Adhyaya 2

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथाहमुच्चरन्वेदानशेषैर्वदनैः शिवम् । अस्तौषं भक्तिसंपूर्णं कृत्वा मानसमर्चनम्

ब्रह्मा म्हणाले - त्यानंतर मी माझ्या सर्व मुखांनी वेदांचे उच्चारण करत, मनात भक्ती पूर्ण भरून आणि मानसिक पूजा करून शिवाची स्तुती केली.

Verse 2

नमः शिवाय महते सर्वलोकैकहेतवे । येन प्रकाश्यते सर्वं ध्रियते सततं नमः

त्या महान शिवाला नमस्कार असो, जे सर्व लोकांचे एकमेव कारण आहेत. ज्यांच्यामुळे सर्व काही प्रकाशित होते आणि सतत धारण केले जाते, त्यांना नमस्कार असो.

Verse 3

विश्वव्याप्तमिदं तेजः प्रकाशयति संततम् । नेक्षंते त्वद्दयाहीना जात्यंधा भास्करं यथा

हे तेज विश्वभर व्यापून अखंड प्रकाशते; परंतु तुझ्या कृपेविना जन ते पाहात नाहीत—जसे जन्मांधाला सूर्य दिसत नाही।

Verse 4

भूलिंगममलं ह्येतद्दृश्यमध्यात्मचक्षुषा । अंतस्स्थं वा बहिस्स्थं वा त्वद्भक्तैरनुभूयते

हे निर्मळ भू-लिंग निश्चयच अध्यात्मदृष्टीने दिसते; अंतःस्थ असो वा बहिःस्थ, तुझ्या भक्तांना त्याचा अनुभव येतो।

Verse 5

अपरिच्छेद्यमाकारमंतरात्मनि योगिनः । तदेतत्तव देवेश ज्वलितं दर्पणो यथा

योग्यांच्या अंतरात्म्यात तुझे रूप अपरिमित व असीम आहे; हे देवेश, ते दर्पणासारखे दीप्त होऊन प्रकाशते।

Verse 6

अथवा शांकरी शक्तिः सत्याऽणोरप्यणीयसी । मत्तो नान्यतरः कश्चिद्यन्मय्यपि विलीयते

किंवा शांकरी शक्ति सत्य आहे—अणूपेक्षाही सूक्ष्म; माझ्यावाचून अन्य कोणी नाही, कारण ती शक्तीही माझ्यातच विलीन होते।

Verse 7

अणुस्ते करुणापात्रं महत्त्वं ध्रुवमश्नुते । नाधिकोऽस्ति परस्त्वत्तो न मत्तोऽपि तदाश्रयात्

अणूसारखाही लहान असला तरी तो तुझ्या करुणेचे पात्र झाला की निश्चितच महत्त्व प्राप्त करतो। तुझ्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही; आणि त्या आश्रयाने मीही श्रेष्ठ नाही।

Verse 9

स्वयमीश महादेव प्रसीद भुवनाधिक । आदिश प्रयतं भक्तमपेक्षितनियुक्तिषु

हे ईश! हे महादेव! हे त्रिभुवनाहून श्रेष्ठ! प्रसन्न व्हा. आपल्या या संयमी भक्ताला अपेक्षित कार्याची आज्ञा द्यावी.

Verse 10

इदं विज्ञाप्य विनयान्नमस्कृत्वा पुनःपुनः । प्रांजलिर्देवदेवेशं न्यषीदं सविधे विभो

अत्यंत नम्रतेने ही विनंती करून आणि वारंवार नमस्कार करून, हात जोडून मी देवाधिदेवांच्या जवळ बसलो.

Verse 11

अथ विष्णुर्नवांभोदगंभीरध्वनिरभ्यधात् । वाचः कृतार्थन्भूयः शुक्लाः शंकरकीर्त्तनैः

त्यानंतर नवीन मेघाप्रमाणे गंभीर आवाज असलेल्या भगवान विष्णूंनी शंकराच्या कीर्तनाने पुन्हा पावन झालेल्या वाणीने म्हटले.

Verse 12

जय त्रिभुवनाधीश जय गंगाधर प्रभो । जय नाथ विरूपाक्ष जय चंद्रार्द्धशेखर

हे त्रिभुवनाधीशा! आपला जयजयकार असो. हे गंगाधरा! हे प्रभो! आपला जय असो. हे नाथा! हे विरूपाक्षा! हे चंद्रशेखरा! आपला जय असो.

Verse 13

अव्याजममितं शंभो कारुण्यं तव वर्द्धते । येन निर्धूतमखिलं भक्तेषु ज्ञानमाहितम्

हे शंभो! आपली निष्कपट आणि असीम करुणा वाढतच असते, जिच्यामुळे भक्तांचे सर्व अज्ञान नाहीसे होऊन त्यांना ज्ञान प्राप्त होते.

Verse 14

पालनं सर्वविद्यानां प्रापणं भूतिसंचयैः । पुराणं च सपुत्राणां पितुरेव प्रवर्धनम्

आपण सर्व विद्यांचे पालनकर्ता आहात; ऐश्वर्य व मंगलसमृद्धीचा संचय आपण प्रदान करता. आणि पुत्रांसाठी आपणच पिता आहात, ज्यांच्यामुळे वंश वाढतो व दृढ होतो.

Verse 15

शतानामपि मूर्तीनामेकामपि नवैः स्तवैः । स्तोतुं न शक्नुमेशान समवायस्तु कि पुनः

हे ईशान! तुमच्या शेकडो मूर्तींपैकी एकाचाही योग्य स्तव आम्ही नवनव्या स्तोत्रांनी करू शकत नाही; मग तुमच्या समग्र स्वरूपाचे एकाच वेळी स्तवन कसे होईल?

Verse 16

त्वमेव त्वामलं वेत्तुं यदि वा त्वत्प्रसादतः । भ्रमरः कीटमाकृष्य स्वात्मानं किं न चानयेत्

तुम्हीच तुमच्या निर्मळ स्वरूपाला यथार्थ जाणता; किंवा केवळ तुमच्या प्रसादानेच ते कळते. जसा भ्रमर कीटकाला ओढून त्याला आपल्या भावात आणतो.

Verse 17

देवास्त्वदंशसंभूतिप्रभवो न भवन्ति किम् । अप्यायस्याग्निकीलस्य दाहे शक्तिर्न किं भवेत्

देवता तुमच्या अंशशक्तीतूनच उत्पन्न होत नाहीत काय? अग्नीच्या लहानशा ठिणगीतही दाह करण्याची शक्ती नसते काय?

Verse 18

देशकालक्रियायोगाद्यथाग्नेर्भेदसम्भवः । तथा विषयभेदेन त्वमेकोऽपि विभिद्यसे

जसा देश-काल-क्रियेच्या संयोगाने अग्नी भिन्न भिन्न भासतो, तसा विषयभेदामुळे तुम्ही एक असूनही अनेक रूपांनी प्रकट भासता.

Verse 19

अनुग्रहपरो देव मूर्तिं दर्शय शंकर । आवयोरखिलाधार नयनानंददायिनीम्

हे अनुग्रहपर देव शंकरा, आपली दिव्य मूर्ती आम्हांस दाखवा। हे अखिलाधारा, जी आमच्या नेत्रांना आनंद देणारी आहे।

Verse 20

एवं प्रणमतोर्देवः श्रद्धाभक्तिसमन्वितम् । प्रससाद परं शंभुः स्तुवतोरावयोर्द्वयोः

अशा रीतीने आम्ही दोघे श्रद्धा-भक्तियुक्त होऊन प्रणाम करून स्तुती करीत होतो; तेव्हा परम शंभू आमच्यावर प्रसन्न झाले.

Verse 21

तेजःस्तंभात्पुनस्तस्माद्देवश्चन्द्रार्द्धशेखरः । आविर्बभूव पुरुषः कपिलः कालकन्धरः

मग त्या तेजःस्तंभातून चंद्रार्धशेखर देव प्रकट झाले—कपिलवर्ण पुरुष, काळकंठधारी।

Verse 22

परशुं बालहरिणं करैरभयविश्रमौ । दधानः पुरुषोऽवादीत्पुत्रावावामिति प्रभुः

हातांत परशु व बालहरिण धारण करून, अभय व विश्रांतीच्या मुद्रा दाखवीत, प्रभू पुरुषरूपाने म्हणाले—“तुम्ही दोघे माझे पुत्र आहात.”

Verse 23

परितुष्टोऽस्मि युवयोर्भक्त्या युक्तात्मनोर्मयि । भवतं सर्वलोकानां सृष्टिरक्षाधिपौ युवाम्

“माझ्यात एकनिष्ठ झालेल्या तुमच्या दोघांच्या भक्तीने मी पूर्ण संतुष्ट आहे. तुम्ही दोघे सर्व लोकांच्या सृष्टी व रक्षणाचे अधिपती व्हा.”

Verse 24

युवयोरिष्टसिद्ध्यर्थमाविर्भूतोऽस्म्यहं यतः । वरं वृणुतमन्यं च वरदोऽहमुपागतः

तुमच्या इच्छित कार्याची सिद्धी करण्यासाठी मी प्रकट झालो आहे, म्हणून वर मागा आणि आणखीही वर मागा. मी वरदाता म्हणून येथे आलो आहे.

Verse 25

इति देवस्य वचनात्सप्रीतौ च कृतांजली । विज्ञापयामासिवतौ स्वं स्वमर्थं पृथक्पृथक्

देवाचे हे वचन ऐकून, प्रसन्न होऊन आणि हात जोडून त्या दोघांनी आपापले म्हणणे वेगवेगळे मांडले.

Verse 26

अहं मन्त्रैः शिशुप्रायजगत्त्रयविधायकः । संस्तुवन्वैदिकैर्मंत्रैरीशानमपराजितम्

मी, जो तिन्ही लोकांचा निर्माता आहे (जरी बालकासमान असलो तरी), वैदिक मंत्रांनी त्या अपराजित ईशानाची स्तुती करतो.

Verse 27

नमस्येहमिदं रूपं शश्वद्वरदमीश्वरम् । तेजोमयं महादेवं योगिध्येयं निरंजनम्

मी ईश्वराच्या या रूपाला नमन करतो, जे सदैव वर देणारे, तेजोमय, महादेव, योगीजनांनी ध्यान करण्यास योग्य आणि निरंजन आहे.

Verse 28

आपूर्यमाणं भवता तेजसा गगनांतरम् । परिपृच्छ्यः सुरावासः क्षणाद्देव भविष्यति

हे देवा! तुमच्या तेजाने आकाशाचे अंतरंग भरून गेले आहे; क्षणात देवांचे निवासस्थानही प्रश्नचिन्हांकित (अस्थिर) होईल.

Verse 29

सिद्धचारणगन्धर्वा देवाश्च परमर्षयः । नावसन्दिवि संचारं लभेरंस्तेजसा तव

सिद्ध, चारण, गंधर्व, देव आणि परमर्षी—तुमच्या प्रखर तेजामुळे स्वर्गातही संचार करण्यास समर्थ होणार नाहीत।

Verse 30

पृथ्वी च सकला चैव तप्यमाना तवौजसा । चराचरसमुत्पत्तिक्षमा नैव भविप्यति

आणि तुमच्या सामर्थ्याने दग्ध झालेली ही संपूर्ण पृथ्वी पुढे चर-अचर सृष्टीची उत्पत्ती करण्यास समर्थ राहणार नाही।

Verse 31

उपसंहृत्य तेजः स्वमरुणाचलसंज्ञया । भव स्थावरलिंगं त्वं लोकानुग्रहकारणात्

म्हणून आपले तेज संहृत करून ‘अरुणाचल’ या नावाने तुम्ही स्थावर लिंगरूप धरा—लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी।

Verse 32

ज्योतिर्मयमिदं रूपमरुणाचलसंज्ञितम् । ये नमन्ति नरा भक्त्या ते भवन्त्यमराधिकाः

‘अरुणाचल’ नावाने प्रसिद्ध हे रूप ज्योतिर्मय आहे. जे मनुष्य भक्तीने यास नमस्कार करतात, ते अमरपदास पात्र होतात।

Verse 33

सेवंतां सकला लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः । गणाश्च विविधा भूमौ मानुषं भावमास्थिताः

सर्व लोक तुमची सेवा-पूजा करो—सिद्ध व परमर्षीही; आणि भूमीवर मानुषभाव धारण केलेले विविध गणही तुमची सेवा करो।

Verse 34

दिव्याराम समुद्भूतकल्पकाद्याः सुरद्रुमाः । सेविनस्त्वां प्ररोहंतु भरिता विविधैः फलैः

दिव्य उद्यानांतून निर्माण झालेले कल्पवृक्षादी देववृक्ष, विविध फळांनी भरलेले असून तुमची सेवा करण्यासाठी येथे वाढोत.

Verse 35

दिव्यौषधिगणास्सर्वे सिंहाद्या मृगजातयः । प्रशांताः परिवर्त्तंता पापकल्मषनाशनम्

येथे सर्व दिव्य औषधींचा समूह असो; आणि सिंह इत्यादी पशू शांत होऊन वावरोत, कारण हे स्थान पाप आणि मळाचा नाश करणारे आहे.

Verse 36

अयनद्वयभिन्नेन गमनेनापि संयुतः । न लंघयिष्यति रविः शृंगं लिंगतनोस्तव

उत्तरायण आणि दक्षिणायन अशा दोन मार्गांनी गमन करणारा असूनही सूर्य, तुमच्या लिंगाकार शरीराच्या शिखराचे उल्लंघन करणार नाही.

Verse 37

दिव्य दुंदुभिशंखानां घोषैः पुष्पौघवृष्टिभिः । सेवितो भव देव त्वमप्सरोनृत्यगीतिभिः

हे देवा! दिव्य दुंदुभी आणि शंखांच्या नादाने, फुलांच्या वर्षावाने तसेच अप्सरांच्या नृत्य-गायनाने तुमची सेवा केली जावो.

Verse 38

अमरत्वं च सिद्धत्वं रससिद्धीश्च निर्वृतिम् । लभंतां मानुषा नित्यं त्वत्संनिधिमुपागताः

जे मनुष्य तुमच्या सान्निध्यात येतात, त्यांना नित्य अमरत्व, सिद्धत्व, रससिद्धी आणि निवृत्ती (शांती) प्राप्त होवो.

Verse 39

ईशत्वं च वशित्वं च सौभाग्यं कालवंचनम् । त्वामाश्रित्य नरास्सर्वे लभंतामरुणाचल

हे अरुणाचल! तुझा आश्रय घेऊन सर्व नरांना ऐश्वर्य, वशीकरण, सौभाग्य आणि काळालाही वंचविण्याची शक्ती लाभो।

Verse 40

सर्वावयवदानेन सर्वव्याधिविनाशनात् । सर्वाभीष्टप्रदानेन दृश्यो भव महीतले

सर्व अवयवांना कल्याण देऊन, सर्व व्याधींचा नाश करून, आणि सर्व अभिष्ट प्रदान करून—हे प्रभो, भूमीवर प्रत्यक्ष हो।

Verse 41

तथेति वरदं देवमरुणाद्रिपतिं शिवम् । प्रणम्य कमलानाथः प्रार्थयन्निदमब्रवीत्

“तथास्तु” असे म्हणत वर देणाऱ्या देव—अरुणाद्रीचे अधिपती शिव—यांना प्रणाम करून कमलानाथ (ब्रह्मा) प्रार्थना करीत असे म्हणाला.

Verse 42

प्रसीद करुणापूर्ण शोणशैलेश्वर प्रभो । महेश सर्वलोकानां हिताय प्रकटोदय

हे करुणापूर्ण शोणशैलेश्वर प्रभो! प्रसन्न व्हा. हे महेश, सर्व लोकांच्या हितासाठी तू प्रत्यक्ष प्रकट झाला आहेस.

Verse 43

यदाहं त्वामुपाश्रित्य जगद्रक्षणदक्षिणः । श्रीपतित्वमनुप्राप्तस्तदा भक्ता भवंतु ते

मी तुझा आश्रय घेऊन जगत्-रक्षणात समर्थ झालो आणि श्रीपतीपद प्राप्त केले; म्हणून ते सर्व तुझे भक्त होवोत.

Verse 44

नाल्पपुण्यैरुपास्येत त्वद्रूपं महदद्भुतम् । मया च ब्रह्मणा चैवमदृष्टपदशेखरः

अल्प पुण्यवानांना तुझ्या या महान् अद्भुत स्वरूपाची उपासना होत नाही. मी आणि ब्रह्मादेवही तुझ्या परम शिखर-पदाचे दर्शन घेऊ शकलो नाही.

Verse 45

प्रदक्षिणानमस्कारैर्नृत्यगीतैश्च पूजनैः । त्वामर्चयंति ये मर्त्याः कृतार्थास्ते गतांहसः

जे मर्त्य प्रदक्षिणा, नमस्कार, नृत्य-गीत आणि पूजनाने तुझी अर्चना करतात, ते कृतार्थ होतात व त्यांची पापे नष्ट होतात.

Verse 46

उपवासैर्व्रतैः सत्रैरुपहारैस्तथार्चनैः । त्वामर्चयंति मनुजाः सार्वभौमा भवंतु ते

उपवास, व्रत, सत्र-यज्ञ, दान-उपहार आणि विधिपूर्वक अर्चना करून जे मनुज तुझी पूजा करतात, ते सार्वभौम होवोत.

Verse 47

आरामं मंडपं चापि कूपं विधिविशोधनम् । कुर्वतामरुणाद्रीश संनिधाने पुनर्भव

हे अरुणाद्रीश! जे उद्यान, मंडप, कूप आणि विधिपूर्वक शुद्धी-व्यवस्था करतात, त्यांच्या सान्निध्यात तू पुन्हा प्रकट हो.

Verse 48

अंगप्रदक्षिणं कुर्वन्नष्टैश्वर्यसमन्वितः । अशेषपातकैः सद्यो विमुक्तो निर्मलाशयः

अंगप्रदक्षिणा करणारा अष्ट-ऐश्वर्यांनी युक्त होतो; तो सर्व पातकांतून तत्क्षणी मुक्त होऊन निर्मळ अंतःकरणाचा बनतो.

Verse 49

आवामप्यविमुंचंतौ सदा त्वत्पादपंकजम् । ध्यातव्यं मनुजैः सर्वैस्तव संनिधिमागतैः

आम्ही दोघेही तुझ्या चरणकमळांचा कधीही त्याग करत नाही. म्हणून, तुझ्या सान्निध्यात आलेल्या सर्व मानवांनी तुझ्या चरणांचे ध्यान करावे.

Verse 50

तथास्त्विति वरं दत्त्वा विष्णवे चंद्रशेखरः । भरुणाचलरूपेण प्राप्तः स्थावरलिंगताम्

"तथास्तु" असे म्हणून चंद्रशेखर (शिवा)ने विष्णूला वर दिला आणि अरुणाचलाच्या रूपाने स्थावर लिंगाची अवस्था प्राप्त केली.

Verse 51

तैजसं लिंगमेतद्धि सर्वलोकैककारणम् । अरुणाद्रिरिति ख्यातं दृश्यते वसुधातले

हे तेजस्वी लिंगच सर्व लोकांचे एकमेव कारण आहे. 'अरुणाद्री' या नावाने प्रसिद्ध असलेले हे लिंग पृथ्वीतलावर दिसते.

Verse 52

युगांतसमये क्षुब्धैश्चतुर्भिरपि सागरैः । अपि निर्मग्नलोकांतैरस्पृष्टांतिकभूतलम्

युगांताच्या वेळी जेव्हा चारही सागर खवळून जगाला बुडवून टाकतात, तेव्हाही याच्या जवळील भूभाग अस्पर्शित राहतो.

Verse 53

गजप्रमाणैः पृषतैः पूरयंतो जगत्त्रयम् । पुष्कराद्या महामेघा विश्रांता यस्य सानुनि

हत्तीच्या आकाराच्या थेंबांनी तिन्ही लोक भरून टाकणारे पुष्कर इत्यादी महामेघही याच्या शिखरांवर विश्रांती घेतात.

Verse 54

प्रवृत्ते भूतसंहारे प्रकृतौ प्रतिसंचरे । भविष्यत्सर्वबीजानि निषेदुर्यत्र निश्चयम्

जेव्हा भूतसंहार सुरू होतो आणि सर्व काही प्रकृतीमध्ये परत लीन होते, तेव्हा भावी सृष्टीची सर्व बीजे निश्चयाने तेथेच स्थिर राहतात.

Verse 55

मया चाहूयमानेभ्यः प्रलयानंतरं पुनः । यत्पादसेविविप्रेभ्यो वेदाध्ययनसंग्रहः

आणि प्रलयानंतर, मी त्यांना पुन्हा आह्वान करतो तेव्हा, त्याच्या चरणसेवेत तत्पर ब्राह्मणांकडून वेद व वेदाध्ययनाचा संग्रह पुन्हा प्राप्त होतो.

Verse 56

सर्वासामपि विद्यानां कलानां शास्त्रसंपदाम् । आगमानां च वेदानां यत्र सत्यव्यवस्थितिः

तेथेच सर्व विद्या, कला, शास्त्रसंपदा, आगम आणि वेद यांची सत्य व्यवस्था दृढपणे प्रतिष्ठित आहे.

Verse 57

यद्गुहागह्वरांतस्स्था मुनयः शंसितव्रताः । जटिनः संप्रकाशंते कोटिसूर्याग्नितेजसः

त्याच्या गुहा व गह्वरांत प्रशंसित व्रतधारी मुनी वास करतात; जटाधारी तपस्वी कोटी सूर्य व अग्नीच्या तेजाने प्रकाशमान होतात.

Verse 58

पंचब्रह्ममयैर्मंत्रैः पंचाक्षरवपुर्धरैः । अकारपीठिकारूढो नादात्मा यः सदाशिवः

जो सदाशिव नादस्वरूप आहेत, ‘अ’काराच्या पीठिकेवर आरूढ आहेत, पंचब्रह्ममय मंत्रांनी युक्त आहेत आणि पंचाक्षरी मंत्ररूप देह धारण करतात.

Verse 59

अष्टभिश्च सदा लिंगैरष्टदिक्पालपूजितः । अष्टमूर्त्तितया योऽयमष्टसिद्धिप्रदायकः

तो आठ लिंगांच्या रूपात आठ दिक्पालांकडून पूजला जातो; अष्टमूर्ती असल्याने तो अष्टसिद्धी देणारा आहे.

Verse 60

यत्र सिद्धास्तथा लोकान्स्वान्स्वान्मुक्त्वा सुरेश्वराः । अपेक्षंते स्थिता मुक्तिं विहाय कनकाचलम्

जेथे सिद्ध आणि देवांचे अधिपती आपापले लोक आणि कनकाचल (मेरू) सोडून मुक्तीच्या प्रतीक्षेत राहतात.

Verse 61

एवं वसुंधरापुण्यपरिपाकसमुच्चयः । अरुणाद्रिरिति ख्यातो भक्तभक्तिवरप्रदः

अशा प्रकारे पृथ्वीच्या पुण्याईचे फळ असलेला हा पर्वत 'अरुणाद्री' म्हणून प्रसिद्ध आहे, जो भक्तांना भक्तीनुसार वर देतो.

Verse 62

कैलासान्मेरुशिखरादागतैर्देवसंचयैः । पूज्यते शोणशैलात्मा शंभुः सर्ववरप्रदः

कैलास आणि मेरू शिखरावरून आलेल्या देवगणांकडून शोणशैल (अरुणाचल) रूपी, सर्व वर देणाऱ्या शंभूची पूजा केली जाते.

Verse 63

इति कमलजवक्त्रपद्मजां तं मुदितमनाः सनको निशम्य भक्त्या । विरचितविनयः प्रणम्य पुत्रः पितरमपृच्छदशेषवेदसारम्

ब्रह्मदेवांच्या मुखकमलातून हे ऐकून प्रसन्न झालेल्या सनकाने भक्तीने व नम्रतेने वडिलांना प्रणाम करून सर्व वेदांचे सार विचारले.