Adhyaya 12

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति संभाषमाणे तु महर्षौ मुनि सेविते । विजहौ गिरिजा शंकां शिवभक्तवधाश्रिताम्

ब्रह्मा म्हणाले—मुनिंनी सेविलेल्या महर्षींचे असे बोलणे चालू असताना, गिरिजेने शिवभक्तवधामुळे उत्पन्न झालेला संशय सोडून दिला।

Verse 2

अथांतरिक्षादुदभूद्वाणी कर्णमनोहरा । मा गमः शैलकन्ये त्वं पापनिप्कृतिकारणात्

तेव्हा आकाशातून कान व मनाला आनंद देणारी वाणी झाली—“हे शैलकन्ये, पापप्रायश्चित्ताच्या कारणाने तू जाऊ नकोस।”

Verse 3

गंगा च यमुना सिंधुर्गोदापि च सरस्वती । नर्मदा सा च कावेरी शोणः शोणनदी च सा

गंगा व यमुना, सिंधु, गोदावरी व सरस्वती; नर्मदा व कावेरी; तसेच शोण आणि तीच शोणनदी—(येथे उपस्थित आहेत)।

Verse 4

अत्रैव नव तीर्थानि संभवंतु शिलातले । त्वत्खड्गदारिते देवि कुरु तत्राघमर्षणम्

याच शिळातलावर नऊ तीर्थे प्रकटोत. हे देवी, तुझ्या खड्गाने विदीर्ण झालेल्या स्थानी तेथे अघमर्षण-विधी कर.

Verse 5

अस्मिन्नाश्वियुजे मासि ज्येष्ठानक्षत्र आगते । निमज्य खड्गतीर्थे त्वं सलिंगा मासमावस

या आश्वयुज मासात, ज्येष्ठा नक्षत्र आले असता, खड्गतीर्थात निमज्जन कर; आणि लिंगासह एक मास व्रतपूर्वक निवास कर.

Verse 6

निवर्त्य सावनं मासमत्र दिक्पालसंमितम् । ततः पाणिस्थितं लिंगं लब्ध्वा पापविशोधनम्

येथे दिक्पालांनी जणू मोजलेला असा एक मासाचा व्रतकाल पूर्ण करून, नंतर हातात स्थिर झालेला लिंग प्राप्त केल्याने पापांचे शोधन होते.

Verse 7

प्रतिष्ठापय तीर्थाग्रे लोकानुग्रहकारणात् । उत्तीर्य तीर्थवर्येऽस्मिन्स्नात्वा लिंगेऽर्चिते शिवे

लोकांच्या अनुग्रहासाठी तीर्थाच्या अग्रभागी याची प्रतिष्ठा कर. या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान करून वर ये; आणि पूजित लिंगात शिवाची अर्चना कर.

Verse 8

तापत्रयोपशांतिश्च त्रैलोक्यस्य न संशयः । सर्वपापहरं लिंगं स्थावरं तीर्थसन्निधौ

त्रैलोक्याच्या तापत्रयाची शांती निःसंशय होते. तीर्थाच्या सन्निधानी सर्वपापहर, अचल (स्थावर) लिंग विराजमान आहे.

Verse 9

स्थापय स्थिरया भक्त्या सदालोकहिताय च । नक्षत्रे वैश्वदैवत्ये देवक्याः संगमाचर

स्थिर भक्तीने, सदैव लोकहितासाठी, ते स्थापित कर. विश्वेदेव-दैवत्य नक्षत्री देवकीच्या संगमस्थानी संगमाचार कर.

Verse 10

महोत्सवसमायुक्तं यावद्दशदिनावधि । कृत्वा चावभृथं पुण्यनक्षत्रे वह्निदैवते

दहा दिवसांपर्यंत महोत्सव कर; आणि अग्नि-दैवत्य असलेल्या पुण्य नक्षत्री समारोपाचे अवभृथ-स्नान कर.

Verse 11

सायमभ्यर्च्य विधिवच्छोणाचलवपुर्मम । ततस्ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः

सायंकाळी विधिपूर्वक माझ्या शोणाचल-स्वरूपाची अर्चना करून, मग मी तुला माझे तेजोमय, अग्निसदृश रूप दाखवीन.

Verse 12

एतत्कृतं ते लोकानां रक्षायै संभविष्यति । इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षिवचनं च सा

‘तुझे केलेले हे कृत्य लोकांच्या रक्षणासाठीच सिद्ध होईल.’ असे ते वचन व महर्षींचे म्हणणे ऐकून ती (मान्य करून पुढे निघाली).

Verse 13

उभयं कर्तुमारेभे तपसा शैलकन्यका । खङ्गेन दारयामास शिलातलमनाकुला

दोन्ही कार्य साधण्यासाठी शैलकन्येने तप आरंभिले; आणि निश्चल मनाने तिने खड्गाने शिलातळ फाडले.

Verse 14

उदजृंभत तीर्थानां नवकं तत्र तत्क्षणात् । तस्य कण्ठस्थितं लिगं ध्यायन्ती पर्वतात्मजा

त्याच क्षणी तेथे तीर्थांचे नवक प्रकट झाले। पर्वतात्मजा देवीने त्याच्या कंठस्थ लिंगाचे ध्यान केले।

Verse 15

तीर्थे ममज्ज तस्मिन्सा मुनीनामभ्यनुज्ञया । तीर्थानां नवकं तत्र संजातं स्फटिकप्रभम्

मुनींच्या अनुमतीने ती त्या तीर्थात निमग्न झाली. तेथे स्फटिकासारख्या प्रभेने उजळलेले तीर्थांचे नवक उत्पन्न झाले.

Verse 16

अंतर्वसतितः कांत्या मेचकीकृतमंजसा । वसंत्यां शैलकन्यायां तीर्थे त्रिंशद्दिनं त्वथ

मग शैलकन्या त्या तीर्थात तीस दिवस वसत असता, अंतःस्थ कांति तपोबलाने लवकरच गडद वर्णास आली.

Verse 17

शम्भोर्विरहसंतप्तं मनश्चंचलतां ययौ । तत्र श्रिया सरोजानि चक्षुषोत्पलकाननम्

शंभूच्या विरहाने संतप्त झालेले तिचे मन चंचल झाले. तेथे तिच्या शोभेने कमळे फुलली, आणि तिचे नेत्र नीलोत्पलवनासारखे झाले.

Verse 18

मंदस्मितेन कुमुदं ससर्ज सलिलस्य सा । देव्यास्तेनोदवासेन लोकास्तु निरुपद्रवाः

मंद हास्याने तिने जलावर कुमुदिनी निर्माण केली. देवीच्या त्या निवासमात्रानेच लोक उपद्रवरहित झाले.

Verse 19

कृतार्थास्सहसा जातास्तत्तत्कालफलान्विताः । मासांते सा समुत्तीर्य कृत्वा देव्युत्सवं तथा

ते तत्क्षणी कृतार्थ झाले व त्या त्या काळास अनुरूप फळांनी युक्त झाले। मग महिन्याच्या शेवटी ती बाहेर आली आणि तसेच देवीचा उत्सवही संपन्न केला।

Verse 20

कार्तिके मासि नक्षत्रे कृत्तिकाख्ये निशोदये । पूजयित्वा तपःसिद्धैरुपचारैर्बहूदयैः

कार्तिक महिन्यात कृत्तिका नामक नक्षत्र उदयास येणाऱ्या रात्री, तिने तपःसिद्ध अशा अनेक उपचारांनी व बहुविध अर्पणांनी पूजन केले।

Verse 21

अरुणाद्रिमयं लिंगं तुष्टाव जगदंबिका । नमस्ते विश्वरूपाय शोणाचलवपुर्भृते

जगदंबिकेने अरुणाद्रिमय लिंगाची स्तुती केली—“हे विश्वरूपा, शोणाचल (अरुणाचल) देह धारण करणाऱ्या, तुला नमस्कार असो।”

Verse 22

तेजोमयाद्रिलिंगाय सर्वपाततकनाशिने । ब्रह्मणा विष्णुना च त्वं दुष्परिच्छेद्यवैभवः

तेजोमय पर्वत-लिंगाला नमस्कार असो, जो सर्व पातकांचा नाश करणारा आहे। ब्रह्मा व विष्णूंनाही तुझे वैभव मोजणे व निश्चित करणे दुस्तर आहे।

Verse 23

अग्निरूपोऽपि सञ्छांतो लोकानुग्रहक्लृप्तये । शक्त्या च तत्त्वसंघातकरः कालानलाकृतिः

तू अग्निरूप असूनही परम शांत आहेस, लोकांच्या अनुग्रहासाठी प्रतिष्ठित आहेस। आणि तुझ्या शक्तीने तत्त्वांचा संघात सुव्यवस्थित होतो—तू कालाग्नीच्या स्वरूपाचा आहेस।

Verse 24

अद्रिश्रेष्ठारुणाद्रीश रूपलावण्यवारिधे । विचित्ररूपमेतत्ते वेदवेद्यसुरार्चितम्

हे पर्वतश्रेष्ठ अरुणाद्रीशा! तू रूप-लावण्याचा सागर आहेस. तुझे हे अद्भुत रूप वेदांनी जाणण्याजोगे असून देवांनी पूजिलेले आहे.

Verse 25

तेजसां देव सर्वेषां बीजभूतं निगद्यसे । दिव्यं हि परमं तेजस्तव देव महेश्वर

हे देव! सर्व देवांच्या तेजाचे बीजस्वरूप तूच आहेस असे सांगितले जाते. हे महादेव महेश्वरा! तुझे तेज दिव्य व परम आहे.

Verse 26

यत्पुरा ब्रह्मणा दृष्टं विष्णुना च विचिन्वता । अद्य पूतास्मि देवेश तव संदर्शनादहम्

जे पूर्वी ब्रह्म्याने पाहिले आणि विष्णूने शोधले—हे देवेशा! आज तुझ्या दर्शनमात्राने मी पावन झालो आहे.

Verse 27

तेजो दर्शय मे दिव्यं सर्वदोषहरं परम् । प्रार्थयंत्यां तदा देव्यामरुणाद्रिमयः शिवः

“मला तुझे दिव्य तेज दाखव—जे परम असून सर्व दोषांचा नाश करणारे आहे।” देवी अशी प्रार्थना करीत असता अरुणाद्रिमय शिवाने उत्तर दिले.

Verse 28

आविर्बभूव तेजोभिरापूर्य भुवनांतरम् । कोटिसूर्योदयप्रख्यं तुल्यं पूर्णेंदुकोटिभिः

तेव्हा एक तेज प्रकट झाले व त्याने भुवनांतर प्रकाशाने भरून टाकले. ते कोट्यवधी सूर्यउदयासारखे दीप्त, आणि कोट्यवधी पूर्णचंद्रांसारखे शीतलही होते.

Verse 29

कालाग्निकोटिसंकाशं तेजः परमदृश्यत । प्रणम्य परया भक्त्या मुनिभिः सार्धमंबिका

प्रलयाग्नीच्या कोट्यवधी ज्वाळांसारखे परम तेज दिसले. अंबिकेने मुनींसह परम भक्तीने प्रणाम केला.

Verse 30

विस्मयाक्रांतहृदया ननंद नलिनेक्षणा । अथ तेजोनिधेस्तस्मादरुणाद्रिः समुत्थितः

विस्मयाने भरलेल्या हृदयाची कमलनयना देवी आनंदित झाली. मग त्या तेजोनिधीतून अरुणाद्री (अरुणाचल) प्रकट झाला.

Verse 31

हिरण्मयोऽब्रवीद्वाचं पुरुषः कलकन्धरः । प्रसन्नोऽस्मि तपोभिस्ते स्थानेषु मम कल्पितैः

सुवर्णमय पुरुष—नीलकंठ—वाणीने म्हणाला: “माझ्या नेमलेल्या स्थानी केलेल्या तुझ्या तपांनी मी प्रसन्न आहे.”

Verse 32

तेजोमयमिदं रूपमीक्षितं च त्वयाधुना । कारणैर्बहुभिर्लोकान्रक्षेथास्त्वं जगन्मयि

“हे तेजोमय रूप तू आता पाहिले आहेस. हे जगन्मयी माते, अनेक उपायांनी तू लोकांचे रक्षण करशील.”

Verse 33

तपांसि कुरुषे भूमौ किमन्यत्प्रार्थितं तव । मल्लोचनत्विषा तेद्य तमोराशिः समुत्थितः

“तू भूमीवर तप करतेस—आणखी काय मागतेस? पण आज माझ्या नेत्रांच्या तेजाने तुझ्यासमोर अंधकाराची राशी उभी राहिली आहे.”

Verse 34

अशेषो हि प्रशांतोऽभूत्तेजसोऽस्य निरीक्षणात् । अयं तु महिषो दुष्टो मद्भक्तिं लिंगपूजकः

याच्या तेजाचे केवळ दर्शन होताच तो पूर्ण शांत झाला. पण हा दुष्ट म्हैस—लिंगपूजक असूनही—माझ्या भक्तीच्या विरोधात वागतो.

Verse 35

जग्राह सहसा ह्येतत्तस्य लिंगं गले स्थितम् । अनेन भक्षितं तच्च नास्तिकस्योपदेशतः

त्याने सहसा गळ्यात लटकलेले ते लिंग पकडले; आणि नास्तिकाच्या उपदेशाने ते खाऊनही टाकले.

Verse 36

अकरोन्मय्यविश्वासं लिंगरूपे गले स्थिते । क्रमेण सोपि संप्राप्तो मुनिजन्म मनोहरम्

गळ्यात लिंगरूप असूनही त्याने माझ्यावर अविश्वास केला. तरीही कालक्रमाने त्यालाही मनोहर मुनिजन्म प्राप्त झाला.

Verse 37

मामेवाभ्यर्चयन्ध्यायन्गणनाथत्वमावसन् । पूर्वजन्मनि भक्तोऽयं महिषोपि त्वया हतः

मलाच पूजून व माझे ध्यान करून त्याने गणनाथत्व प्राप्त केले. पूर्वजन्मातही हा माझा भक्त होता—जरी म्हैस रूपात तुझ्याकडून मारला गेला तरी.

Verse 38

चिरं मल्लिंगधृग्यस्मात्सिद्धिरस्यापि देव्यतः । शिवलिंगेष्वविश्वासः शिवभक्तावमाननम्

तो दीर्घकाळ माझे लिंग धारण करून होता, म्हणून देवीकृपेने त्यालाही काही सिद्धी मिळाली. तरी शिवलिंगांवर अविश्वास आणि शिवभक्तांचा अपमान त्याच्यात होता.

Verse 39

न कर्त्तव्यं सदा भक्तैस्तस्माद्वै मुक्तिकांक्षिभिः । दीक्षया रहितं लिगं येन संधार्यते बलात्

म्हणून भक्तांनी—विशेषतः मोक्षाची इच्छा करणाऱ्यांनी—हे कधीही करू नये की दीक्षेशिवाय लिंग बलपूर्वक धारण करावे।

Verse 40

न तादृशं फलं दत्ते वज्रवत्तं निहंति च । न दोषस्तत्र किंचित्ते शोणाचलनिरीक्षणात्

ते तसे फळ देत नाही; उलट वज्रासारखे त्याला घायाळ करून पाडते. पण तुझ्यासाठी तिथे काहीही दोष नाही—कारण तुला शोणाचलाचे दर्शन झाले आहे.

Verse 41

सफला नयनावाप्तिः सर्वदोषविनाशनात् । त्वत्पुत्रस्तन्यदानेन धात्र्योपकृतमात्मजे

दृष्टीची प्राप्ती सफल झाली आहे, कारण ती सर्व दोषांचा नाश करते. आणि हे कन्ये, तुझ्या पुत्राला दूध देऊन धायने तुझा उपकार केला आहे.

Verse 42

त्वामपीतकुचां चक्रे वत्सलां भक्तरक्षिणीम् । नक्षत्रे कृत्तिकाख्येऽत्र तव सन्निधिलोभतः

त्याच्या सान्निध्याची ओढ असल्यामुळे, येथे कृत्तिका नक्षत्री, त्याने तुला ‘अपितकुचा’—वात्सल्यपूर्ण व भक्तरक्षिणी—असे केले.

Verse 43

प्रायश्चित्ताभिधानेन भवापीतकुचाभिधा । पूजाशेषं समाधाय भक्तानुग्रहहेतवे

‘प्रायश्चित्त’ या नामाने तू ‘अपितकुचा’ म्हणून प्रसिद्ध झालीस. पूजेचे शेष अर्पण स्थापन करून तू भक्तांवर अनुग्रह करण्याचे कारण झालीस.

Verse 44

भज मां करुणामूर्तिरपीतकुचनायिका । इति देवस्य वचनमाकर्ण्यात्यंतशीतलम्

‘हे अपीतकुचनायिके, करुणामूर्ती! माझे भजन कर’—देवाचे हे अत्यंत शीतल वचन ऐकून—

Verse 45

प्रणम्य प्रार्थितवती प्रोवाच च तमंबिका । देवदेव प्रसादेन त्वयानुग्रहशालिना

प्रणाम करून अंबिकेने विनंती केली व ती त्यांना म्हणाली—‘हे देवदेव! तुमच्या प्रसादाने, तुम्ही अनुग्रहसमृद्ध आहात—’

Verse 46

एतत्ते दर्शितं तेजो दृष्टं देवैश्च मानवैः । प्रत्यक्षं कृत्तिकामासि मद्व्रतांतमहोत्सवे

तुमचे हे तेज प्रकट झाले आहे; देवांनी व मानवांनी ते पाहिले आहे. माझ्या व्रतसमाप्तीच्या महोत्सवात तुम्ही कृत्तिका (नक्षत्र/तिथी) दिवशी प्रत्यक्ष झाला आहात.

Verse 47

नक्षत्रे कृत्तिकाख्येऽस्मिंस्तेजस्ते दृश्यतां परम् । तद्वीक्षितमिदं तेजः परमं प्रतिवत्सरम्

कृत्तिका नावाच्या नक्षत्रात तुमचे परम तेज दर्शनास येवो. हे सर्वोच्च प्रकाश प्रतिवर्षी (त्याच काळी) पाहिले जावो.

Verse 48

दृष्ट्वा समस्तैर्दुरितैर्मुच्यतां सर्वजंतवः । तथेति देवदेवेन प्रोचेऽथांतर्दधे गिरौ

‘हे पाहून सर्व प्राणी सर्व पापांपासून मुक्त होवोत.’ असे देवदेव म्हणाले; आणि मग ते पर्वतात अंतर्धान पावले.

Verse 49

प्रदक्षिणं चकारैनं सखीभिः सा ततोंऽबिका । घनश्यामलया कांत्या परितो जृंभमाणया

मग अंबिकेने सख्यांसह त्याची प्रदक्षिणा केली; तिची घनश्याम कांती सर्वत्र पसरत शोभून उठली।

Verse 50

अरुणाद्रिमयं लिंगं चक्रे मरकतप्रभम् । मंदं चरन्ती जाताभिः प्रभाभिः पादपद्मयोः

तिने अरुणाद्रिमय, मरकतासारखी प्रभा असलेले लिंग घडविले; आणि मंदगतीने चालताना तिच्या पद्मपादांतून नवकिरणें प्रकटल्या।

Verse 51

तस्तार परितो भूमिं पद्मपत्रैः सपल्लवैः । प्रफुल्लकनकांभोजनीलोत्पलदलोत्करैः

तिने सर्व बाजूंनी भूमीवर कोवळ्या पल्लवांसह कमळपाने पसरविली—प्रफुल्ल सुवर्णकमळ व नीलोत्पलांच्या पाकळ्यांच्या राशींनी।

Verse 52

अर्चयन्तीव शोणाद्रिमभितो दृष्टिकांतिभिः । इन्द्रादिलोकपालानामंगनाभिर्निषेविता

ती आपल्या दृष्टिकांतीने जणू शोणाद्रीची अर्चना करीत होती; इंद्रादी लोकपालांच्या अंगनांनी सेवित होऊन उभी होती।

Verse 53

प्रसादिता मातृगणैर्गंधदानविभूषणैः । छत्रचामरभृंगारतालवृन्तफलाचिकाः

ती मातृगणांनी प्रसन्न केली—सुगंध, दान व भूषणांनी अलंकृत; आणि (ते) छत्र, चामर, भृंगारपात्र, ताळवृंत व फलनैवेद्य घेऊन होते।

Verse 54

वहन्तीभिः सुरस्त्रीभिर्वृता मुनिवधूयुता । प्रदक्षिणं चकारैनमरुणाद्रिं स्वयंप्रभम्

सेवा करणाऱ्या दिव्य सुरस्त्रियांनी वेढलेली व मुनिपत्नींसह, तिने स्वयंप्रभ अरुणाद्रीची प्रदक्षिणा केली।

Verse 55

कांक्षन्ती शिवसायुज्यं विवाहाग्निमिवाद्रिजा । तस्यां प्रदक्षिणं भक्त्या कुर्वाणायां पदेपदे

शिवसायुज्याची आकांक्षा धरून पर्वतकन्या, जणू विवाहाग्नीसमोर जात आहे अशी, भक्तीने पावलोपावली प्रदक्षिणा करू लागली।

Verse 56

प्रेषिता शंभुना देवाः परिवव्रुः सुरेश्वराः । सरस्वतीसमं धात्रा विष्णुना च समं रमा

शंभूने पाठविलेले देव—सुरांचे अधिपती—सभोवती जमले. धात्यासह सरस्वती आणि विष्णूसह रमा (लक्ष्मी)ही आली।

Verse 57

सर्वदिक्पालकांताभिः समेता शैलबालिका । निरुन्धतीव देवेन्द्रं सलिलैर्वरदानतः

सर्व दिक्पालांच्या प्रिय पत्न्यांसह ती शैलकन्या, वरदानाने मिळालेल्या जलांनी, जणू देवेन्द्र इंद्रालाही अडवीत आहे अशी भासली।

Verse 58

अद्रिनाथस्वरूपस्य शीतत्वमिव कुर्वती । तपस्ययाऽविनाभावाद्देवस्येव कृतस्मृतिः

जणू अद्रिनाथाच्या स्वरूपाला शीतलता देत आहे; तपस्येशी अविनाभाव असल्याने ती देवी, देवाचीच सजीव स्मृती भासली।

Verse 59

दुष्करस्योदवासस्य बोधयन्तीव साधुताम् । ऋषीणां देवमानानामुपदेष्टुमिव क्रमात्

दुष्कर व्रत-उपवासांची खरी पवित्रता जणू उलगडून दाखवीत, ती क्रमाने ऋषी आणि देवतुल्य जनांना उपदेश करीत आहे असे भासले।

Verse 60

क्रीडामिव पुराभ्यस्तां तपसापि च संगता । आत्मानं विरहोत्तप्तामात्मस्थं तादृश शिवम्

जणू पूर्वी सरावलेल्या क्रीडेप्रमाणे पुन्हा आचरत, आणि तपस्येशीही संयुक्त होत; विरहाने अंतःकरणी दग्ध ती आत्मस्थ त्या शिवाला हृदयात धारण करून राहिली।

Verse 61

संचिंत्य चोभयोः कर्तुं शीतलत्वं जले स्थिता । तीर्थानामिव सर्वेषामुद्भूतानां शिलातले

दोघांनाही शीतलता कशी आणावी असे चिंतून ती जलात स्थिर राहिली—जणू पर्वताच्या शिलातळावर उद्भवलेली सर्व तीर्थे।

Verse 62

आधिक्यमथ लोकस्य वक्तुकामा स्वयं स्थिता । दुरितघ्नं च पंचाग्निमर्थावासं सुदुष्करम्

मग या पुण्यक्षेत्राचे अधिक्य सांगावे या हेतूने तिने स्वतः पापनाशक ‘पंचाग्नि’ हे अत्यंत कठीण तप आणि साध्याकरिता कठोर निवास-नियमही स्वीकारला।

Verse 63

अधिगम्य तपस्तस्य शांतिं कर्तुमिव स्थिता । महिषासुरकंठोत्थरक्तधारापरिप्लुतम्

त्या तपाची शांती-सिद्धी घडवावी जणू म्हणून ती तेथे स्थिर राहिली—जिथे महिषासुराच्या कंठातून उफाळलेल्या रक्तधारांनी तो प्रदेश जलमय झाला होता।

Verse 64

क्षालयंतीव लिंगं तदमलैस्तीर्थवारिभिः । अरुणाख्यं पुरं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

जणू तीर्थांच्या निर्मळ जलांनी त्या लिंगाचे प्रक्षालन होत आहे—असे रम्य ‘अरुणा’ नामक नगर विश्वकर्म्याने निर्मिलेले शोभून दिसते।

Verse 65

अपीतकुचनाथेशशोणाद्रीश्वरतुष्टये । शृंगेषु यस्य सौधेषु वसन्त्यो वारयोषितः

अपितकुचनाथेश—शोणाद्रीश्वराच्या तुष्टीसाठी, त्या नगरातील सौधांच्या शिखरांवर जल-अप्सरा वसती करीत असतात।

Verse 66

अधःकृताभ्रतडितो जिगीषंतीव चामरीः । यत्तुंगसौधशृंगाग्रे गायंतीर्वारयोषितः

मेघांच्या विजेलाही फिकट करणाऱ्या, जणू चामरांना जिंकण्यास उद्यत—त्या जल-अप्सरा उंच सौधांच्या शिखराग्रावर गातात।

Verse 67

सिद्धचारणगंधर्वविद्याधरविराजितम् । अष्टापदरथाक्रांतमष्टवीथिविराजितम्

ते सिद्ध, चारण, गंधर्व व विद्याधरांनी विराजित; अष्टापद रथांनी गजबजलेले आणि आठ महान वीथींनी शोभणारे आहे।

Verse 68

अष्टापदपथाकारमष्टदिक्पालपूजितम् । अष्टसिद्धियुतैः सिद्धैरष्टमूर्तिपदाश्रयैः

त्याचे मार्ग अष्टापद-रूप आहेत; ते अष्ट-दिक्पालांनी पूजिलेले, आणि अष्टसिद्धियुक्त सिद्धांनी सेविलेले आहे—जे शिवाच्या अष्टमूर्तीच्या पदात आश्रित आहेत।

Verse 69

अष्टांगभक्तियुक्तैस्तैर्युक्तमष्टांगबुद्धिभिः । चातुर्वर्ण्यगुणोपेतमुपवर्णं परिष्कृतम्

हे अष्टांग-भक्तियुक्त व अष्टविध आध्यात्मिक बुद्धीने संपन्न जनांनी युक्त आहे; चातुर्वर्ण्याच्या गुणांनी शोभित असून उपवर्णही सुसंस्कृत व सुव्यवस्थित आहेत।

Verse 70

लसत्सुवर्णदुवर्णशालामालासमास्थितम् । शंखदुंदुभिनिस्साणमृदंगमुरजादिभिः

हे झळाळत्या सुवर्णमय व विविधवर्णी शालांच्या माळांनी वेढलेले आहे; आणि शंखध्वनी, दुंदुभिनाद, मृदंग, मुरज इत्यादी वाद्यांनी निनादते।

Verse 71

वीणावेणुमुखैस्तालैः सालापैरुपरंजितम् । ब्रह्मघोषनिनादेन महर्षीणां शिवात्मनाम्

हे वीणा, वेणू, ताल-लय व मधुर संगीतप्रबंधांनी अधिक शोभते; आणि शिवात्मा महर्षींच्या ब्रह्मघोषाच्या गंभीर निनादाने दुमदुमते।

Verse 72

सेवितव्यं दिने दिव्यसमदर्शवृषध्वजम् । नवरत्नप्रभाजालैर्नवग्रहसमोदयैः

दिवसा समदर्शी वृषध्वज दिव्य प्रभूची सेवा-पूजा करावी; तो नवरत्नांच्या प्रभाजाळाने दीप्त असून जणू नवग्रह एकत्र उदयास येऊन तेज पसरवीत आहेत।

Verse 73

निशादिवसयोरेवं दर्शयन्निव सर्वदा । विष्णुः स्थितश्च तं प्रीत्या सिषेवे पुरतो विभुम्

अशा रीतीने जणू रात्रि व दिवस दोन्ही काळी सदैव स्वतःला प्रकट करीत, विष्णू त्या विभु परमेश्वरासमोर उभे राहून प्रेमपूर्वक त्यांची सेवा करीत राहिले।

Verse 74

शक्रः सुरगणैः सार्धं सहस्राक्षः समाययौ । पपात दिव्यगंधाढ्या पुष्पवृष्टिः समंततः

सहस्रनेत्र शक्र (इंद्र) देवगणांसह तेथे आले; आणि सर्व बाजूंनी दिव्य सुगंधाने परिपूर्ण अशी पुष्पवृष्टी पडू लागली।

Verse 75

व्योमगंगाजलोत्संगशीतलो मरुदाववौ । अतीव सौरभामोदवासिताखिलदिङ्मुखः

व्योमगंगेच्या जलस्पर्शाने शीतल असा वारा वाहू लागला; आणि अतिशय सौरभमय आनंदाने सर्व दिशांचे मुख सुवासित झाले।

Verse 76

कनकांकितशृंगाग्रपरिधूतवनावलिः । दर्पसंभ्रमसंनद्धो ननाद वृषभो मुहुः

सुवर्णचिन्हित शिंगांच्या टोकांनी वनरांगा हलवित, दर्पयुक्त उत्साहाने सज्ज झालेला वृषभ (नंदी) पुन्हा पुन्हा गर्जला।

Verse 77

वसंतप्रमुखाः सर्वे सहर्षमृतवः पुरः । असेवंत प्रियकरैः पुष्पैः स्वयमथोचितैः

वसंतप्रमुख सर्व ऋतू आनंदाने पुढे आल्या; आणि आपल्या-आपल्या काळास अनुरूप प्रिय पुष्पांनी सेवा करू लागल्या।

Verse 78

गणैश्च विविधाकाराः सिद्धाश्च परमर्षयः । सुराश्च कुतुकोपेताः समागच्छन्दिदृक्षवः

विविध रूपांचे गण, सिद्ध, परमर्षी आणि देवही—कुतूहलाने परिपूर्ण—दर्शनाची इच्छा धरून एकत्र जमू लागले।

Verse 79

कुंकुमक्षोदसंमिश्रकर्पूररजसान्वितः । चर्यामुष्टिमहासारः समकीर्यत सर्वतः

कुंकुमधूळ मिसळलेली कापूररज आणि उत्सवपूजेत वापरल्या जाणाऱ्या सुगंधी द्रव्यांच्या मुठी सर्वत्र उधळल्या गेल्या।

Verse 80

अथ मृदंगकमर्दलझल्लरीपटहदुंदुभितालसमन्वितैः । जलजकीचककाहलनिस्वनैः सुरकृतैर्भुवन समपूरयन्

मग मृदंग, कमर्दल, झल्लरी, पटह, दुंदुभी व ताल यांचा नाद, तसेच कीचक-नळी व काहल यांची घुम—देवांनी केलेली—साऱ्या भुवनात भरून राहिली।

Verse 81

सुरवधूजननृत्तनिरंतरोल्लुलिततुंबरुगायनगीतिभिः । अभिवृतो मुनिदेवगणान्वितो वृषगतः समदर्शि वृषध्वजः

देववधूंच्या अखंड नृत्याने व गायक तुंबरूच्या गीतांनी वेढलेला, मुनी व देवगणांसह, वृषभावर आरूढ वृषध्वज प्रभू दिसून आला।

Verse 82

सरसमेत्य शिवः करुणानिधिर्नतमुखीमपि तामपलज्जया । ललितमंकमनंगरिपुः शिवां धृतिमहानधिरोप्य जहर्ष सः

करुणानिधी शिव स्नेहाने जवळ आले; मुख खाली घातलेल्या शिवेलाही संकोच न करता उचलून, कोमलतेने आपल्या मांडीवर बसविले; धैर्यवान प्रभू हर्षित झाले।

Verse 83

ललितया निजया प्रिययान्वितः सुरमुनींद्रसमाजसमावृतः । ललितमप्सरसां मुहुरादरान्नटनमैक्षत गीतिसमन्वितम्

आपल्या प्रिय ललिता (पार्वती) सहित, देव व महर्षींच्या सभेने वेढलेला प्रभू, गीतांसह अप्सरांचे मनोहर नृत्य वारंवार आदराने पाहत राहिला।

Verse 84

अथ शिवः सुरराजसमर्पिताञ्छुभपटीरमुखानिलसौरभान् । हिमगिरिप्रहितांश्च समग्रहीन्मृगमदैः सह गंधसमुच्चयान्

तेव्हा शिवाने देवराजाने अर्पिलेल्या चंदनादि शुभ सुगंधींचे समूह, तसेच हिमालयातून पाठविलेल्या सर्व सुगंधी—कस्तुरीसह—स्वीकारल्या।

Verse 85

समनुलेपितहारसुमंडितावभिगतौ सिततां समलंकृतौ । स्वयमपीतकुचाकुचकुड्मलावरणरंभणचञ्चलसत्करौ

सुगंधी उटण्याने लिप्त, हार-माळा व पुष्पांनी सजलेले, उज्ज्वल शुभ्र वस्त्रांनी अलंकृत ते सुंदर जन स्वतः पुढे आले—यौवन-लावण्याच्या चपळ शोभेने झळाळत।

Verse 86

कठिनतुंगघनस्तनकोरकस्थगितमंगलगंधमनोहराम् । गिरिसुतामधिगम्य शिवः स्वयं विरहतापमशेषमपाकरोत्

पर्वतकन्या—मंगल सुगंधीने मनोहर, उंच व दृढ उरोजांच्या कळीप्रमाणे शोभेने युक्त—तिच्याजवळ पोहोचून शिवाने स्वतः विरहाची सर्व दाहक वेदना पूर्णपणे दूर केली।

Verse 87

अथ विनोदशतैरुपलक्षितां निजवियोगजताप कृशान्विताम् । अरुणशैलपतिः स्वयमद्रिजां वरमभीप्सितमर्थय चेत्यशात्

तेव्हा अरुणशैलपति, विरहजन्य दाहाने कृश झालेल्या पर्वतकन्येला अनेक प्रकारे विनोदाने सावरताना पाहून, स्वतः हळुवार म्हणाला—“तुला जो वर अभिप्रेत आहे तो माग।”

Verse 88

सकुतुकं प्रणिपत्य नगात्मजा पुररिपुं भुवनत्रयगुप्तये । इममयाचत शोणगिरीश्वरं वरमुदारमनुग्रहसंमुदम्

मग पर्वतकन्येने कुतूहलयुक्त भक्तीने प्रणाम करून, त्रिपुरारि—त्रिलोकरक्षक—शोणगिरीश्वराकडे, त्यांच्या अनुग्रहाने आनंदित होऊन, हा उदार वर मागितला।