Adhyaya 11

Verse 1

ब्रह्मोवाच । स तु सिंहस्थितां गौरीं ज्वलंती विविधायुधाम् । शैलवर्षेण महता कुपितः समपूरयत्

ब्रह्मा म्हणाले—क्रोधाने तो सिंहस्थित, तेजाने ज्वलंत व विविध आयुधधारिणी गौरीवर प्रचंड शैलवर्षा करू लागला।

Verse 2

शरवर्षेण महता तन्निवार्य विदूरतः । बिभेद निशितैः शस्त्रैरशेषं तस्य विग्रहम्

दूरून महान शरवर्षेने तो मारा थोपवून, तिने तीक्ष्ण शस्त्रांनी त्याचे अखंड शरीर भेदून चुरडले।

Verse 3

भिद्यमानोऽपि दैत्येंद्रः शैलसारप्रदुर्धरः । विषादं नागमत्किंचिद्ववृधे युद्धदुर्मदः

भेदला जात असूनही तो दैत्येंद्र—पर्वतसारासारखा दुर्धर—कणभरही विषादात पडला नाही; युद्धमदाने तो अधिकच उग्र झाला।

Verse 4

भिद्यमानः स खड्गेन चक्रैरसिभिरृष्टिभिः । शूलेन चायुधैश्चान्यैरंतर्धानमगाहत

खड्ग, चक्र, असि, ऋष्टि, शूल व अन्य आयुधांनी आघात होत असूनही तो अंतर्धानात गेला—दृष्टीआड झाला।

Verse 5

ततः सिंहाकृतिर्भीमः प्रचंडनिनदाननः । तीक्ष्णदंष्ट्रः शितनखः परिबभ्राम केसरी

त्यानंतर सिंहाकृती धारण केलेला तो भीषण, प्रचंड गर्जना करणारा, तीक्ष्ण दात व धारदार नखांचा केशरी सर्वत्र भटकू लागला।

Verse 6

देवीसिंहश्चपेटेन ताडयामास पाणिना । दैत्यसिंहस्य च नखैस्तस्य वक्षो व्यदारयत्

देवीच्या सिंहाने पंजाने त्याला ताडले, आणि त्या ‘दैत्यसिंहा’ची छाती आपल्या नखांनी फाडून टाकली।

Verse 7

अथ व्याघ्रतया प्राप्तः स्फुटव्यात्ताननो महान् । तं हंतुं च बलाद्देवी वेगेन करमक्षिपत्

मग तो महान् व्याघ्ररूपाने आला—तोंड पूर्ण उघडे—आणि मारण्यास धावला; तेव्हा देवीने बल व वेगाने आपला हात त्याच्यावर झेपावला।

Verse 8

दीर्घाभिर्न्नीलरेखाभिः पूर्णः पिंगलविग्रहः । यानावलिभिराकीर्णः स्वर्णाद्रिरिव संचरन्

दीर्घ निळ्या रेषांनी भरलेला त्याचा पिंगल देह, वाहनांच्या रांगांनी वेढलेला, जणू चालता सुवर्णपर्वतच फिरत होता।

Verse 9

मृगैरिव परित्रातुं मुच्यमानोऽग्रतो बली । ज्वलंतमिव रोषाग्निं जिह्वाहेतिभिरावहन्

तो बलवान पुढे झेपावत, जणू मृगांचे रक्षण करावयास सुटला आहे; आणि जिभेसारख्या शस्त्रांनी क्रोधाची ज्वलंत अग्नीप्रभा उधळीत होता।

Verse 10

आगच्छंतं रयाद्देवी भल्लेन शशिवर्चसा । प्रतिविव्याध तं व्याघ्रं पुरत्रयमिवेश्वरः

तो वेगाने धावून येणाऱ्या त्या व्याघ्रसदृश शत्रूस देवीने चंद्रप्रभेसारख्या तेजस्वी तीक्ष्ण बाणाने भेदले—जसा पूर्वी ईश्वराने त्रिपुराचा संहार केला होता।

Verse 11

स बाणस्तन्मुखे मग्नस्तद्रक्तेन समुक्षितः । जगाहे गगनं भित्त्वा देहमस्य विनिर्गतः

तो बाण त्याच्या मुखात रुतला व त्याच्या रक्ताने भिजला; मग त्याचे देह भेदून बाहेर पडून आकाश चिरत वेगाने पुढे गेला।

Verse 12

स दैत्यो वारणो भूत्वा देवीमाश्वभ्युपागमत् । बलिभिः पशुभिर्भिन्नैस्तस्याः प्रीतिमिवावहन्

तो दैत्य हत्तीचे रूप धारण करून त्वरेने देवीजवळ आला; जणू कापलेल्या पशुबलिंनी तिची ‘प्रीती’च घेऊन येत होता।

Verse 13

तं गजेंद्रं समायांतं मदक्लिन्नमहीतलम् । देवीसिंहस्तदा दृष्ट्वा ननर्द च जघान च

मदाने भूमी ओलावलेला तो गजेंद्र पुढे येताना पाहून देवीचा सिंह तेव्हा गर्जला आणि त्याच्यावर घाव घातला।

Verse 14

अथ खड्गधरो वीरश्चर्मपाणिः समुद्गतः । वक्त्रं दधानो बभ्राम दंष्ट्राभ्रुकुटिभीषणम्

मग खड्गधारी, ढालहस्त असा एक वीर प्रकट झाला; दाढा व वाकड्या भृकुटीने भयाण मुख धारण करून तो इकडे-तिकडे फिरू लागला।

Verse 15

देवी च विलसत्खड्गचक्रचक्रलसत्करा । युयोध तेन वीरेण भग्नशीर्षाभ्यपद्यत

देवीच्या करांत चमचमणारी खड्गे व फिरते चक्र शोभत होते; तिने त्या वीराशी युद्ध केले, आणि तो भग्नशिर होऊनही तिच्यावर धावून आला।

Verse 16

भूयः स माहिषं रूपमास्थायासुरमायया । देव्या योद्धुं प्रववृते यथापूर्वमनाकुलम्

पुन्हा असुरमायेने त्याने महिषरूप धारण केले आणि पूर्वीप्रमाणेच न डगमगता देवीशी युद्धास प्रवृत्त झाला।

Verse 17

अथ देवैमुनींद्रैश्च चोदितो गौतमो मुनिः । प्रबोधयितुमारेभे स्तुतिभिर्जगदंबिकाम्

तेव्हा देव व मुनींद्रांनी प्रेरित केलेला गौतम मुनी जगदंबिकेला प्रबोधण्यासाठी स्तुतिपाठ करू लागला।

Verse 18

त्वयि सर्वस्य जगतः प्राणशक्तिः परा मता । ओजःशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बलशक्तिश्च गम्यते

साऱ्या जगाची परम प्राणशक्ती तुझ्यातच मानली जाते; तसेच ओज, ज्ञान आणि बल या शक्तीही तुझ्यातच जाणवतात।

Verse 19

किमेतदद्य मोहाय युद्धमारभ्यते त्वया । उपसंह्रियतामेष दैत्यो भुवनगुप्तये

आज केवळ मोह पाडण्यासाठी तू हे युद्ध का आरंभले आहेस? भुवनरक्षणासाठी या दैत्याचा उपसंहार होऊ दे।

Verse 20

भिन्नानामस्य देहानामुपसंहरणात्तव । वलयश्चोपदिश्यन्ते निगमोक्ता वरप्रदाः

या शत्रूचे तुटलेले देहभाग तू संहृत केल्यामुळे, निगमांत सांगितलेले वरप्रद, पावन ‘वलय’ (मंत्रोपाय) सूचित होत आहेत।

Verse 21

अन्यथा तृणकल्पस्य शत्रोरस्य निबर्हणे । कालाग्निवर्चसो देवि किमर्थं संभ्रमस्त्वियान्

अन्यथा, तृणासारख्या तुच्छ या शत्रूचा नाश तर सहज आहे; हे कालाग्नितेजस्विनी देवि, मग तुझ्यात हा एवढा संभ्रम कशासाठी?

Verse 22

स्वशक्तिमवसंस्तभ्य समाकर्षयतां रिपोः । प्राणशक्तिं त्रिशूलेन गुणत्रयवपुर्धृता

स्वशक्ती स्थिर करून, त्रिगुणमय रूप धारण करणाऱ्या देवीने त्रिशूळाने शत्रूची प्राणशक्ती स्वतःकडे ओढून घेतली।

Verse 23

इति स्म बोधितातेन पुरा भगवती तदा । महिषासुरमाक्रम्य त्रिशूलेनाभ्यधारयत्

त्याने पूर्वी जसा उपदेश दिला होता, तसाच तेव्हा भगवतीने महिषासुरावर आक्रमण करून त्रिशूळाने त्याला भेदून रोखून धरले।

Verse 24

अनेकगिरिसंकाशं देव्या विग्रहमात्मनः । अशक्तस्तं धारयितुं ससाद महिषासुरः

देवीचे स्वतःचे रूप अनेक पर्वतांसारखे विशाल पाहून, ते सहन न होऊन महिषासुर कोसळून पडला।

Verse 25

निष्पिष्टो विलुठन्क्रोशन्नाक्रांतश्च परिस्फुरन् । निर्गंतुमुद्गतशिरा न शशाकासुराधिपः

चिरडला जाऊन तो लोळत ओरडत राहिला; तुडवला गेल्याने देह थरथरत होता. डोके वर काढूनही असुराधिपतीला तेथून सुटता आले नाही.

Verse 26

त्रिशूलमुखभिन्नांगरक्तधारासमुद्धतः । समुद्र इव संजातः संध्यारुणकलेवरः

त्रिशूळाच्या टोकाने अवयव विदीर्ण होताच रक्तधारा उसळल्या; तो जणू समुद्रच झाला, आणि त्याचे शरीर संध्येसारखे अरुण झाले.

Verse 27

अथ खड्गेन तीक्ष्णेन कर्तयित्वा च तच्छिरः । ननर्त्त तस्य शिरसि तिष्ठन्ती महिषार्दिनी

मग तीक्ष्ण खड्गाने तिच्या हातून त्याचे शिर छिन्न झाले; आणि त्या शिरावर उभी राहून महिषासुरमर्दिनी नृत्य करू लागली.

Verse 28

दुर्गां सिद्धाश्च गन्धर्वाः प्रशशंसुर्महर्षयः । पुष्पवृष्टिश्च महती देवैर्मुक्ता समंततः । प्रणतः प्रांजलिर्देवीं तुष्टाव विबुधाधिपः

सिद्ध, गंधर्व आणि महर्षींनी दुर्गेची प्रशंसा केली. देवांनी सर्व दिशांनी महान पुष्पवृष्टी केली. मग देवाधिपतीने नमस्कार करून, हात जोडून देवीची स्तुती केली.

Verse 29

इन्द्र उवाच । नमस्ते जगतां मात्रे भूतानां बीजसंविदे

इंद्र म्हणाला—हे जगन्माते, तुला नमस्कार; हे सर्व भूतांची बीज-चेतना, तुला प्रणाम.

Verse 30

भक्तिः श्रद्धा च भजतां शक्तिश्चासि त्वमंबिके । कारणं परमा कीर्तिः शातिर्दांतिः कला क्षमा

हे अंबिके, भक्तांची भक्ती, श्रद्धा आणि शक्ती तूच आहेस. तूच परम कारण, कीर्ती, शांती, संयम, कला आणि क्षमा आहेस.

Verse 31

एकैव विश्वरूपा त्वं नामभेदेर्निगद्यसे । तेषुतेषु पदेष्वस्मांस्तपोऽनुगुणसिद्धिषु

तू एक असूनही विश्वरूपा आहेस आणि विविध नावांनी ओळखली जातेस. तपश्चर्येनुसार विविध पदे आणि सिद्धींमध्ये तूच आम्हाला फळ देतेस.

Verse 32

नियुज्य शत्रुं निर्भिद्य शिवा ज्ञेया प्रकाशसे । हतोयं महिषो दुष्टो विनिकृत्तश्च शांभवि

शत्रूचा सामना करून आणि त्याला भेदून तू 'शिवा' म्हणून प्रकाशमान होतेस. हे शांभवी, हा दुष्ट महिषासुर मारला गेला आहे आणि कापला गेला आहे.

Verse 33

छिन्नमेतस्य तु शिरः सजीवमिव लक्ष्यते । रक्तनेत्रं तीक्ष्णशृगं ज्वलज्जिह्वं चलं शिरः

याचे कापलेले मस्तकही जिवंत असल्यासारखे वाटते. डोळे लाल आहेत, शिंगे तीक्ष्ण आहेत, जीभ जळत आहे आणि मस्तक हलत आहे.

Verse 34

आक्रम्य तव तिष्ठन्त्या रूपमेव सदास्तु नः । चक्रशृंगधनुर्बाणखङ्गचर्मवराभयैः

शत्रूवर आक्रमण करून उभ्या असलेल्या तुझ्या त्या रूपाने आमचे सदैव रक्षण करावे, जे चक्र, शृंग, धनुष्य, बाण, तलवार, ढाल, वर आणि अभय मुद्रांनी युक्त आहे.

Verse 35

शूलघण्टांकुशकशाकपालकुलिशादिभिः । अशेषदेवतामूर्तिरशेषैदेंवतायुधैः

त्रिशूल, घंटा, अंकुश, चाबूक, कपालपात्र, वज्र इत्यादी आयुधांनी विभूषित तू; तू सर्व देवतांची मूर्ती आहेस, देवांच्या असंख्य शस्त्रांनी युक्त आहेस।

Verse 36

आपूरिता त्वमेवांब सर्वशत्रून्निहंसि नः । आयुधानां सहस्राणि तन्मयास्ते विभूतयः

हे अंबे! तूच पूर्णरूपे प्रकट होऊन आमचे सर्व शत्रू नष्ट करतेस। हजारो आयुधे ही तुझ्याच विभूती—तुझ्या शक्तीचे दृश्य रूप आहे।

Verse 37

त्वज्जितारातयः सर्वे विविधायुधवाहनाः । रथनागहयैर्युक्ताः ससैन्या अपि भूभृतः

तुझ्यामुळे जिंकले गेलेले सर्व शत्रू—विविध शस्त्रे व वाहने घेऊन, रथ-हत्ती-घोड्यांनी युक्त, सैन्यासह राजे असले तरी—पराभूत होतात।

Verse 38

क्षणेन दग्धवीर्याः स्युस्त्वत्प्रसादविवर्जिताः । अपदोऽप्यल्पवीर्योऽपि त्वत्पादांबुजसेवकः

तुझ्या कृपेपासून वंचित झाले तर महाबलीही क्षणात जळून गेलेल्या सामर्थ्यासारखे होतात. पण जो दुर्बल व निरुपाय असला तरी तुझ्या पद्मचरणांची सेवा करतो, तो बल व क्षेम प्राप्त करतो।

Verse 39

त्रिलोकनाथतां प्राप्तः प्रथते कीर्तिमण्डितः । तद्रूपमिदमत्युग्रं ध्यायतामर्चतां सदा

तो त्रैलोक्यनाथत्व प्राप्त करून कीर्तीने अलंकृत होऊन तेजस्वी होतो. म्हणून या अत्यंत उग्र रूपाचे सदैव ध्यान व अर्चन करावे।

Verse 40

न शत्रुभ्यो भयं किंचिद्भवेद्विजयशालिनाम् । ईदृशं सर्वलोकेषु रूपं ते देववंदितम्

विजयशाली जनांना शत्रूंपासून किंचितही भय होत नाही। असेच तुमचे रूप आहे, जे सर्व लोकांत देवांनी वंदिलेले आहे।

Verse 41

पूज्यतामिष्टसिद्ध्यर्थं देवैर्भृत्यैश्च सर्वदा । मातरश्च त्वया सृष्टाः सर्वाभीष्टफलप्रदाः

इष्टसिद्धीसाठी देव व त्यांचे सेवक यांनी त्यांची सदैव पूजा करावी। तुमच्याद्वारे सृष्ट झालेल्या मातृका सर्व अभिष्ट फळे देणाऱ्या आहेत।

Verse 42

सगणाः प्रतिपूज्यंतां सर्वस्थानेषु सर्वदा । अयं च निहतो दैत्यस्त्वत्पादकृतलांछनः

आपल्या गणांसह ते सर्व ठिकाणी सदैव विधिपूर्वक पूजिले जावोत. आणि हा दैत्य तुमच्या पावलाच्या ठशाने चिन्हित होऊन मारला गेला आहे.

Verse 43

तव भक्तैः सदा पूज्यस्त्वत्प्रमादात्त्वदग्रतः । इत्थं सुरेन्द्रप्रणुता सर्वर्षिसुरसेविता

तुमच्या व्यवस्थेने तुमच्या समोर स्थित राहून तो/ती तुमच्या भक्तांनी सदैव पूज्य असो. अशा प्रकारे इंद्राने स्तुती केली आणि सर्व ऋषी व देवांनी सेवा केली.

Verse 44

तथेति वरदा देवी ससर्ज च दिवं प्रति । स्वयमप्यात्मनस्तत्र तद्रूपं विविधायुधम्

‘तथास्तु’ असे म्हणत वरदायिनी देवीने त्यांना स्वर्गाकडे पाठविले. मग तिने स्वतः तेथे आपल्या स्वरूपाचेच एक रूप प्रकट केले, जे विविध आयुधांनी युक्त होते.

Verse 45

संस्थाप्य मातृभिः सार्धं स्थानरक्षणमातनोत् । संगृह्य विमलं रूपं सखीजनसमावृता

मातृगणांसह त्यांना प्रतिष्ठापून देवीने पवित्र क्षेत्राचे रक्षण-व्यवस्थापन केले। नंतर आपले निर्मळ रूप पुन्हा धारण करून ती सखीजनांनी वेढली गेली।

Verse 46

महिषस्य शिरोऽपश्यद्विकृतं खङ्गधारया । कथयन्ती पुनस्तस्य चित्रं लोकविभूषणम्

खड्गधारेने विदीर्ण झालेले महिषासुराचे शिर तिने पाहिले. मग तिने त्या विचित्र दृश्याचे वर्णन केले, जे लोकांसाठी इशारा देणारे ‘भूषण’ ठरले.

Verse 47

सखीभिः सह सा बाला कण्ठं तस्य व्यलोकयत् । अपश्यच्च तदा लिगं कर्त्तुं तस्य च पूजनम्

सखीसह ती बाला त्याचा कंठ पाहू लागली. तेव्हा तिला तेथे एक लिंग दिसले आणि त्याचे पूजन करण्याचा संकल्प केला.

Verse 48

आदत्त सहसा गौरी लिगं तस्य गले स्थितम् । आलोकयच्च सुचिरं रक्तधारापरिप्लुतम्

अचानक गौरीने त्याच्या गळ्यातील लिंग उचलून घेतले. रक्तधारांनी न्हाऊन निघालेल्या त्या लिंगाकडे ती बराच वेळ पाहत राहिली.

Verse 49

आसज्जत पुनर्लिंगमस्याः पाणितलं गतम् । विमोचयितुमुद्युक्ता नाशक्नोल्लग्नमंजसा

पुन्हा ते लिंग तिच्या तळहाताला चिकटून बसले. सोडविण्याचा प्रयत्न करूनही जे चिकटले होते ते सहज सुटले नाही.

Verse 50

अचिंतयच्च सा देवी किमेतदिति विस्मयात् । विषादेन च संयुक्ता महर्षीणां पुरः स्थिता

तेव्हा देवी विस्मयाने विचार करू लागली—“हे काय?” आणि विषादयुक्त होऊन ती महर्षींच्या समोर उभी राहिली।

Verse 51

आहतः शिवभक्तोऽयमिति शोकं समाविशत् । अगर्हत भृशं मौढ्यमात्मनः स्त्रीस्वभावजम्

“हा शिवभक्त आहत झाला आहे” असे वाटून तिला शोकाने ग्रासले. आणि आपल्या स्त्रीस्वभावातून उत्पन्न झालेल्या मूढपणाला तिने तीव्रपणे धिक्कारले.

Verse 52

अविचार समारब्धं शिवभक्तनिबर्हणम् । उपतापपरीतांगी गौतमं मुनिसत्तमम्

विचार न करता आरंभ केलेले शिवभक्ताचे निबर्हण तिच्या अंगांना संतापाने व्यापून टाकले; मग ती मुनिश्रेष्ठ गौतमांकडे वळली.

Verse 53

उपगम्याब्रवीद्बाला साहसं कृतमात्मना । भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य मुनीश्वर

जवळ जाऊन ती बाला म्हणाली—“माझ्याकडून धाडसाचे कृत्य झाले. हे भगवन्, सर्वधर्मज्ञ! हे आर्य गौतम, मुनीश्वर!”

Verse 54

मान्यया धर्मरूपेण कोऽप्यधर्मः प्रकल्पितः । देवानां रक्षणं कर्तुमभयं दातुमुद्यता

मी—याला धर्माचे मान्य रूप समजून—काहीसा अधर्मच घडवून बसले, जरी मी देवांचे रक्षण करणे व त्यांना अभय देणे यासाठी उद्यत होते.

Verse 55

अज्ञानान्महिषं दैत्यं शिवभक्तिममर्दयम् । रजसाक्रान्तबुद्धीनां न भवेद्धर्मसंग्रहः

अज्ञानामुळे मी शिवभक्त महिष दैत्याला चिरडले. रजोगुणाने व्यापलेल्या बुद्धीला धर्माचे यथार्थ ग्रहण होत नाही.

Verse 56

गुरुप्रसादसुलभः स्फुरद्विघ्नशताकुलः । सुदुर्धर्षा निराचारदुर्दमाः शिवसंश्रयाः

गुरुकृपेने मार्ग सुलभ होतो, तरी तो उसळत्या शेकडो विघ्नांनी भरलेला असतो. शिवाश्रयी जन दुर्धर्ष—सामान्य उपायांनी न दमतात, न वश होत.

Verse 57

विशेषतो लिंगधराः शिवस्तान्बहु मन्यते । पुरा पुरत्रयावासा दैतेया लिंगधारका

विशेषतः लिंग धारण करणाऱ्यांना शिव फार मान देतो. पूर्वी त्रिपुरात राहणारे दैत्यही लिंगधारक होते.

Verse 58

अजिताः शंभुना पूर्वं मुक्तलिंगा निषूदिताः । अस्य कंठस्थितं लिंगं मम पाणिं न मुंचति

पूर्वी शंभूने अजितांनाही—ज्यांनी लिंग टाकले होते—निषूदित केले. पण याच्या कंठावरचे लिंग माझा हात सोडत नाही.

Verse 59

कथं पापं निरस्यामि शिवभक्तवधाश्रितम् । अस्य कंठस्थितं लिंगं धारयंती तपोन्विता

शिवभक्तवधातून उत्पन्न झालेले हे पाप मी कसे दूर करू? तपयुक्त असूनही मी याच्या कंठावरचे लिंग धारण करीत आहे.

Verse 60

तीर्थयात्रां करिष्यामि यावच्छंभुः प्रसीदति । पुनः कैलासमुख्येषु शंभुस्थानेषु भूरिषु

शंभू प्रसन्न होईपर्यंत मी तीर्थयात्रा करीन; आणि पुन्हा कैलासाला प्रधान मानून शंभूच्या अनेक पवित्र स्थानी जाईन।

Verse 61

तीर्थेषु रचितस्नाना लप्स्ये पापविशोधनम् । इति तस्याः परिश्रांतिं दुर्धर्मपरिशंकया

तीर्थांत स्नान करून मी पापशुद्धी मिळवीन—असे म्हणत, घोर अधर्माची शंका व भय यामुळे ती फारच परिश्रांत झाली।

Verse 62

आकर्ण्य शिवधर्मज्ञो भयार्त्तां तामवोचत । मा भैषीर्गिरिजे मोहाच्छिवभक्तो हतस्त्विति

तिचे बोलणे ऐकून शिवधर्मज्ञाने भयार्त्त तिला म्हटले—“भिऊ नकोस, हे गिरिजे; मोहामुळे शिवभक्ताचा वध झाला आहे।”

Verse 63

धर्मसूक्ष्मार्थवेत्तारौ दुर्लभा गिरिकन्यके । सदा शिवस्य वदनैः सद्योजातादि संश्रितैः

हे गिरिकन्यके, धर्माचा सूक्ष्म अर्थ यथार्थ जाणणारे ते (दोन) जन अत्यंत दुर्लभ आहेत; तो धर्म सदा शिवाच्या सद्योजातादि मुखांनी आश्रित आहे।

Verse 64

आगमाः पंचभिः प्रोक्ता अष्टाविंशतिकोटयः । निर्णयाः शिवभक्तानां शिवमार्गस्य शोभनाः

आगम पाच विभागांत प्रतिपादित असून ते अठ्ठावीस कोटी असे सांगितले आहेत; ते शिवभक्तांसाठी प्रमाणभूत निर्णय आहेत, जे शिवमार्गाला शोभा व स्पष्टता देतात।

Verse 65

तेषुतेषु मुनींद्रैश्च नत्वैव प्रतिपद्यते । कालो मुखं च कंकालं शैवं पाशुपतं तथा

त्या त्या परंपरांमध्ये मुनींद्र विधिवत् नमस्कार करून या प्रवाहांना स्वीकारतात—काल, मुख, कंकाल, शैव तसेच पाशुपत।

Verse 66

महाव्रतं पंच चैताः शिवमार्गप्रवृत्तयः । भेदाश्च बहवस्तेषामन्योन्यस्य शिवे रताः

महाव्रत आणि या पाच—शिवमार्गातील प्रवृत्तीचे प्रकार आहेत. त्यांचे भेद अनेक असले तरी, प्रत्येकजण आपल्या पद्धतीने शिवात रत असतो।

Verse 67

साध्य एको हि बलवान्सर्वैस्तैरनिशं शिवः । सर्व एव सदा पूज्याः स्वधर्मपरिनिष्ठितैः

त्या सर्वांनी साध्य करावयाचे एकच बलवान् ध्येय सदैव शिवच आहेत. म्हणून स्वधर्मात दृढ असणाऱ्यांनी ते सर्व (मार्ग व अनुयायी) नेहमी पूज्य मानावेत।

Verse 68

अमत्सरैः शिवे भक्तैः शिवाज्ञापरिपालकैः । वेदैश्च बहुभिर्यज्ञैर्भक्त्या च परया शिवः

मत्सररहित शिवभक्त, शिवाज्ञा पाळणारे भक्त—अनेक वेदपाठ, अनेक यज्ञ आणि सर्वाधिक परा भक्तीने शिवाची यथार्थ आराधना करतात।

Verse 69

आराध्यते महादेवः सर्वदा सर्वदायकः । जीवहिंसा न कर्त्तव्या विशेषण तपस्विभिः

महादेव सर्वदा आराध्य असून सर्वदायक आहेत; म्हणून त्यांची नित्य उपासना करावी. आणि जीवहिंसा कधीही करू नये—विशेषतः तपस्वींनी।

Verse 70

शिवधर्मस्य भेत्तारो निहंतव्यास्तथांजसा । न वेषजुषि वीक्षेत न लिगं नैव संभवम्

जे शिवधर्माचा भंग करतात त्यांना त्वरित आवरून दंड करावा. जो कपटवेष धारण करतो त्याच्याकडे पाहूही नये; त्याच्यात न खरे लिंगचिन्ह असते, न मंगलत्व।

Verse 71

शिवधर्मस्य भेत्तारं हन्यादेवाविचारयन् । बहुभिः स्फूर्तया बुद्ध्या धर्मविद्भिर्निरूपिते

शिवधर्म भंग करणाऱ्याला विचार न करता दंड करावा; हे अनेक धर्मज्ञांनी प्रखर व स्पष्ट बुद्धीने निश्चित केले आहे.

Verse 72

शिवधर्मस्य विलये सद्यः शक्तिः प्रवर्तते । अस्य कर्म पुनर्दिष्टं लिंगमैश्वर्यचर्चितम्

शिवधर्माचा लय होऊ लागला की दिव्य शक्ती त्वरित प्रवृत्त होते. याच हेतुने त्याचे कर्म पुन्हा ठरविले गेले—लिंगाशी संबद्ध व ऐश्वर्य-महिमेने प्रसिद्ध।

Verse 73

न जेतुं शक्यते देवि तेनासौ सर्वदैवतैः । यदयं निहतो देवि त्वया शंकरमान्यया

हे देवी, म्हणून तो सर्व देवतांनीही जिंकता येत नव्हता. तरीही, शंकरमान्ये देवी, तो तुझ्याच हातून निहत झाला आहे.

Verse 74

आक्रांतः शापदोषेण महर्षीणां शिवाश्रयात् । अथ ते कुपितास्तस्य वैषम्यादवमानतः

शिवाचा आश्रय घेतल्यामुळे तो महर्षींच्या शापदोषाने ग्रस्त झाला. मग त्याच्या पक्षपातामुळे व अवमानामुळे ते महर्षी त्याच्यावर क्रुद्ध झाले.

Verse 75

शेपुर्महिषवद्दुष्टो महिषोऽयं भवत्विति । ततस्तद्वचनात्सद्यो महिषोऽभूत्क्षणात्तथा

त्यांनी त्याला शाप दिला— “हा महिषासारखा दुष्ट आहे; म्हणून हा महिषच होवो.” त्या वचनाने तो तत्क्षणी महिष झाला.

Verse 76

प्रणम्य तोषयामास ययाचे शापमोचनम् । दत्त्वा प्रकामरूपत्वं ददुरस्मै प्रसादिताः

त्याने प्रणाम करून त्यांना संतुष्ट केले व शापमोचनाची याचना केली. ते प्रसन्न होऊन त्याला इच्छेनुसार रूप धारण करण्याची शक्ती देऊ लागले.

Verse 77

महिषत्वेपि संहारं स्वयं देव्या शिवाज्ञया । विषादो न च कर्त्तव्यो अंगदर्शनतस्त्वया

महिषत्व आले तरी शिवाज्ञेने देवी स्वतः त्याचा संहार करील. म्हणून तू शोक करू नकोस; तुला दिव्य रूप व त्याची चिन्हे दर्शनास येतील.

Verse 78

सिद्धानां शिवरूपाणामवज्ञा कं न बाधते । महिषत्वे समुत्पन्ने दोषेण समुपस्थिते

शिवरूप सिद्धांचा अवमान कोणाला बाधत नाही? त्या दोषामुळेच महिषत्वाची अवस्था उत्पन्न होऊन समोर आली आहे.

Verse 79

सिद्धप्रसादाल्लब्धोऽयं शापनाशस्त्वया कृतः । सर्वे लोकाश्च संत्राता दुष्टोयं परिरक्षितः

सिद्धांच्या कृपेने हा शापनाश तुझ्यामुळे प्राप्त होऊन सिद्ध झाला. सर्व लोकांचे रक्षण झाले, आणि हा दुष्टही वाचविला गेला.

Verse 80

शापदोषसमुत्पन्ने महिषत्वे विमोचिते । त्वया च गिरिशप्रीत्यै तपः कुर्वाणयाद्रिजे

शापदोषातून उत्पन्न झालेले महिषत्व जेव्हा दूर झाले, तेव्हा हे अद्रिजे, गिरिश (शिव) यांच्या प्रीत्यर्थ तू तपश्चर्या कर।

Verse 81

द्रष्टव्यं तैजसं लिंगमरुणाचलसंज्ञितम् । पूर्वजन्मनि भक्तोऽयमरुणाद्रिपतेः स्फुटम्

अरुणाचल नावाचे तेजस्वी लिंग अवश्य दर्शनास घ्यावे. हा पूर्वजन्मी अरुणाद्रिपती (शिव) यांचा स्पष्ट भक्त होता.

Verse 82

महिषत्वे मदाक्रांतः परं लिंगेन संगतः । भक्त्या लिंगधरं हंतुं कः समर्थो जगत्त्रये

महिषरूपात मदाने ग्रासलेला असूनही तो परम लिंगाच्या सान्निध्यात आला. भक्तीने रक्षित लिंगधारीला त्रैलोक्यात कोण मारू शकेल?

Verse 83

दृष्टाः पुरत्रये पूर्वं रुद्रेण पूजितास्त्रयः । त्वत्खड्गपरिकृत्तेन कंठेनास्य वरानने

पूर्वी त्रिपुरप्रसंगी रुद्रांनी पूजिलेले तीन (चिन्ह/रूप) दिसले होते. आणि आता, हे वरानने, तुझ्या खड्गाने याचा कंठ छिन्न झाला आहे…

Verse 84

दीक्षादिरहितं लिंगं दत्तं हंतीति चोदितम् । कृतं हि महिषेणापि भक्तितो लिंगधारणम्

‘दीक्षा वगैरेशिवाय दिलेले लिंग हा धारण करतो; याला मार’ असे चिथावले तरी, महिषानेही भक्तीने लिंगधारण केले होते.

Verse 85

कदाचित्क्षपणोक्तानां विभाषात्प्रत्ययं गतः । पूर्वजन्मतपोयोगात्स्मरणो लिंगधारणात्

कधीतरी साधूंच्या बोलण्यामुळे त्याला विश्वास पटला. पूर्वजन्मातील तपश्चर्येच्या योगामुळे आणि लिंगधारणेमुळे त्याला स्मरण झाले.

Verse 86

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शादयं मुक्तो न संशयः । मदुक्तनिष्कृतीनां तु पातकानां च नाशनम्

तुमच्या चरणकमळांच्या स्पर्शाने हा मुक्त झाला आहे, यात शंका नाही. मी सांगितलेली प्रायश्चित्ते पापांचा नाश करणारी आहेत.

Verse 87

दर्शनं शैलवर्यस्य प्रायश्चित्तं परं मतम् । संस्थाप्य विविधाञ्छैवाञ्छिवसिद्धांतवेदिनः

या श्रेष्ठ पर्वताचे दर्शन हेच परम प्रायश्चित्त मानले गेले आहे. तेथे शिवसिद्धांताचे ज्ञान असलेल्या विविध शैवांना स्थापित करावे.

Verse 88

आवाह्य सर्वतीर्थानि सर्वदोषनिवृत्तये । सरः किमपि संपाद्य स्नात्वा तत्र वरानने

हे सुमुखी! सर्व दोषांच्या निवारणासाठी सर्व तीर्थांचे आवाहन करून, एखादे सरोवर तयार कर आणि त्यात स्नान कर.

Verse 89

अघमर्षणसंयुक्ता सलिंगा स्नानमाचर । त्रिसंध्यं चैव मासांते देवयागमहोत्सवे

अघमर्षण मंत्रासह आणि लिंग धारण करून स्नान कर. त्रिकाल संध्या कर आणि महिन्याच्या शेवटी देवयज्ञाचा महोत्सव साजरा कर.

Verse 90

आराधयोपचारैस्त्वमरुणाद्रिमयं शिवम्

अरुणाचलस्वरूप भगवान् शिवाची उपचारे व श्रद्धायुक्त सेवाभावाने आराधना करा।

Verse 91

एवं तस्य मुनेर्निशम्य वचनं शैवार्थसंभावितं प्रीता देवनमस्कृता गिरिसुता देवी जगद्रक्षिका । शैवं धर्ममिमं विधातुमुचितं शोणाचलस्याग्रतस्तीर्थागाहनबुद्धिमाशु विदधे कर्तुं त्वघक्षालनम्

त्या मुनींचे शैव-भावार्थाने परिपूर्ण वचन ऐकून जगद्रक्षिका गिरिसुता देवी प्रसन्न झाल्या व देवांना नमस्कार केला। शोणाचलाच्या अग्रभागी हा शैव-धर्म करणे उचित मानून, पापक्षालनासाठी त्यांनी त्वरित तीर्थजलात स्नान करण्याचा संकल्प केला।