो हयाञ्छुभान् । ततः प्रभृति तिग्मांशुः स हि शोणाख्यपर्वतम्

त्या विभूच्या प्रसन्नतेने त्याला आकाशातील सुगम मार्ग व शुभ अश्व प्राप्त झाले; तेव्हापासून तिग्मांशु सूर्य ‘शोण’ नावाच्या पर्वतास लंघत नाही।

Verse 49

न लंघयति किं त्वस्य प्रदक्षिणपरिक्रमैः । दक्षयागपरिध्वस्ता हीनांगास्त्रिदशाः पुरा

तो त्याला ओलांडत नाही; उलट प्रदक्षिणा-परिक्रमा करून त्याभोवती फिरतो. पूर्वी दक्षयज्ञाच्या विध्वंसामुळे देवगण हीनांग, अंगभंग झाले होते.

Verse 50

अरुणाचलमाराध्य नवान्यंगानि लेभिरे । पूषा दन्तं शिखी हस्तं भगो नेत्रं त्वखंडितम्

अरुणाचलाची आराधना करून त्यांनी नवे अवयव मिळविले. पूषाला दात मिळाला, शिखीला हात मिळाला आणि भगाला अखंड (अक्षत) नेत्र प्राप्त झाला.

Verse 51

घ्राणं वाणी च लेभे सा शोणाचलनिषेवणात् । भार्गवः क्षीणनेत्रस्स विष्णुहस्तकुशाग्रतः

शोणाचलाचे सेवन केल्याने तिला घ्राणशक्ती व वाणी प्राप्त झाली. आणि ज्याचे नेत्र क्षीण झाले होते असा भार्गव, विष्णूच्या हातातील कुशाच्या अग्रभागामुळे पीडित झाला.

Verse 52

बलिदत्तावनीदानजलधारानिरोधतः । स तु शोणाचलं गत्वा तपः कृत्वातिदुष्करम्

बलिच्या भूमिदानासाठी असलेल्या जीवनदायी जलधारेचा अडथळा केल्यामुळे तो शोणाचलास गेला आणि अत्यंत दुष्कर तप केले.

Verse 53

लेभे नेत्रं च पूतात्मा भास्कराख्ये गिरौ स्थितः । अरुणाचलनाथस्य सेवया सूर्यसारथिः

भास्कर नावाच्या गिरिवर वास करून, पूतात्मा सूर्याचा सारथी अरुणाचलनाथाच्या सेवेमुळे आपले नेत्र पुन्हा प्राप्त करून गेला.

Verse 54

प्रतर्दनाख्यो नृपतिर्ग्रहीतुं देवकन्यकाम् । अरुणाद्रिपतेर्गानं कुर्वंतीं सादरोऽभवत्

प्रतर्दन नावाचा नृप देवकन्येला पकडावयास निघाला; परंतु अरुणाद्रिपतीचे स्तुतिगान आदराने करणारी तिला पाहून तो नम्र व आदरयुक्त झाला।

Verse 55

क्षणात्कपिमुखो जातो मंत्रिभिश्चोदितो नृपः । प्रत्यर्प्य तां पुनश्चान्याः प्रादादरुणभूभृते

क्षणातच राजाचे मुख वानरासारखे झाले; मंत्र्यांच्या सांगण्यावरून त्याने तिला परत दिली आणि मग इतर कन्यांना अरुणभूभृत (अरुणाचल पर्वत) यांस अर्पण केले।

Verse 56

ततश्चारुमुखोजातः प्रसादादरुणेशितुः । सायुज्यमस्मै सकलं दत्तवान्भक्तिभावतः

त्यानंतर अरुणेश्वराच्या कृपेने त्याचे मुख सुंदर झाले; आणि भक्तिभावामुळे प्रसन्न होऊन प्रभूंनी त्याला पूर्ण सायुज्य (एकरूपता) प्रदान केली।

Verse 57

अरुणाचलनाथस्यसंनिधौ ज्ञानदुर्बलः । गंधर्वः पुष्पकाख्यस्तु भक्तिहीनो ह्यगात्पुरा

पूर्वी अरुणाचलनाथांच्या सान्निध्यात पुष्पक नावाचा एक गंधर्व आला; तो ज्ञानाने दुर्बल व भक्तिहीन होता।

Verse 58

ततो व्याघ्रमुखं दृष्ट्वा गंधर्वपरिचारकाः । किमेतदिति साश्चर्यं पप्रछुस्ते परस्परम्

त्यानंतर त्याला व्याघ्रमुख झालेला पाहून गंधर्वाचे परिचारक आश्चर्याने एकमेकांना विचारू लागले—“हे काय आहे?”

Verse 59

अथ नारद निर्दिष्टमवज्ञाफलमात्मनः । बुद्ध्वारुणाद्रिं संपूज्य पुनश्च सुमुखोऽभवत्

मग नारदांच्या उपदेशाने स्वतःच्या अवज्ञेचे फळ जाणून त्याने अरुणाद्रीची विधिपूर्वक पूजा केली आणि तो पुन्हा सुमुख झाला।

Verse 60

शिवभूमिरियं ख्याता परितो योजनद्वयम् । मुक्तिस्तत्र प्रमीतानां कदापि विलयो न हि

हा प्रदेश शिवभूमी म्हणून प्रसिद्ध असून तो सर्व बाजूंनी दोन योजनांपर्यंत पसरलेला आहे; तेथे देहत्याग करणाऱ्यांना मोक्ष निश्चित असून तो कधीही नाश पावत नाही।

Verse 61

सप्तर्षयः पुरा भूमौ शापदोषसमन्विताः । सिषेविरेरुणाद्रिं वै नाथो ज्ञात्वा विनिश्चयम्

पूर्वी पृथ्वीवर शापदोषाने ग्रस्त सप्तर्षींनी अरुणाद्रीचा आश्रय घेऊन आराधना केली; आणि प्रभूंनी त्यांचा दृढ निश्चय जाणून (अनुग्रह केला)।

Verse 62

शापमोक्षं ददौ श्रीमान्सप्तर्षीणां महात्मनाम् । सप्तर्षिभिः कृतं तीर्थं सर्वपापविनाशनम्

त्या श्रीमान् प्रभूंनी महात्मा सप्तर्षींना शापातून मुक्ती दिली. सप्तर्षींनी निर्माण केलेले ते तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 63

शोणाचलस्य निकटे दृश्यते पावनं शुभम् । पंगुर्मुनिः शोणशैलात्पादौ लब्धुं समागतः

शोणाचलाच्या निकट एक शुभ व पावन तीर्थ दिसते. पंगू मुनी पाय पुन्हा मिळवण्यासाठी शोणशैलावर आला।

Verse 64

अंतर्हितप्रार्थितार्थो दारुहस्तपुटे वहन् । जानुचंक्रमणव्यग्रः शोणनद्यास्तटं गतः

अदृश्य रीतीने प्रार्थित फल सिद्ध झाल्यावर, दारुहस्तपुटात जल वाहत, गुडघ्यांवर चालण्यात व्यग्र होऊन तो शोण नदीच्या तीरावर गेला।

Verse 65

दारुहस्तपुटे तीर्थे निचिक्षेप पिपासतः । जानुचंक्रमणे तस्मिन्धूर्तस्तोयं पिपासति

तहान लागल्याने त्याने दारुहस्तपुट तीर्थात ते जल ओतले। त्याच गुडघ्यांवर चालण्याच्या अवस्थेत तो पीडित जन तहान भागविण्यासाठी ते जल प्याला।

Verse 66

अथ शोणाचलं प्राप्तः कथं वा दारुहस्तकः । किमेतदिति तं पृच्छन्नाधावत्कलितत्परः

नंतर शोणाचलास पोहोचून तो म्हणाला—“हा दारुहस्तक इथे कसा आला?” “हे काय आहे?” असे विचारत, जाणून घेण्याच्या उत्कंठेने तो त्याच्याकडे धावला।

Verse 67

लब्धपादश्च सहसा जगाम च निजालयम् । नाद्राक्षीत्पुरुषं तत्र दारुहस्तौ पुरोगमौ

अचानक पाय मिळताच तो आपल्या निवासस्थानी गेला. तेथे त्याला कोणताही पुरुष दिसला नाही; फक्त पुढे गेलेले ते दोन ‘दारुहस्त’च दिसले।

Verse 68

स्वयं गृहीत्वा चालोक्य ववंदेऽरुणपर्वतम् । ननंद लब्धचरणो लब्धरूपो महामुनिः

त्यांना स्वतः घेऊन व पाहून त्याने अरुण पर्वताला वंदन केले. तो महामुनी आनंदित झाला—त्याचे चरण प्राप्त झाले आणि देहरूपही पूर्ण झाले।

Verse 69

विस्मयोत्फुल्लनयनैः शिवभक्तैर्महात्मभिः । पूजितो लब्धपादः सञ्जगाम च यथागतम्

विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांचे महात्मा शिवभक्तांनी त्याची पूजा केली. पाय पुन्हा मिळाल्यावर तो जसा आला तसाच परत गेला.

Verse 70

वाली शक्रसुतः श्रीमाञ्छ्रंगादुदयभूभृतः । अस्ताचलस्य शिखरं प्रतिगन्तुं समुद्यतः

शक्र (इंद्र)पुत्र श्रीमान वाली पूर्व पर्वताच्या शिखरावरून निघून, अस्ताचल (पश्चिम पर्वत) शिखराकडे जाण्यास उद्यत झाला.

Verse 71

आलुलोकेऽरुणगिरिं मध्ये देवनमस्कृतम् । ऊर्ध्वं गंतुं समुद्युक्तः क्षीणवीर्योऽपतद्भुवि

मध्यभागी देवांनी नमस्कारलेला अरुणगिरी त्याने पाहिला. वर चढण्यास उद्यत होताच त्याचे बळ क्षीण झाले आणि तो भूमीवर पडला.

Verse 72

पित्रा शक्रेण संगम्य चोदितः शोणपर्वतम् । लिंगं तैजसमभ्यर्च्य लब्धवीर्योऽभवत्पुनः

पिता व शक्र (इंद्र) यांच्याशी भेटून त्यांच्या प्रेरणेने तो शोणपर्वतास गेला. तेथे तेजोमय लिंगाची अर्चना करून त्याला पुन्हा पराक्रम प्राप्त झाला.

Verse 73

नलः पूर्वं समभ्यर्च्य स्वसृष्टा मानवप्रियाः । पालयामास धर्मात्मा नीतिसारसमन्वितः

राजा नलाने प्रथम विधिपूर्वक पूजन केले; मग स्वतः स्थापिलेल्या, मानवप्रिय प्रजेचे पालन केले—तो धर्मात्मा व नीतिसारयुक्त होता.

Verse 74

इलः प्रविश्य सहसा गौरीवनमखंडितम् । स्त्रीभावं समनुप्राप्तः पप्रच्छ स्वं पुरोधसम्

इलाने सहसा अखंडित गौरीवनात प्रवेश केला; तत्क्षणी तो स्त्रीभावास प्राप्त झाला आणि त्याने आपल्या पुरोहितास त्याविषयी विचारले।

Verse 75

वशिष्ठेन समादिष्टः शोणाद्रिं समपूजयत् । तपसाराध्य देवेशं पुनः पुंस्त्वमुपागतः

वशिष्ठांच्या आज्ञेने त्याने शोणाद्रीची यथाविधी पूजा केली; तपश्चर्येने देवेशास प्रसन्न करून तो पुन्हा पुरुषत्वास प्राप्त झाला।

Verse 76

सोमोपदेशाद्भक्त्याथ सस्मारारुणपर्वतम् । ईशानुग्रहतो लेभे शापमोक्षं तपोधिकः

सोमाच्या उपदेशाने व भक्तीने त्याने अरुणपर्वत (अरुणाचल) याचे स्मरण केले; ईश्वरकृपेने त्या तपस्व्यास शापमुक्ती लाभली।

Verse 77

लेभे च परमं स्थानमप्राप्यममरैरपि । भरतो मृगशावस्य स्मरणादायुषोऽत्यये

आयुष्याच्या शेवटी भरताने मृगशावकाच्या सतत स्मरणाने ते परम स्थान प्राप्त केले, जे अमरांनाही अप्राप्य आहे।

Verse 78

न मुक्तिं प्राप योगेन मृगजन्मनि संगतः । पत्नीविरहजं दुःखं प्राप्तवानमितं हरिः

मृगजन्मात आसक्त झाल्याने त्याला योगाने मुक्ती मिळाली नाही; आणि हरिने पत्नीवियोगातून उत्पन्न झालेले अपार दुःख भोगले।

Verse 79

पुनर्भृगूपदेशेन शोणाद्रिमिममर्चयन् । अवतारेषु सर्वेषु सर्वदुःखान्यपाकरोत्

पुन्हा भृगूंच्या उपदेशाने या शोणाद्रीचे पूजन करून, त्याने आपल्या सर्व अवतारांत सर्व दुःखांचा नाश केला।

Verse 80

सरस्वती च सावित्री श्रीर्भूमिः सरितस्तथा । अभ्यर्च्य शोणशैलेशमापदो निरतारिषुः

सरस्वती, सावित्री, श्री, भूमी तसेच नद्याही—शोणशैलाधीशाचे अभ्यर्चन करून—आपत्तींमधून पार उतरल्या।

Verse 81

भास्करः पूर्वदिग्भागे विश्वामित्रस्तु दक्षिणे । पश्चिमे वरुणो भागे त्रिशूलं चोत्तराश्रयम्

पूर्व दिशेला भास्कर स्थित आहे, दक्षिणेला विश्वामित्र; पश्चिम भागी वरुण आहे, आणि उत्तरेचा आधार त्रिशूल आहे।

Verse 82

योजनद्वयपर्यंते सीमाः शैलेषु संस्थिताः । चतस्रो देवतास्त्वेताः सेवंते शोणपर्वतम्

दोन योजनांपर्यंतच्या परिघात पर्वतांवर सीमा-चिन्हे स्थित आहेत। हे चार देव तेथे राहून शोणपर्वताची नित्य सेवा करतात।

Verse 83

स्थिताः सीमावसानेषु शोणाद्रीशमवस्थितम् । नमंति देवाश्चत्वारः शिवं शोणाचलाकृतिम्

पवित्र सीमांच्या टोकांवर स्थित ते चार देव, शोणाद्रीश—शोणाचलस्वरूप शिवाला—नमस्कार करतात।

Verse 84

अस्योत्तरस्मिञ्छिखरे दृश्यते वटभूरुहः । सिद्धवेषः सदैवास्ते यस्य मूले महेश्वरः

या पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर वटवृक्ष दिसतो; त्याच्या मुळाशी सिद्धवेष धारण करून महेश्वर सदैव विराजमान असतात।

Verse 85

यस्य च्छायातिमहती सर्वदा मण्डलाकृतिः । लक्ष्यते विस्मयोपेतैः सर्वदा देवमानवैः

त्याची छाया अतिशय विशाल असून नेहमी मण्डलाकार असते; देव व मानव ती सदैव विस्मयाने पाहतात।

Verse 86

अष्टभिः परितो लिंगैरष्टदिक्पालपूजितैः । अष्टासु संस्थितैर्दिक्षु शोभते ह्युपसेवितः

आठ दिक्पालांनी पूजिलेले, आठ दिशांत स्थापिलेले आठ लिंगांनी वेढलेले प्रभु सर्व बाजूंनी सेविले जाऊन शोभून दिसतात।

Verse 87

नृपाणां शम्भुभक्तानां शंकराज्ञानुपालिनाम् । अत्रैव महदास्थानमादिदेवेन निर्मितम्

शंभुभक्त व शंकराची आज्ञा पाळणाऱ्या राजांसाठी येथेच एक महान आसनस्थान आहे; ते आदिदेवाने निर्माण केले आहे।

Verse 88

बकुलश्च महांस्तत्र सदार्थितफलप्रदः । आगमार्थविदा मूले वामदेवेन सेव्यते

तेथे एक महान बकुळवृक्षही आहे, जो सदैव मागितलेले फळ देतो; त्याच्या मुळाशी आगमार्थ जाणणारा वामदेव नित्य सेवा करतो।

Verse 89

अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च संपूज्यारुणभूधरम् । संस्थाप्य लिंगे विमले तेपाते तादृशं तपः

अगस्त्य आणि वसिष्ठ ऋषींनी अरुणाचल पर्वताची पूजा करून, तिथे निर्मल लिंगांची स्थापना केली आणि कठोर तपश्चर्या केली.

Verse 90

हिरण्यगर्भतनयः पुरा शोणनदः पुमान् । अत्र तीव्रं तपस्तप्त्वा गंगाभिमुखगोऽभवत

प्राचीन काळी हिरण्यगर्भाचा (ब्रह्मदेवाचा) पुत्र शोणनद याने येथे तीव्र तपश्चर्या केली आणि त्यानंतर तो गंगेच्या दिशेने प्रवाहित झाला.

Verse 91

अत्र शोणनदी पुण्या प्रवहत्यमलोदका । वेणा च पुण्यतटिनी परितः सेवतेऽचलम्

येथे निर्मल जल असलेली पवित्र शोण नदी वाहते; आणि पुण्यकारक वेणा नदी देखील सभोवताली या पर्वताची सेवा करते.

Verse 92

वायव्याश्च दिशो भागे वायुतीर्थं च शोभते । तत्र स्नात्वा मरुत्पूर्वं जगत्प्राणत्वमाप्तवान्

वायव्य दिशेला वायुतीर्थ शोभून दिसते. पूर्वी मरुताने (वायूने) तिथे स्नान करून जगाचा प्राण होण्याचे स्थान प्राप्त केले होते.

Verse 93

उत्तरेऽस्य गिरेस्तीर्थं सुवर्णकमलोज्ज्वलम् । दिव्यसौगंधिकाकीर्णं हंसभृंगमनोहरम्

या पर्वताच्या उत्तरेला सुवर्ण कमळांनी उजळलेले एक तीर्थ आहे, जे दिव्य सुगंधी फुलांनी भरलेले असून हंस आणि भुंग्यांमुळे मनोहर दिसते.

Verse 94

कौबेरं तीर्थमेशान्यामैशान्यं तीर्थमुत्तमम्

ईशान्य दिशेस कौबेर-तीर्थ वसले आहे—अत्युत्तम व परम मंगलमय पवित्र स्नानस्थान।

Verse 95

तस्यैव पश्चिमे भागे विष्णुः कमललोचनः । स्नात्वा विष्णुत्वमभजत्कमलालालिताकृतिः

त्याच प्रदेशाच्या पश्चिम भागी कमलनेत्र विष्णु—कमला (लक्ष्मी)ने लाडका केलेला स्वरूप—स्नान करून विष्णुत्वास प्राप्त झाला।

Verse 96

नवग्रहाः पुरा तत्र स्नात्वा ग्रहपदं गताः । नवग्रहप्रसादश्च जायते तत्र मज्जताम्

पूर्वी काळी नवग्रहांनी तेथे स्नान करून आपापले ग्रहपद प्राप्त केले. तेथे स्नान करणाऱ्यांवर नवग्रहांची कृपा होते.

Verse 97

दुर्गा विनायक स्कन्दो क्षेत्रपालः सरस्वती । रक्षंति परितस्तीर्थं ग्राहयमेतदनन्तरम्

दुर्गा, विनायक, स्कंद, क्षेत्रपाल व सरस्वती—हे सर्व या तीर्थाचे चहूबाजूंनी रक्षण करतात. आता पुढील वृत्तांत ऐका.

Verse 98

गंगा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती । नर्मदासिन्धुकावेर्यः शोणः शोर्णनदी च सा

गंगा व यमुना, तसेच गोदावरी व सरस्वती; नर्मदा, सिंधु, कावेरी, शोन आणि शोर्णा नदीही (येथे उपस्थित आहेत)।

Verse 99

एता गूढा निषेवंते पूर्वाद्याशासु संततम् । नश्यंत्यः सकलं पापमात्मक्षेत्रसमुद्भवम्

या सरिता येथे गूढरूपाने पूर्वादि दिशांत सतत वास करतात; प्रवाहित होत त्या देह-क्षेत्रातून उत्पन्न झालेले सर्व पाप नष्ट करतात।

Verse 100

अन्याश्च सरितो दिव्याः पार्थिव्यश्च शुभोदकाः । उदजृंभंत सहसा शोणाद्रीशप्रसादतः

इतर दिव्य सरिता आणि शुभ जलाच्या पार्थिव धाराही—शोणाद्रीश्वर (अरुणाचल) यांच्या प्रसादाने—अचानक प्रकट झाल्या।

Verse 101

आगस्त्यं दक्षिणे भागे तीर्थं महदुदाहृतम् । सर्वभाषार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जताम्

दक्षिण भागी ‘आगस्त्य’ नावाचे महान तीर्थ सांगितले आहे; तेथे स्नान करणाऱ्यांना सर्व भाषांच्या अर्थांची सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 102

अत्रागस्त्यः समागत्य स्नात्वा मुनिगणावृतः । अभ्यर्चयति शोणाद्रिं मासि भाद्रपदे सदा

येथे अगस्त्य मुनी ऋषिगणांनी वेढलेले येतात; स्नान करून ते भाद्रपद महिन्यात सदैव शोणाद्री (अरुणाचल) ची पूजा करतात।

Verse 103

वाशिष्ठमुत्तरे भागे तीर्थं दिव्यं शुभोदयम् । सर्ववेदार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जनात्

उत्तर भागी ‘वाशिष्ठ’ नावाचे दिव्य तीर्थ आहे, शुभोदयाचे कारण; तेथे स्नान केल्याने सर्व वेदांच्या अर्थांची सिद्धी मिळते।

Verse 104

अत्र मेरोः समागत्य वशिष्ठो भगवानृषिः । करोत्याश्वयुजे मासि शोणाद्रीशनिषेवणम्

येथे मेरूपासून येऊन भगवान ऋषी वसिष्ठ आश्वयुज महिन्यात शोणाद्रीश्वर (अरुणाचल) यांची भक्तिभावाने सेवा-उपासना करतात।

Verse 105

गंगानाम महत्तीर्थं पूर्वोत्तरदिशि स्थितम् । तत्र स्नानाद्भवेन्नृणां सर्वपातकनाशनम्

ईशान (पूर्वोत्तर) दिशेस ‘गंगा’ नावाचे महातीर्थ आहे; तेथे स्नान केल्याने मनुष्यांचे सर्व पाप नष्ट होतात।

Verse 106

गंगाद्याः सरितः सर्वाः कार्त्तिके मासि संगताः । अत्रारुणाद्रिनाथस्य सेवां कुर्वंति सादरम्

कार्त्तिक महिन्यात गंगा इत्यादी सर्व नद्या येथे एकत्र येतात आणि अरुणाद्रिनाथ (अरुणाचल) यांची आदराने सेवा करतात।

Verse 107

ब्राह्म्यं नाम महातीर्थमरुणाद्रीशसन्निधौ । तस्योपसंगमात्सद्यो ब्रह्महत्यादि नश्यति

अरुणाद्रीश्वराच्या सान्निध्यात ‘ब्राह्म्य’ नावाचे महातीर्थ आहे; त्याच्या सान्निध्यास गेल्याने ब्रह्महत्या इत्यादी पापेही तत्क्षणी नष्ट होतात।

Verse 108

मार्गे मासि समागत्य ब्रह्मलोकात्पितामहः । स्नात्वा तत्प्रत्यहं देवमर्चयत्यरुणाचलम्

मार्गशीर्ष महिन्यात पितामह ब्रह्मा ब्रह्मलोकातून येथे येतात; स्नान करून ते प्रतिदिन देव अरुणाचलाची पूजा-अर्चना करतात।

Verse 109

पौषे मासि समागत्य स्नात्वा तीर्थे निजैः सुरैः । महेन्द्रः शोणशैलेशमभ्यर्चयति शंकरम्

पौष महिन्यात महेंद्र (इंद्र) आपल्या देवगणांसह येतो; तीर्थात स्नान करून तो शोणशैल (अरुणाचल)चा स्वामी शंकर यांची भक्तिभावाने पूजा करतो।

Verse 110

शैवंनाम महातीर्थं संनिधौ तत्र वर्तते । रुद्रो ब्रह्मकपालेन सह तत्र न्यमज्जत

तेथेच जवळ ‘शैव’ नावाचे महातीर्थ आहे; रुद्र स्वतः ब्रह्मकपालासह तेथे निमज्जन करून स्नान करीत होते।

Verse 111

अत्र शम्भुर्गणैः सार्द्धं माघे मासि प्रसीदति । प्रायश्चित्तानि सर्वाणि नॄणां सफलयन्भुवि

येथे माघ महिन्यात शंभू आपल्या गणांसह प्रसन्न होतात आणि पृथ्वीवरील मनुष्यांची सर्व प्रायश्चित्ते फलदायी करतात।

Verse 112

आग्नेयमग्निदिग्भागे तीर्थं सौभाग्यदायकम् । अग्निरत्र पुरा स्नात्वा स्वाहया संगतः सुखी

अग्निदिशेत, म्हणजे आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) भागात ‘आग्नेय’ नावाचे सौभाग्यदायक तीर्थ आहे। पूर्वी अग्नीने येथे स्नान करून स्वाहेसह पुनर्मिलन पावून सुखी झाला।

Verse 113

अनंगोपि स्मरः स्नात्वा फाल्गुने मासि संगतः । अभ्यर्च्य शोणशैलेशमभूत्सर्वसुखाधिपः

देहरहित अनंग स्मरही फाल्गुन महिन्यात येथे स्नान करून पुन्हा संगत झाला. शोणशैल (अरुणाचल)च्या स्वामीचे पूजन करून तो सर्व सुखांचा अधिपती झाला।

Verse 114

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां वैष्णवं तीर्थमद्भुतम् । ब्रह्मर्षयः सदा तत्र वसंति कृतकौतुकाः

दक्षिण-पूर्व दिशेस एक अद्भुत वैष्णव तीर्थ आहे. तेथे ब्रह्मर्षी पवित्र कौतुक व आनंदाने युक्त होऊन सदैव वास करतात.

Verse 115

चैत्रे मासि समागत्य विष्णुस्तत्र रमापतिः । स्नात्वाभ्यर्च्यारुणाद्रीशमभवल्लोकनायकः

चैत्र महिन्यात रमापती विष्णू तेथे आले. स्नान करून व अरुणाद्रीश (अरुणाचलनाथ) यांची पूजा करून ते लोकांचे नायक व रक्षक झाले.

Verse 116

सौरंनाम महातीर्थं कौबेरदिशि जृंभितम् । सर्वरोगोपशांतिश्च जायते तत्र मज्जनात्

कुबेराच्या दिशेत (उत्तरेस) ‘सौर’ नावाचे महातीर्थ पसरलेले आहे. तेथे स्नान केल्याने सर्व रोग शांत होतात.

Verse 117

वैशाखे मासि दिनकृत्स्नात्वात्रेशं निषेवते । वालखिल्यैः समं श्रीमान्वेदैश्च सह संगतः

वैशाख महिन्यात सूर्यदेव येथे स्नान करून या ईश्वराची उपासना करतात. ते तेजस्वी होऊन वालखिल्य ऋषी व स्वयं वेद यांच्यासह संगत राहतात.

Verse 118

आश्विनं पावनं तीर्थमीशब्रह्मोत्तरे स्थितम् । आप्लुतौ भिपजौ दस्रौ पूतावत्र निमज्जनात्

‘आश्विन’ नावाचे पावन तीर्थ ईश व ब्रह्मा यांच्या देवालयांच्या उत्तरेस आहे. येथे निमज्जन केल्याने देववैद्य अश्विनीकुमार द्वयही पवित्र झाले.

Verse 119

अत्राश्विनौ समागत्य स्नात्वाभ्यर्च्य च शंकरम् । दक्षिणे शोण शैलस्य निकटे वर्त्तते शुभम्

येथे दोन्ही अश्विनीकुमार आले, स्नान करून शंकराची पूजा केली. शोणशैल (अरुणाचल) पर्वताच्या दक्षिण बाजूस जवळ हे शुभ तीर्थ आहे.

Verse 120

कामदं मोक्षदं चैव तीर्थं पांडवसंज्ञितम् । पुरा हि पांडवास्तत्र मजनात्क्षितिनायकाः

‘पांडव’ नावाचे हे तीर्थ इच्छित फल व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे. प्राचीन काळी पांडवांनी येथे स्नान करून पृथ्वीचे अधिपत्य मिळविले.

Verse 121

अत्र धात्री समागत्य सर्वौषधिफलान्विता । ज्येष्ठे मासि समं देवैरार्चयच्चारुणाचलम्

येथे धात्री (आवळा-देवी) सर्व औषधींच्या फलांनी युक्त होऊन आली. ज्येष्ठ महिन्यात देवांसह तिने अरुणाचलाची आराधना केली.

Verse 122

आषाढे मासि संत्यक्ता विश्वेदेवा महाबलाः । अभ्यर्च्य शोणशैलेशमागच्छन्मखराध्यताम्

आषाढ महिन्यात महाबली विश्वेदेवांनी आपले पूर्वस्थान सोडून, शोणशैलाधीशाचे पूजन केले आणि यज्ञकर्मातील श्रेष्ठता प्राप्त करण्यास गेले.

Verse 123

वैश्वदेवं महातीर्थं सोमसूर्योत्तराश्रयम् । विश्वाधिपत्यमतुलं लभ्यते तत्र मज्जनात्

सोम व सूर्य तीर्थांच्या उत्तरेस स्थित ‘वैश्वदेव’ हे महातीर्थ; तेथे स्नान केल्याने अतुल विश्वाधिपत्य प्राप्त होते.

Verse 124

परितो लक्ष्यते तीर्थं पूर्वस्यां दिशि शोभने । अत्र लक्ष्मीः पुरा स्नात्वा लेभे पुरुषमुत्तमम्

सर्वत्र पूर्व दिशेस शोभनीय तीर्थ दिसते. येथे प्राचीनकाळी लक्ष्मीने स्नान करून पुरुषोत्तमास प्राप्त केले.

Verse 125

उत्तरस्यां दिशि पुरा पुण्या स्कंदनदी स्थिता । अत्र स्नात्वा पुरा स्कंदः संप्राप्तो विपुलं बलम्

उत्तर दिशेस प्राचीनकाळी पुण्यदायिनी स्कंदनदी स्थित आहे. येथे स्नान करून स्कंदाने विपुल बल प्राप्त केले.

Verse 126

पश्चिमस्यां दिशि ख्याता परा कुंभनदी शुभा । अगस्त्यः कुंभकः कुंभस्तत्र नित्यं व्यवस्थितः

पश्चिम दिशेस शुभ व परा अशी ‘कुंभनदी’ प्रसिद्ध आहे. तेथे अगस्त्य—कुंभक व कुंभ—नित्य वास करतात.

Verse 127

गंगा च मूलभागस्था यमुना गगने स्थिता । सोमोद्भवा शिरोभागे सेवंते शोणपर्वतम्

गंगा मूलभागी वसते, यमुना गगनात स्थित आहे, आणि सोमोद्भवा शिरोभागी; अशा रीतीने त्या शोणपर्वताची सेवा करतात.

Verse 128

बहून्यपि च तीर्थानि संभूतानि समंततः । तेषां भेदान्पुरा वेत्तुं मार्कण्डेयस्तु नाशकत्

सभोवती अनेक तीर्थेही उत्पन्न झाली आहेत. परंतु त्यांच्या भेदांचे पूर्ण ज्ञान प्राचीनकाळीही मार्कंडेयांना होऊ शकले नाही.

Verse 129

तपोभिर्बहुभिस्सोयं शोणाद्रीशमतोषयत् । प्रार्थयामास च वरं प्रीतात्तस्मान्मुनीश्वरः

अनेक तपांनी या मुनीने शोणाद्रीश्वर (अरुणाचल) यांना संतुष्ट केले. त्याच्या प्रसादाने प्रसन्न होऊन मुनीश्वराने एक वर मागितला.

Verse 130

मार्कण्डेय उवाच । भगवन्नरुणाद्रीश तीर्थभेदाः सहस्रशः । प्रख्याताश्च प्रकाशंते दुर्बोधास्त्वल्पचेतसाम्

मार्कण्डेय म्हणाले— हे भगवन् अरुणाद्रीश्वर! तीर्थांचे भेद हजारो आहेत. ते प्रसिद्ध व प्रकट आहेत; पण अल्पबुद्धींना ते समजणे कठीण आहे.

Verse 131

कथमेकत्र सांनिध्यं लभेरन्भुवि मानवाः । अपर्याप्तश्च भवति पृथगेषां निषेवणे

पृथ्वीवर मनुष्यांना एकाच ठिकाणी त्यांचे सान्निध्य व फल कसे मिळेल? कारण त्यांचा वेगवेगळा जाऊन एकेक करून निषेध करणे अशक्यप्राय होते.

Verse 132

अंतर्निगूढतेजास्त्वं गत्वा यस्सकलैः सुरैः । आरण्यसे कुरु तथा शोणाद्रिस्पर्शभीरुभिः

हे अंतर्निगूढ तेजस्वी! तू सर्व देवांसह जा; आणि जे शोणाद्रीच्या स्पर्शालाही घाबरतात, त्यांच्या सहित अरण्यवासही कर.

Verse 133

अहं च शंभुमभ्यर्च्य तपसारुणपर्वतम् । सर्वलोकोपकारार्थं सूक्ष्म लिंगमपूजयम्

आणि मीही शंभूची आराधना करून अरुण पर्वतावर तप केले; सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी मी सूक्ष्म लिंगाची पूजा केली.

Verse 134

विश्वकर्मकृतं दिव्यं विमानं विविधोत्सवम् । संकल्प्य सकलान्भोगान्नित्यानजनयत्पुनः

विश्वकर्म्याने घडविलेले ते दिव्य विमान नानाविध उत्सवांनी समृद्ध होते. संकल्प होताच ते नित्य नवे, अखंडपणे सर्व भोग पुनःपुन्हा उत्पन्न करी।

Verse 135

धर्मशास्त्राणि विविधान्यवापुर्मुनिपुंगवाः । शिवकार्याणि सर्वाणि चक्रुभक्तिसमन्विताः

मुनिपुंगवांनी नानाविध धर्मशास्त्रे प्राप्त केली. आणि भक्तियुक्त होऊन त्यांनी शिवसंबंधी सर्व कार्ये पूर्ण केली.

Verse 136

मया च शंभुमभ्यर्च्य कृताग्न्याहुतिसंभवाः । सप्त कन्या वरारोहाः पूजार्थं विनियोजिताः

मीही शंभूची अर्चना करून, अग्न्याहुतीतून उत्पन्न झालेल्या, सुडौल अंगांच्या सात कन्यांना पूजासेवेसाठी नेमले.

Verse 137

हतशत्रुगणैभूपैर्लब्धराज्यैः पुरा नृपैः । प्रत्येकं विविधैर्भोगैः शोणशैलाधिपोर्चितः

पूर्वी शत्रुगणांचा संहार करून राज्य मिळविलेल्या राजांनी, प्रत्येकाने आपल्या पद्धतीने विविध भोग-उपहारांनी, शोणशैलाधिपती (अरुणाचल) याची आराधना केली.

Verse 138

इदमनुभववैभवं विचित्रं दुरितहरं शिवलिंगमद्रिरूपम् । अमलमनभिगम्यनामधेयं वरमरुणाद्रिनायकं भजस्व

अनुभववैभवाने विचित्र, पापहर, पर्वतरूप शिवलिंग—ज्याचे नामही पूर्णतः अगम्य—अशा परम निर्मळ वर अरुणाद्रिनायकाचे भजन कर.

Verse 139

अवनतजनरक्षणोचितस्य स्मरणनिराकृतविश्वकल्मषस्य । भजनममितपुण्यराशियोगादरुणगिरेः कृतिनः परं लभस्व

जो नम्र व शरणागत जनांचे रक्षण करण्यास योग्य आहे, ज्याच्या स्मरणमात्राने विश्वातील कल्मष नष्ट होतात—अरुणगिरीच्या भजनाने, अमित पुण्यराशीच्या योगाने, हे कृतार्था! परम पद प्राप्त कर।