Adhyaya 13

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ गौरी पुरारातिं प्रणम्य जगदंबिका । अयाचत्तादृशा शंभुमविनाभावमात्मनः

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर जगदंबिका गौरीने त्रिपुरारि शंकराला प्रणाम करून शंभूकडे हा वर मागितला की तो तिच्याशी अविनाभावाने, म्हणजे कधीही न विभक्त होऊन, सदैव एकरूप राहावा।

Verse 2

इदं विज्ञापयामास लोकानुग्रहकारणात् । कृपया परया पूर्णा गौरी संवादसुंदरी

लोकांच्या अनुग्रहासाठी, परम करुणेने परिपूर्ण आणि संवादात मनोहर अशी गौरीने हे निवेदन मांडले।

Verse 3

न त्याज्यमेतत्ते रूपमत्र दृष्टिमनोहरम् । अहं त्वया न च त्याज्या सापराधापि सर्वदा । मनोहरमिदं रूपमेतत्ते लोकमंगलम्

“इथे पाहण्यास अत्यंत मनोहर असे तुमचे हे रूप सोडू नये. आणि मी अपराधी असले तरीही तुम्ही मला कधीही सोडू नये. तुमचे हेच मनोहर रूप लोकमंगलासाठी आहे.”

Verse 4

आलोक्यतां सदा सर्वैर्दिव्यगन्धसमन्वितम् । भुजंगगरलब्रह्मकपालशिवभस्मभिः

“दिव्य सुगंधाने युक्त, भुजंग, गरळ, ब्रह्मकपाल आणि शिवभस्म यांनी अलंकृत असे हे रूप सर्वांनी सदैव पाहावे.”

Verse 5

भीषणैरलमीशान जय वेषपरिग्रहैः । सुकुमारो भवेर्दिव्यमाल्यगंधांबरादिभिः

“हे ईशान! या भयानक वेशपरिग्रहांचा आता पुरे; दिव्य माळा, सुगंध, उत्तम वस्त्रे इत्यादींनी अलंकृत होऊन सुकोमल व प्रसन्न रूप धारण करा.”

Verse 6

भूषितो रत्नभूषाभिर्विहरस्व महेश्वर । आगता नित्यमीशान देवगन्धर्वकन्यकाः

हे महेश्वरा! रत्नमय भूषणांनी विभूषित होऊन येथे विहार करावा. हे ईशाना! देव व गंधर्वांच्या कन्या नित्य तुझी सेवा व सत्कार करण्यास येत राहतात.

Verse 7

सेवंतामत्र देवेशं नृत्यवादित्रगीतिभिः । गणाश्च मानुषा भूत्वा सेवंतां त्वामहर्निशम्

येथे नृत्य, वाद्य व गीतांनी देवेशाची सेवा करोत. आणि तुझे गणही मानवरूप धारण करून अहोरात्र तुझी सेवा करोत.

Verse 8

त्वत्प्रसादादयं देव सुगंधिः पुष्टिवर्द्धनः । आवयोः संगमो दृष्टो भूयात्सर्वार्थदायकः

हे देवा! तुझ्या प्रसादाने हा सुगंध पुष्टिदायक व बलवर्धक होतो. आमचा हा सिद्ध झालेला संगम सर्वार्थदायक होवो.

Verse 9

गृहीतमत्र देवेश सर्वमंत्रात्मकं वपुः । चरितं तव कैंकर्यमस्तु भक्तिः सदा तव

हे देवेशा! येथे मी तुझे ते स्वरूप आलिंगिले आहे, जे सर्व मंत्रांचे सार आहे. माझे आचरण सदैव तुझ्या कैङ्कर्य-सेवेत राहो, आणि तुझ्यावरील अढळ भक्ती माझ्यात नित्य वास करो.

Verse 10

ज्ञानाज्ञानकृतं नित्यमपराधसहस्रकम् । क्षम्यतां तव भक्तानामनन्यशरणेक्षणात्

ज्ञानाने वा अज्ञानाने दररोज केलेल्या अपराधांचे सहस्र समूह क्षमिले जावोत. कारण तुझे भक्त अनन्यभावे तुलाच एकमेव शरण मानून पाहतात.

Verse 11

इति देव्या वचः श्रुत्वा शम्भुः शोणाचलेश्वरः । तमेव वरदः प्रादाद्वरं सर्वमभीप्सितम्

देवीचे हे वचन ऐकून, शोणाचलाचे स्वामी शंभू यांनी वरदाता होऊन तिला सर्व इच्छित वर प्रदान केले.

Verse 12

आभाष्य गौरीं कुतुकाद्रंतुकामः स्वयं शिवः । धारय त्वं मृगमदं मनोज्ञमिदमूचिवान्

स्वतः भगवान शिवाने कौतुकाने क्रीडा करण्याच्या इच्छेने गौरीला उद्देशून हे मनोहर वचन म्हटले: "तू हे कस्तुरी धारण कर."

Verse 13

महादेव उवाच । पुलकाख्यो महान्दैत्यो मृगरूपी तपोधिकम् । कृत्वा प्राप वरं मत्तः सौगन्ध्यं परमाद्भुतम्

महादेव म्हणाले: "पुलक नावाच्या एका महान दैत्याने हरणाचे रूप घेऊन कठोर तपश्चर्या करून माझ्याकडून अत्यंत अद्भुत सुगंधाचा वर प्राप्त केला."

Verse 14

लब्ध्वा वरं स्वगन्धेनामोहयत्सुरयोषितः । तथैवाधर्मसंप्राप्तो बबाधे सकलं जगत्

वर प्राप्त करून त्याने आपल्या सुगंधाने देवांगनांना मोहित केले; आणि अधर्माच्या मार्गावर जाऊन त्याने संपूर्ण जगाला त्रास दिला.

Verse 15

देवैरभ्यर्थितः सोहमाहूयासुरनायकम् । विमुंच लोकरक्षार्थमासुरं देहमित्यशाम्

देवांनी प्रार्थना केल्यावर, मी त्या असुरराजाला बोलावून आज्ञा दिली: "लोकरक्षणासाठी तू या आसुरी देहाचा त्याग कर."

Verse 16

पुलक उवाच । त्यक्ष्यामि देवदेवेश देहमेतं त्वदाज्ञया । प्रणम्य भक्तिमनसा मामप्यर्चेदमूचिवान्

पुलक म्हणाला—हे देवदेवेश! तुझ्या आज्ञेने मी हा देह त्यागीन। भक्तिभावाने नमस्कार करून त्याने माझेही पूजन केले आणि हे वचन उच्चारले।

Verse 17

मदंगसंभवं दिव्यं सौरभं विश्वमोहनम् । धार्यतां देव देवेश सदा सादरचेतसा

हे देव, हे देवदेवेश! माझ्याच अंगातून उत्पन्न झालेले हे दिव्य, विश्वाला मोहित करणारे सौरभ तू सदैव सादरचित्ताने धारण करावे।

Verse 18

पुलकस्वेदजातो हि सदा प्रख्यायतां तव । अयं मृगमदो लोके शृङ्गाररसवर्द्धनः

पुलकाच्या स्वेदातून उत्पन्न झालेला हा मृगमद सदैव तुझाच म्हणून प्रख्यात होवो। हा लोकी शृंगाररस वाढविणारा आहे।

Verse 19

त्वत्प्रियः कांतिसौभाग्यरूपलावण्यदायकः । विसृजामि निजं देहं देवदेव जगत्पते

हे देवदेव, हे जगत्पते! जो तुझा प्रिय असून कांति, सौभाग्य, रूप व लावण्य देणारा आहे—असा मी आता माझा देह त्यागतो.

Verse 20

सदा बहुमतो देव्या दिव्यसौरभलुब्धया । मदंशसंभवा ये स्युर्मत्तपोलब्धसौरभाः

दिव्य सौरभाची आसक्त असलेल्या देवीकडून जे सदैव बहुमान्य ठरतील—माझ्या अंशातून उत्पन्न झालेले ते सर्व माझ्या तपाने मिळालेल्या सौरभाने युक्त होवोत।

Verse 21

लीयंतां तव देवेश मूर्तावालेपनच्छलात् । तथेति मय्युक्तवति स दैत्यः पुलकाभिधः

“हे देवेश! लेपनाच्या निमित्ताने हे सर्व तुझ्या मूर्तीत लीन होवोत।” असे मी म्हणताच पुलक नामक दैत्य म्हणाला—“तथास्तु।”

Verse 22

विससर्ज निजं देहं मयिसन्यस्तजीवितः । ततस्तदंगसंभूतं मदं बहुलसौरभम्

माझ्यावर प्राण अर्पून त्याने आपला देह त्यागला. मग त्याच्या अंगांपासून दाट, अत्यंत सुगंधी उटणे उत्पन्न झाले.

Verse 23

अधारयमहं प्रेम्णा शतशृंगारवर्द्धनम् । तपसा देवदेवेशि तप्तं तव वपुः कृशम्

मी ते प्रेमाने लावले—शतपटी शृंगार वाढविणारे—हे देवदेवेशी! तपस्येने तापलेले व कृश झालेले तुझे वपु त्यावर।

Verse 24

मदंगं च वियोगात्त इदं निर्वापयाधुना । इति प्रशस्य बहुधा पुलकस्नेहमद्भुतम्

“आणि आता विरहामुळे तापलेले माझे हे अंग त्यानेच शीतल कर, शांत कर.” असे म्हणत पुलकाच्या अद्भुत स्नेहाची वारंवार प्रशंसा करून तो बोलला.

Verse 25

आलिलिंप महादेवः पार्वतीं प्रेममंदिराम् । अपृच्छच्च हसन्देवः पार्वतीं ललनाकृतिम्

महादेवांनी प्रेममंदिर पार्वतीला लेपन केले; आणि देव हसत-हसत कन्यारूप धारण केलेल्या पार्वतीला प्रश्न विचारू लागले.

Verse 26

किमेतदिति हस्तोत्थं दृष्ट्वा तं जगदंबिका । अब्रवीदरुणाद्रीशमानम्य जगदंबिका

त्याच्या हातात उचललेली वस्तू पाहून जगदंबिका म्हणाली—“हे काय आहे?” मग अरुणाद्रीशाला नमस्कार करून जगन्मातेने वचन उच्चारले।

Verse 27

आगतिं तस्य पुष्पस्य सदा स्वकरवर्तिनः

जे पुष्प सदैव त्याच्या स्वतःच्या हातात असायचे, त्या पुष्पाची उत्पत्ती/आगमन याविषयी तिने विचारले।

Verse 28

देव्युवाच । अहं कैलासशिखराद्देवदेव त्वदाज्ञया । तपः कर्तुमनुप्राप्ता कांचीं कनकतोरणाम्

देवी म्हणाली—हे देवाधिदेव! तुझ्या आज्ञेने मी कैलासशिखरावरून तप करण्यासाठी सुवर्ण तोरणांनी शोभित कांचीला आले आहे।

Verse 29

अवाप्य मानसोद्भूतं कह्लारमिदमुत्तमम् । आराधयं महादेवमम्लानगुरुसौरभम्

मनातून उत्पन्न झालेले हे उत्तम पांढरे कुमुद मिळवून मी महादेवाची आराधना केली—जे न मावळणाऱ्या, गाढ सुगंधाने सुवासित आहेत।

Verse 30

यदक्षयमविश्रांतमर्चनायोजितं मया । अविच्छिन्नमहादीप्तिः कामधेनुघृताप्लुतः

जे मी पूजेसाठी अक्षय व अविश्रांतपणे अर्पण केले होते, ते कामधेनूच्या तुपाने आप्लावित, अखंड महादीप्तीचा दीप बनले।

Verse 31

अवेक्षणीयो भूपालैरनुपाल्यश्च सर्वदा । धर्मलक्षणमाधेयं लोकरक्षार्थमादरात्

भूपालांनी याचे सतत अवलोकन करून नेहमीच संरक्षण करावे; लोकसंरक्षणासाठी आदराने धर्मलक्षणाची स्थापना करावी।

Verse 32

सर्वाभीप्सितसिद्ध्यर्थं मत्प्रीतिकरणाय च । मया संस्थापिता धर्मा द्वात्रिंशल्लोकगुप्तये

सर्व अभिलषित सिद्धीच्या प्राप्तीसाठी आणि माझ्या प्रीत्यर्थ मी हे धर्म संस्थापिले—बत्तीस लोकांच्या रक्षणासाठी।

Verse 33

रक्षणीया प्रयत्नेन तत्संनिधिमुपागतैः । सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वभोगकृतोत्सवम् । आलोक्यतामिदं रूपं कन्यायां मम कांतिमत्

जे याच्या पवित्र सान्निध्यात आले आहेत त्यांनी प्रयत्नपूर्वक याचे रक्षण करावे. कन्येत प्रकटलेले माझे हे कांतिमय रूप पाहा—सर्व अलंकारांनी युक्त, सर्व भोगांच्या उत्सवाने परिपूर्ण।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । इति देव्या वचः श्रुत्वा शम्भुः शोणाचलेश्वरः

ब्रह्मा म्हणाले—देवीचे हे वचन ऐकून शोणाचलेश्वर शंभूंनी उत्तर दिले।

Verse 35

तथेति वरदः प्रादाद्वरं सर्वमभीप्सितम् । एष शोणाचलः श्रीमान्दृश्यते लोकपूजितः

‘तथास्तु’ असे म्हणत वरदात्याने सर्व अभिलषित वर प्रदान केले. हा श्रीमान् शोणाचल लोकांनी पूजिलेला, प्रत्यक्ष दिसतो।

Verse 36

सर्वदा वरदागौर्या सर्वभोगैश्च संवृतः । य एतच्छांभवं रूपमरुणाद्रितया स्थितम्

सदैव वरदायिनी गौरीसह आणि सर्व भोगांनी युक्त असे हे शिवस्वरूप अरुणाचल पर्वताच्या रूपाने स्थित आहे.

Verse 37

संपश्यंति नमस्यंति कृतार्थाः सर्व एव ते । अरुणाचलमाहात्म्यमेतच्छ्रण्वंति ये भुवि

जे याचे दर्शन घेतात आणि नमस्कार करतात, ते सर्व कृतार्थ होतात. तसेच जे पृथ्वीवर हे अरुणाचल माहात्म्य ऐकतात, ते ही धन्य होतात.

Verse 38

भवंति सततं तेषां समग्राः सर्वसंपदः । श्रीमत्त्वं वाक्पतित्वं च रूपमव्याहतं बलम्

त्यांना सदैव सर्व प्रकारच्या संपत्तीची प्राप्ती होते. त्यांना श्रीमंती, वक्तृत्व, सौंदर्य आणि अबाधित बळ मिळते.

Verse 39

लभंते पापनाशं च माहात्म्यस्यास्य धारणात् । सर्वतीर्थाभिषवणं सर्वयज्ञक्रियाफलम्

या माहात्म्याचे धारण (पठण किंवा स्मरण) केल्याने पापांचा नाश होतो, तसेच सर्व तीर्थस्नानाचे आणि सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.

Verse 40

सदाशिवप्रसादं च दत्ते शोणाद्रिदर्शनम्

शोणाद्रिचे (अरुणाचलचे) दर्शन सदाशिवाची कृपा प्रदान करते.

Verse 41

इति कैलासशिखरात्प्राप्ता देवी शिवाज्ञया । शापमोक्षगतवती शोणाचलनिरीक्षणात्

अशा रीतीने शिवाज्ञेने देवी कैलासशिखरावरून अवतरली; शोणाचल (अरुणाचल) दर्शनाने तिला शापमोक्ष प्राप्त झाला।

Verse 42

स्थानेष्वन्येषु देवस्य विद्यमानेषु च क्षितौ । दिवि चात्यंतपुण्येषु शंभुरत्र प्रसेदिवान्

पृथ्वीवर देवाची इतरही स्थाने आणि स्वर्गात अत्यंत पुण्यधामे असतानाही, शंभूने येथे विशेष कृपा दर्शविली आहे।

Verse 43

अयं सदाशिवः साक्षादरुणाचलरूपतः । दृश्यते परमं तेजः सर्गस्थित्यंतकारणम्

हा साक्षात् सदाशिवच अरुणाचलरूपाने प्रकट झाला आहे; येथे सर्ग-स्थिति-अंताचे कारण असलेले परम तेज दिसते।

Verse 44

एतत्तु तैजसं लिगं सर्वदेवनमस्कृतम् । दृश्यते कर्मभूरेषा तेन धर्माधिका मता

सर्व देवांनी नमस्कार केलेले हे तेजस्वी लिंग कर्मभूमीत प्रत्यक्ष दिसते; म्हणून हा प्रदेश धर्माधिक मानला जातो।

Verse 45

अरुणाचलनाथस्य तेजसा धूतकल्मषाः । भक्तिमंतो नरा लोके सुखमाप्स्यंति सर्वतः

अरुणाचलनाथाच्या तेजाने ज्यांचे कल्मष धुऊन जातात, असे भक्तिमान नर या लोकी सर्वत्र सुख प्राप्त करतात।

Verse 46

प्रदक्षिणैर्नमस्कारैस्तपोभिर्नियमैरपि । येऽर्चयंत्यरुणाद्रीशं तेषां शंभुर्वशंगतः

जे प्रदक्षिणा, नमस्कार, तप आणि नियमांनी अरुणाद्रीश्वराची अर्चना करतात, त्यांच्यावर शंभू प्रसन्न होऊन वश होतो।

Verse 47

न तथा तपसा योगैर्दानैः प्रीणाति शंकरः । यथा सकृदपि प्राप्तादरुणाचलदर्शनात्

तप, योगसाधना व दान यांनी शंकर तितके प्रसन्न होत नाहीत, जितके अरुणाचलाचे एकदाही दर्शन मिळाल्याने होतात।

Verse 48

स्वयंभुवः सदा वेदाः सेतिहासा दिवि स्थिताः । परितो गिरिरूपास्ते स्तुवंत्यरुणपर्वतम्

स्वयंभू, सनातन वेद इतिहासांसह स्वर्गात स्थित आहेत; ते सर्व बाजूंनी गिरिरूप धारण करून अरुणपर्वत (अरुणाचल) याची स्तुती करतात।

Verse 49

एतस्य वैभवं सर्वं न मया न च शार्ङ्गिणा । वचसा शक्यते वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि

या (अरुणाचल)चे सर्व वैभव न मी, न शार्ङ्गिण (विष्णु) कोट्यवधी वर्षे बोलूनही वाणीने सांगू शकतो।

Verse 50

देवाश्च हरिमुख्यास्ते कल्पकाद्याः सुरद्रुमाः । प्रच्छन्नरूपाः सेवंते सर्वदैवारुणाचलम्

हरि (विष्णु) यांच्या नेतृत्वाखाली देवगण आणि कल्पकादी दिव्य वृक्ष गुप्तरूप धारण करून सर्वकाळ अरुणाचलाची सेवा करतात।

Verse 51

न तस्य कलिदोषः स्यान्नाधिव्याधिविजृंभणा । यत्र संपूज्यते लिंगमरुणाचलसंज्ञितम्

जिथे ‘अरुणाचल’ संज्ञेचे लिंग विधिपूर्वक पूजिले जाते, तिथे कलिदोष राहात नाही आणि रोग-व्याधीही उफाळून येत नाहीत।

Verse 52

इत्येतत्कथितं सर्वं तव शंभुपदाश्रयम् । चरितं ह्यरुणस्यास्य कल्पपुण्यदुरासदम्

अशा रीतीने शंभूच्या चरणांवर आश्रित हे सर्व तुला सांगितले—हे अरुणाचलाचे पावन चरित्र आहे, जे कल्पकल्पांच्या पुण्यानेच सुलभ होते।

Verse 53

सूत उवाच । इति विधिमुखनिःसृतामुदारामरुणगिरीशकथासुधापगां हि । श्रुतिपुटयुगलात्पिबन्मनोज्ञां सनकमुनिस्तपसां फलं स लेभे

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे विधी (ब्रह्मा) यांच्या मुखातून प्रवाहित झालेली अरुणगिरीशाची उदार कथा-रूपी अमृतधारा दोन्ही कानांनी मधुरपणे पिताना सनक मुनींना तपाचे फळ प्राप्त झाले।