Adhyaya 10

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ देवा महीं हित्वा महिषासुरपीडिताः । नत्वा गौरीं तपस्यंतीं जग्मुः शरणमाकुलाः

ब्रह्मा म्हणाले—मग महिषासुराच्या छळाने पीडित देवांनी पृथ्वी सोडली; तपश्चर्येत मग्न गौरीला नमस्कार करून ते व्याकुळ होऊन शरणास गेले।

Verse 2

अथ तानभयं देहि देवीति भयविह्वलान् । अमरान्वीक्ष्य सा देवी किं कार्यमिति चाभ्यधात्

मग भयाने व्याकुळ झालेल्या अमरांना पाहून देवीने ‘देवी, अभय द्या’ अशी विनंती ऐकून प्रत्युत्तर दिले—‘काय कार्य आहे?’

Verse 3

ततो विज्ञापयामासुर्दैत्येंद्राद्भयमात्मनाम् । देव्यै बद्धांजलिपुटा देवा इंद्रपुरोगमाः

त्यानंतर इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवांनी हात जोडून देवीसमोर दैत्येंद्रामुळे झालेल्या आपल्या भयाची विनंतीपूर्वक माहिती दिली।

Verse 4

देवा ऊचुः । अप्सरोभिः परिवृतः सुखं क्रीडति नंदने । ऐरावतमुखान्सर्वान्दिङ्नागान्निजमंदिरे

देव म्हणाले—तो अप्सरांनी वेढलेला नंदनवनात सुखाने क्रीडा करतो; आणि आपल्या राजवाड्यात ऐरावतप्रमुख सर्व दिग्गजांना ठेवून घेतो।

Verse 5

आवसयन्विनोदार्थमंगनाभिः सहागतान् । उच्चैःश्रवःपुरोगानामुपभोगं करोत्यसौ

तो विनोदासाठी, दिव्य अप्सरांसह आलेल्या अतिथींना निवास देतो; आणि उच्चैःश्रवस्-प्रमुख श्रेष्ठ दिव्य अश्वांसह भोग-विलास करीत असतो।

Verse 6

मंदुरास्वस्य रम्यासु दृश्यंते लक्षकोटयः । हुताशवाहनं मेषं पुत्रारोहार्थमीप्सति

त्याच्या रम्य तबेल्यांत लक्ष-कोटी (असंख्य) अश्व व वाहने दिसतात; अग्निदेवाचा वाहन मेषसुद्धा पुत्राच्या आरोहणासाठी तो इच्छितो।

Verse 7

याम्यं महिषमानीय शकटे सोऽभ्यवाहयत् । सिद्धीराकृष्य सकला गृहकर्मणि चादिशत्

यमाचा महिष आणून त्याने तो आपल्या शकटाला जुंपला; आणि सर्व सिद्धी बलपूर्वक ओढून गृहकर्मातही आज्ञा देऊन लावल्या।

Verse 8

अप्सरःसंघमखिलमात्मसेवार्थमानयत् । अन्यत्किमपि यद्वस्तु रत्नभूतं जगत्त्रये

त्याने आत्मसेवेसाठी अप्सरांचा अखिल संघ आणला; आणि त्रैलोक्यात जे काही रत्नरूप धन आहे, तेही कसेही करून आपल्या वशात केले।

Verse 9

अनाहृतं पुनर्हर्तुं न विश्राम्यति कोपवान् । वयं च सेवका भूत्वा नित्यं भीतिसमन्विताः

जे अद्याप आणलेले नाही, तेही परत हिरावून घेण्यासाठी तो क्रोधी विश्रांती घेत नाही; आणि आम्ही त्याचे सेवक होऊन नित्य भययुक्त राहतो।

Verse 10

पूजयंतश्च तस्याज्ञां नान्यां वीक्षामहे गतिम् । शरणागतसंत्राणं तपःफलमुदाहृतम्

त्याची आज्ञा पूजित असतानाही आम्हांस अन्य गती दिसत नाही। शरण आलेल्यांचे रक्षण हेच तपस्येचे खरे फळ असे सांगितले आहे।

Verse 11

दुर्जयोऽयं वरो दैत्यः सर्वेषां बलिनामपि । सुराणामपि दैत्यानां शिवाल्लब्धवरोदयः

हा वरप्राप्त दैत्य अत्यंत दुर्जेय आहे—सर्व बलवानांसाठीही। देव असोत वा दैत्य, त्याचा उदय शिवाकडून मिळालेल्या वरावरच आधारलेला आहे।

Verse 12

अस्य शृंगाहतः सिंधुर्व्यावर्जितमिति ब्रुवन् । रत्नोपहारदानेन नित्यं तत्प्रीतिमिच्छति

“याच्या शिंगाच्या आघाताने समुद्र मागे हटला”—असे म्हणत तो रत्नांचे उपहार देऊन नित्य त्याची प्रीती मिळवू इच्छितो।

Verse 13

पर्वतांश्च समुत्क्षिप्य शृंगाग्रेण महोद्धतः । क्रीडति क्षोदिताशेषधातुधूलिविलेपनैः

तो महा-अहंकारी शिंगाच्या टोकाने पर्वत उचलून उधळीत क्रीडा करतो, आणि चुरडलेल्या धातूंच्या धुळीने अंग माखलेले असते।

Verse 14

न शक्यमतुलं तस्य बलमन्यदुरासदम् । स्वयमेव विजानीहि हत्वा ते निजतेजसा

त्याचे अतुल बळ अन्य कोणालाही आवरता येत नाही। तूच हे जाण—आपल्या निज तेजाने त्याचा वध करून।

Verse 15

शंभुशक्तिः परा सेयं स्त्रीरूपेणात्र दृश्यते । त्वयैवायं निहंतव्यः शिवाल्लब्धवरो ह्ययम्

हीच शंभूची पराशक्ती येथे स्त्रीरूपाने प्रकट झाली आहे। हा शिवाकडून वर मिळवून बलवान् झाला आहे; म्हणून याचा वध केवळ तूच करावास।

Verse 16

न जानीमो वयं देवि किंचिच्छंभुविचेष्टितम् । केवलं पालनीयाः स्म जगन्मात्रा सदा त्वया

हे देवि! शंभूच्या लीलेचे रहस्य आम्हांस कणभरही कळत नाही. एवढेच जाणतो—हे जगन्माते, तू आम्हांला सदैव रक्षण करावे.

Verse 17

इति तेषां भयार्तानामाकर्ण्य वचनं शुभम् । व्याजहार प्रसन्नात्मा देवी दत्त्वाभयं तदा

भयाने व्याकुळ झालेल्यांचे हे शुभ वचन ऐकून, प्रसन्नचित्त देवीने तेव्हा त्यांना अभय देऊन भाषण केले.

Verse 18

शरणागतसंत्राणं तपसि स्थितया मया । कर्त्तव्यममराः कालात्क्षीणः शत्रुर्भविष्यति

हे अमरांनो! तपश्चर्येत स्थित असलेल्या माझे कर्तव्य शरण आलेल्यांचे रक्षण करणे आहे. योग्य काळी शत्रू क्षीण होईल.

Verse 19

उपायेन समाकृष्य हनिष्यामि महासुरम् । निरागसस्तु हननमद्य मे न हि युज्यते

उचित उपायाने त्या महासुराला माझ्याकडे ओढून मी त्याचा वध करीन. पण निरपराधाचा वध करणे आज मला शोभत नाही.

Verse 20

धर्मगे धर्मभेत्तारः शलभत्वं व्रजंति हि । देवास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रणम्य गिरिकन्यकाम्

धर्ममार्गावर धर्मभंग करणारे खचितच शलभत्वास (पतंगभावास) जातात। ते वचन ऐकून देवांनी गिरिकन्या गौरीला नमस्कार केला।

Verse 21

जग्मुर्यथागतं सर्वे निर्भया हृष्टचेतसः

ते सर्व जसे आले होते तसेच परत गेले—निर्भय आणि हर्षितचित्त।

Verse 22

गतेषु तेषु देवेषु गौरी कमललोचना । बभूव मोहिनी शक्तिः कांतियुक्ता ततोदरी

ते देव निघून गेल्यावर कमललोचना गौरी मोहिनी शक्ती झाली—कांतियुक्त आणि सडपातळ कटिवाली।

Verse 23

सा देवी दिक्षु शैलेषु चतुर्ष्वरुणभूभृतः । रक्षार्थं स्थापितवती चतुरो बटुकान्वरान्

त्या देवीने चारही दिशांच्या पर्वतांवर—अरुणाचलाभोवती—रक्षणासाठी चार श्रेष्ठ बटुकांची स्थापना केली।

Verse 24

यदा कैलासशिखरादागता शैलकन्यका । अन्वगच्छन्सेवमानाश्चतस्रो मातरस्तदा

जेव्हा शैलकन्या कैलासशिखरावरून खाली आली, तेव्हा सेवेत तत्पर अशा चार माता तिच्यामागोमाग चालल्या।

Verse 25

दुन्दुभिः सत्यवत्याख्या तथा चानवमी परा । सुन्दरीति चतस्रस्तामन्वयुः परिचारिकाः

दुन्दुभी, सत्यवती नावाची, तसेच अनवमी आणि सुंदरी—या चारही परिचारिका तिच्या मागोमाग चालल्या।

Verse 26

विमुञ्चतातिथिं श्रांतं क्षुत्पिपासा समन्वितम् । अरुणाद्रिमिमं द्रष्टुं नान्यमित्यब्रवीच्च तान्

ती त्यांना म्हणाली—‘भूक-तहान लागून थकलेल्या अतिथीचा त्याग करू नका. या अरुणाद्रीचे दर्शन—याहून श्रेष्ठ दुसरे काही नाही.’

Verse 27

सीमाशलस्थितान्वीरांस्तानादिश्य बलाधिकान् । तपश्चचाराद्रिकन्या गौतमाश्रमसन्निधौ

सीमाशैलांवर तैनात असलेल्या बलाढ्य वीरांना आज्ञा देऊन, अद्रिकन्येने गौतमाश्रमाजवळ तपश्चर्या केली।

Verse 28

तस्यां तपत्यां तन्वंग्यां न तापः कश्चिदप्यभूत् । ववर्ष काले जलदः सफलाश्चाभवन्द्रुमाः

त्या सुकुमार देवींनी तप करत असताना कोणालाही तापदुःख झाले नाही. योग्य वेळी मेघ बरसले आणि वृक्ष फळांनी भरून गेले.

Verse 29

विरोधीनि च सत्त्वानि मुमुचुः पूर्वमत्सरम् । आश्रमः सर्वजन्तूनां शरण्योऽभूद्भयापहः

वैरभाव असलेली सत्त्वेही पूर्वीचा मत्सर सोडून देऊ लागली. तो आश्रम सर्व प्राण्यांचा भय हरून घेणारा शरणस्थान झाला.

Verse 30

योजनद्वयपर्यंतं सीमाशैलेषु संस्थितैः । चतुभिर्वटकैः शूरै रक्षितश्चारुणाचलः

दोन योजनपर्यंत सीमापर्वतांवर स्थित चार शूर बटुकांनी अरुणाचलाचे रक्षण केले।

Verse 31

नोदभूत्कश्चन त्रासो न च दृष्टो भयोदयः । न व्याधिपीडनं चासीत्तत्र नारिविजृंभणम्

तेथे कोणताही त्रास उत्पन्न झाला नाही, भयाचाही उदय दिसला नाही। रोगपीडा नव्हती आणि वैराचाही उफान नव्हता।

Verse 32

कृतार्था मुनयः सर्वे प्रशंसंतो नगात्मजाम् । शिवलोकपदं केचित्प्रत्यशंसंस्तथाश्रमम्

सर्व मुनी कृतार्थ होऊन नगात्मजेची स्तुती करू लागले. काहींनी म्हटले—हा आश्रमच शिवलोकाचा द्वार आहे.

Verse 33

सा च गौरी तपो घोरं कुर्वती च दिवानिशम् । न तृप्तिमाययौ बाला शिवसंतोषकारकम्

गौरी दिवसरात्र घोर तप करीत असूनही तृप्त झाली नाही; ती बाला शिवसंतोषासाठीच तत्पर राहिली.

Verse 34

महिषश्च महावीर्यो मृगयां कर्तुमुद्यतः । चचार काननं सर्वं विदूरे शोणभूभृतः

तेव्हा महावीर महिष शिकार करण्यास उद्यत होऊन, शोणपर्वतापासून दूर, संपूर्ण काननात संचार करू लागला.

Verse 35

दैत्यसैन्यसमायुक्तो मृगयूथान्यनेकशः । वनेषु निघ्नस्तरसा विचचाराशु भक्षयन्

दैत्यसेनेसह तो वेगाने वनांत फिरत राहिला। अनेक हरिणकळपांना निर्दयपणे मारून तो त्वरित भक्षण करी॥

Verse 36

धन्विभिर्बलिभिर्वीरैर्मृगाः केचिदनुद्रुताः । भयार्त्ताः परिधावंतः प्राविशंस्तं तथाश्रमम्

धनुष्यधारी बलवान वीरांच्या पाठलागाने काही हरिणे भयाक्रांत होऊन इकडे-तिकडे धावत त्या आश्रमातच शिरली॥

Verse 37

अनुव्रजन्तो दितिजा मृगांस्तान्हंतुमुद्यताः । वारिता बटुकैर्वीरैर्मा यातात्रेति सत्वरैः

दितीपुत्र त्या हरिणांच्या मागे मागे जाऊन त्यांना मारण्यास उद्यत झाले; तेव्हा वीर बटुकांनी तत्काळ अडवून म्हटले—“इथे जाऊ नका!”॥

Verse 38

किमत्रेति तदा पृष्टा बटुका दुष्टदानवैः । तपस्यति वरारोहा कन्यात्रेत्याहुरंजसा

दुष्ट दानवांनी बटुकांना विचारले—“इथे काय आहे?” तेव्हा त्यांनी सरळ सांगितले—“इथे उत्तम रूपवती कन्या तपस्या करीत आहे.”॥

Verse 39

न केनचित्प्रवेष्टव्यं बलिना मुनिसेवितम् । तपःस्थानमिदं देव्याः शरणागतरक्षकम्

मुनिसेवित या स्थानी कोणाही—कितीही बलवान असला तरी—प्रवेश करू नये। हे देवीचे तपःस्थान असून शरणागतांचे रक्षण करणारे आहे॥

Verse 40

इति तेषां वचः श्रुत्वा बलिनो दुष्टदानवाः । तथेति विनिवृत्त्याशु कर्त्तव्यं समचिंतयन्

त्यांचे वचन ऐकून बलवान पण दुष्ट दानवांनी “तथास्तु” असे म्हणत तत्काळ माघार घेतली आणि काय करावे याचा विचार करू लागले।

Verse 41

मायया पक्षिरूपास्ते प्रविश्याश्रममादरात् । आरामवृक्षशाखासु निषेदुः खादिहेक्षितुम्

मायेमुळे त्यांनी पक्ष्यरूप धारण करून गुपचूप आश्रमात प्रवेश केला आणि तेथे काय घडते आहे हे पाहण्यासाठी बागेतील वृक्षांच्या फांद्यांवर बसले।

Verse 42

सा पुनर्ल्लसितारण्ये सर्वर्तुकुसुमान्विते । तपस्यन्ती तदा दृष्टा माया दैत्यस्य सैनिकैः

पुन्हा, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी नटलेल्या तेजस्वी अरण्यात तपश्चर्या करणारी ती कन्या दैत्याच्या सैनिकांना मायेमुळे दिसून आली।

Verse 43

रूपलावण्यते तस्या निश्चयं तपसि स्थितम् । वीक्ष्य ते विस्मयोपेता गत्वा तस्मै न्यवेदयन्

तिचे रूप-लावण्य आणि तपात स्थिर असलेला अढळ निश्चय पाहून ते विस्मित झाले व जाऊन ते वृत्त त्याला (स्वामीला) निवेदिले।

Verse 44

स स्मरार्तो वृद्धरूपः प्रविवेशाश्रमं तदा । पूजितोऽस्याः सखीभिश्च गतश्रांतिरिव स्थितः

तेव्हा तो—कामाने पीडित—वृद्धरूप धारण करून आश्रमात प्रविष्ट झाला। तिच्या सखींनी त्याचे स्वागत-पूजन केले, आणि तो जणू श्रम उतरल्याप्रमाणे तेथे स्थिर राहिला।

Verse 45

वृद्धोऽपृच्छत्किमर्थं तु तपोऽस्या इति तास्तथा । बाला कांतप्रसादार्थं चिरमत्र तपस्यति

वृद्धाने विचारले, 'हिची तपश्चर्या कशासाठी आहे?' त्यांनी उत्तर दिले, 'ही बाला आपल्या प्रियकराच्या कृपेसाठी येथे दीर्घकाळापासून तपश्चर्या करत आहे.'

Verse 46

परं स बलवान्कांतो न कदापि प्रसीदति । कार्यं विवाहसमये मनोरथं यथोचितम्

'परंतु तो बलवान प्रियकर कधीही प्रसन्न होत नाही. विवाहाच्या वेळीच यथोचित इच्छा पूर्ण करावी.'

Verse 47

अपूर्वप्रभुणा तेन नवोपकरणं महत् । सद्योजातकुलालेन सद्यः सृष्टैर्विपाचितैः

त्या अपूर्व प्रभूने नवीन आणि मोठी सामग्री तयार केली. सद्योजात कुंभाराने तत्काळ बनवलेल्या आणि भाजलेल्या भांड्यांसह.

Verse 48

भाजनरपि साद्यस्कैर्न्यस्तः पक्वैश्च शालिभिः । तादृशैः साधनैः सर्वैस्तादृशैर्द्रव्यसंचयैः

'ताजी भांडी आणि शिजवलेला भात ठेवला होता. तशाच सर्व साधनांनी आणि तशाच द्रव्यसंचयाने युक्त.'

Verse 49

अपूर्वदृष्टविभवैः कार्यं स्यादुपकारणम् । सिद्धे तथोपकरणेऽस्याः सद्योऽस्तु स्वयंवरः

'अशा अपूर्व आणि न पाहिलेल्या वैभवाने कार्य सिद्ध व्हावे. अशी तयारी पूर्ण झाल्यावर, हिचा स्वयंवर तत्काळ होऊ दे.'

Verse 50

इति तासां वचः श्रुत्वा विहसन्महिषोऽभ्यधात् । तपःफलमहं प्राप्तः सत्यमस्या इति स्थितम् । मदीया सकलां भूतिं शृणु बाले तपस्विनि

त्यांचे वचन ऐकून महिष हसत म्हणाला— “मी तपस्येचे फळ प्राप्त केले आहे; हे सत्य व दृढ आहे. हे तपस्विनी बाले, माझे सर्व ऐश्वर्य व सामर्थ्य ऐक.”

Verse 51

महिषोऽहं महावीरो दैत्येन्द्रः सुरवंदितः । जगत्त्रयमिदं सर्वं मयैव परिगृह्यते

मी महिष, महावीर—दैत्यांचा इंद्र, देवांनीही वंदित. हे संपूर्ण त्रैलोक्य केवळ माझ्याच अधीन व परिगृहीत आहे.

Verse 52

अनन्यवीरसद्भावो मय्येव भुजशुष्मणा । कामरूपोस्म्यहं बाले सर्वभोगप्रदायकः

माझ्यातच भुजबलाने अद्वितीय वीरभाव आहे. हे बाले, मी इच्छेनुसार रूप धारण करणारा व सर्व भोग देणारा आहे.

Verse 53

भज मां तव भर्त्तारं प्राणिनां तपसः फलम् । सर्वं संपादयिष्यामि कल्पवृक्षैः समाहृतैः

मला तुझा पती म्हणून स्वीकार—मी प्राण्यांच्या तपस्येचे फळ आहे. कल्पवृक्षांतून जणू गोळा करून, मी तुझ्यासाठी सर्व काही सिद्ध करीन.

Verse 54

सृजामि तपसा चाहं विश्वकर्माणमादितः । कामधेनुसहस्राणि सृजामि तपसा क्षणात्

मी तपस्येच्या बळावर आदौ विश्वकर्मालाही निर्माण करू शकतो; आणि क्षणात तपस्येने हजारो कामधेनू उत्पन्न करू शकतो.

Verse 55

नवभिर्निधिभिः प्राप्तैः पार्श्वस्थैर्नित्यदा मम । अपेक्षितार्थसंसिद्धिः सहसैवोपपाद्यते

माझ्या पार्श्वाशी सदा प्राप्त अशा नऊ निधी असल्याने, अपेक्षित अर्थाची सिद्धी तत्क्षणीच घडून येते।

Verse 56

इति तस्य वचः श्रुत्वा स्मृतदेवाभवत्क्रमात् । विसृज्य मौनं शनकैर्विहसंती तमब्रवीत्

त्याचे वचन ऐकून ती क्रमाने देवस्मरणात आली; मग हळूहळू मौन सोडून हसत त्याला म्हणाली।

Verse 57

अहं बलवतो भार्या भविष्यामि तपश्चिरम् । करोमि यद्यसि बली बलं दर्शय मे निजम्

मी दीर्घ तप करून खऱ्या बलवानाची पत्नी होईन; तू खरोखर बली असशील तर तुझे निज बल मला दाखव।

Verse 58

विरच स्त्रीस्वभावं स्वं श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्थितम् । हते कोयमिति क्रोधान्ननर्द महिषासुरः

विरचचे स्त्रीस्वभावाविषयी वचन ऐकून महिषासुर क्रोधाने उभा राहिला व गर्जला—“हिला मारल्यावर मग कोण उरेल?”

Verse 59

जिघृक्षतं समायांतं वीक्ष्य तं महिषासुरम् । अभूद्दुरासदा दुर्गा कन्या सा ज्वलनाकृतिः

तिला पकडण्याच्या हेतूने पुढे येणाऱ्या महिषासुराला पाहून ती ज्वालारूप कन्या दुर्गा झाली—अजिंक्य, दुर्गम।

Verse 60

महामायां समालोक्य ज्वलंती पुरतः स्थिताम् । स्वयं स महिषाकारो ववृधे मेरुसन्निभः

समोर ज्वलंत महामाया पाहून तो महिष-रूप असुर स्वतःच वाढत गेला आणि मेरुपर्वतासारखा विशाल झाला।

Verse 61

कुलभूधरशृंगाणि शृंगाभ्यां मुहुराक्षिपन् । आजुहाव निजां सेनामापूरितदिगंतराम्

तो आपल्या शिंगांनी कुलपर्वतांच्या शिखरांना वारंवार उधळीत, आपलीच सेना हाक मारून बोलावू लागला; ती सेना सर्व दिशांचे दिगंत भरून टाकू लागली।

Verse 62

अथ ब्रह्ममुखा देवाः प्रणम्य विविधायुधैः । पूजयामासुरात्मीयैर्दुर्गां कालाग्निरूपिणीम्

मग ब्रह्मा-प्रमुख देवांनी प्रणाम करून, आपापली विविध आयुधे अर्पून, प्रलयकालाग्नीप्रमाणे रूप असलेल्या दुर्गेची पूजा केली।

Verse 63

पंचहेतीर्हरिः प्रादाद्दश चापि सदाशिवः । ब्रह्मा चतस्रश्च तदा तस्यै मायातिरोहिताः

हरिने तिला पाच अस्त्रे दिली, सदाशिवाने दहा; आणि मग ब्रह्म्यानेही तिला चार—मायाजन्य तिरोभाव-शक्ती—अर्पण केल्या।

Verse 64

दिक्पालाश्च सुराश्चान्ये पर्वताश्च पयोधयः । स्वीयैराभरणैः शस्त्रैरधृष्यास्तामपूजयन्

दिक्पाल, इतर देव, पर्वत आणि समुद्र यांनीही आपापली आभूषणे व शस्त्रे अर्पून त्या अजेय देवीची पूजा केली।

Verse 65

माया सा बहुभिर्हस्तैर्ज्वलदायुधसंचयैः । आबद्धकवचा तूर्णं दुर्गाभूत्सिंहवाहना

ती दिव्य माया अनेक हातांनी ज्वलंत आयुधांचा संच धारण करून, त्वरेने कवच बांधून सिंहवाहिनी दुर्गा झाली।

Verse 66

आपूरितदिशाभोगा तेजस्तत्सोढुमक्षमः । दुर्गाया घोरमालोक्य महिषस्तु पलायितः

तिचे तेज सर्व दिशांच्या विस्तारात भरून गेले; ते सहन न होऊन, दुर्गेचे घोर वैभव पाहताच महिषासुर पळून गेला।

Verse 67

अथ तेजो निजं घोरं प्रज्वलत्सोढुमक्षमम् । पलायमानमालोक्य महिषं सा व्यचिंतयत्

मग आपल्या घोर, प्रज्वलित तेजास सहन न होऊन पळणाऱ्या महिषासुराला पाहून तिने विचार केला।

Verse 68

उपायेन निहंतव्यो दुष्टोऽयं महिषासुरः । मदपूर्वं निवृत्यंते मृगा मृगयुभिर्वने

‘हा दुष्ट महिषासुर उपायानेच मारला पाहिजे। जसे वनात शिकारी आधी मृगांना वळवून थांबवतात, तसे यालाही युक्तीने रोखले पाहिजे।’

Verse 69

दूतोक्तिभिः समाकृष्य मृद्वीभिर्मर्मवृत्तिभिः । कोपमस्य समुद्भाव्य करिष्येभिमुखं क्षणात्

‘दूताच्या वचनांनी—मृदू पण मर्माला स्पर्श करणाऱ्या बोलांनी—मी त्याला ओढून आणीन; त्याचा कोप जागवून क्षणात त्याला समोर उभे करीन।’

Verse 70

अधर्मवृत्तियुक्तानां धर्मवाक्यपरिश्रवात् । कोपः समुद्भवेत्सद्यः स्वजीवक्षयकारणम्

अधर्मवृत्तीने बांधलेल्यांना धर्मवचनांचे श्रवण होताच तत्क्षणी क्रोध उत्पन्न होतो; तोच क्रोध त्यांच्या स्वतःच्या विनाशाचे कारण ठरतो.

Verse 71

अथवा धर्मबुद्धिस्सन्यदि शांतो भविष्यति । तदा हितोपदेशेन धर्मलोपो न संभवेत्

किंवा त्याच्यात काही धर्मबुद्धी असेल आणि तो शांत झाला, तर हितोपदेशाने धर्माचा लोप होणार नाही.

Verse 72

तपस्यद्भिः सदा कार्यः कोपत्यागः फलान्वितः । धर्महानिर्न सोढव्या तत्कोपो हि तपः परम्

तपस्वींनी सदैव क्रोधत्यागाचा अभ्यास करावा—तो फलदायी आहे. पण धर्महानी सहन करू नये; कारण धर्मरक्षणार्थ तो (धर्म्य) क्रोधच परम तप आहे.

Verse 73

इति संचिंत्य सा गौरी नाम्ना सुरगुरुं मुनिम् । संकल्प्य वानरमुखं प्राहिणोदसुरं प्रति

असे चिंतन करून त्या गौरीने ‘सुरगुरु’ नावाच्या मुनीला—वानरमुख रूप धारण करून—असुराकडे पाठविले.

Verse 74

गच्छ त्वं मायया युक्तो महर्षे वानरानन । महिषं बोधयित्वा च वचनं शीघ्रमाव्रज

हे वानरानन महर्षे! मायायुक्त होऊन तू जा; महिषाला बोध करून त्याचे वचन घेऊन शीघ्र परत ये.

Verse 75

मैव त्वमरुणाद्रीशमुपपीडय दुर्मते । अत्र दुर्मनसां वीर्यमदृश्यं भवति क्षणात्

अरे दुर्मते! अरुणाद्रीश्वराला कधीही पीडा देऊ नकोस। येथे दुष्टमनांच्या बळाचा प्रभाव क्षणातच नाहीसा होतो।

Verse 76

न कलेरुपतापोऽत्र नासुरैरपि पीडनम् । न साहसं च शुभदं शिवभक्तिमतामपि

येथे कलियुगाचा संताप नाही, असुरांकडूनही पीडा नाही। आणि शिवभक्तांनाही उतावळे धाडस शुभ ठरत नाही।

Verse 77

पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैर्लब्धवीर्यमहोदयः । मा त्वं शोणाचलेशाग्नौ शलभत्वं भजासुर

पूर्वजन्मीच्या पुण्यांनी तुला महान बळ व उत्कर्ष लाभला आहे। हे असुरा! शोणाचलेश्वराच्या अग्नीत पतंगासारखा भस्म होऊ नकोस।

Verse 78

शिवेन दत्ता विभवास्तव पूर्वतपोबलात् । दह्येरन्यत्र तरसा दाववह्नौ यथा द्रुमाः

तुझ्या पूर्व तपोबलामुळे शिवाने तुला हे वैभव दिले आहे। अन्यत्र ते त्वरेने जळून जाईल—जसे दावाग्नीत वृक्ष भस्म होतात।

Verse 79

अत्र धर्मात्मनां वासः शिवभक्तिमतां सदा । परपीडाप्रसक्तानां भवेद्रोगशतावृतः

येथे सदा धर्मात्मे व शिवभक्त यांचा वास असतो। परपीडेत आसक्त असणारे मात्र शेकडो रोगांनी ग्रस्त होतात।

Verse 80

ऐश्वर्य्यमतुलं प्राप्तो बलमन्यद्दुरासदम् । किमर्थं स्वल्पबुद्धिः सन्स्वदोषैर्नाशमेष्यसि

तुला अतुलनीय ऐश्वर्य आणि अजेय बळ प्राप्त झाले आहे. मग तू क्षुद्र बुद्धीचा होऊन स्वतःच्या दोषांनी विनाश का ओढवून घेत आहेस?

Verse 81

मया कन्या पुनर्दृष्टा विशेषादबला मता । अंतर्गतोरुणाद्रीश एतस्मात्सा विशिष्यते

मी त्या कन्येला पुन्हा पाहिले, ती विशेषतः अबला वाटते. हे अरुणाचलेश्वर, आपण तिच्या अंतरात असल्यामुळे ती विशेष ठरते.

Verse 82

अथवा युक्तिभेदैस्त्वं शास्त्रैर्वा शिवसंमतैः । अनिग्राह्यमनोवृत्तिरात्मसैन्यं समानय

किंवा विविध युक्तींनी अथवा शिवसंमत शास्त्रांनी, आपल्या अनिर्बंध मनोवृत्तीला आवर घालून तू आपले सैन्य घेऊन ये.

Verse 83

येन लोकान्समस्तांस्त्वं बाधसे बलगर्वितः । तत्सैन्यं तव वृद्धं च क्षणाद्धक्ष्यामि तेजसा

बळाच्या गर्वाने उन्मत्त होऊन ज्या सैन्याच्या जोरावर तू सर्व लोकांना त्रास देतोस, त्या तुझ्या विशाल सैन्याला मी माझ्या तेजाने क्षणात भस्मसात करीन.

Verse 84

आनीय सकलं सैन्यमग्रे स्थापय सायुधम् । सद्यस्त्वात्मबलैः सृष्टेः संहरिष्यामि तत्क्षणात्

तुझे सर्व सशस्त्र सैन्य आणून माझ्यासमोर उभे कर. मी माझ्या आत्मबळाने त्याच क्षणी त्यांचा संहार करीन, जसा सृष्टीचा लय होतो.

Verse 85

मच्छस्त्र परिकृत्तस्य ससैन्यस्य तवायुषः । मुक्तिरत्रैव भविता को जानाति शिवेहितम्

माझ्या शस्त्राने तुझा व तुझ्या सैन्याचा प्राणच्छेद झाला तरी, इथेच तुला मोक्ष लाभू शकतो—शिवाची इच्छा कोण जाणू शकेल?

Verse 86

वार्यमाणोऽपि पूर्वेण कर्मणा प्रेरितो जनः । अवशः कर्म कुरुते भुंक्ते च सदृशं फलम्

पूर्वकर्माच्या प्रेरणेने मनुष्य रोखले तरीही विवश होऊन कर्म करतो; आणि त्या कर्मासारखेच फळ भोगतो.

Verse 87

त्वयापि करुणावाक्यं वक्तव्यं किल भूरिभिः । अकार्यविनिवृत्त्यर्थं नित्यधर्मानुपालने

तुलाही वारंवार करुणामय वचन बोलणे आवश्यक आहे, जेणेकरून अकार्य थांबेल आणि नित्यधर्माचे पालन दृढ राहील.

Verse 88

इति गौर्या समादिष्टा वाचं कपिमुखो मुनिः । दूतः सन्सर्वमाचष्ट महिषस्याग्रतः स्थितः

अशा रीतीने गौरीने आज्ञा दिल्यावर, वानरमुख मुनि दूत म्हणून महिषासमोर उभा राहून सर्व संदेश जसा आहे तसा सांगू लागला.

Verse 89

सोऽपि सर्वं समाकर्ण्य क्रोधवेगसमाकुलः । तं भक्षयितुमारेभे सोपि मायाबलाद्ययौ

तोही सर्व ऐकून क्रोधाच्या वेगाने व्याकुळ झाला आणि त्याला गिळून टाकायला धावला; पण तो मायाबळाने निसटून गेला.

Verse 90

अथ सैन्यं निजं सर्वं समाहूय दुराशयः । सन्नद्धं सायुधं योद्धुमादिशल्लोकभीषणम्

तेव्हा त्या दुराशयीने आपले सर्व सैन्य एकत्र बोलावून, कवचधारी व शस्त्रसज्ज करून, लोकांना भयभीत करणाऱ्या युद्धासाठी निघण्याची आज्ञा दिली।

Verse 91

युगांतसमयोद्वेलचतुरर्णवसंनिभम् । सैन्यानां सैन्यमतुलं शोणाद्रिं पर्यवेष्टयत्

युगांतकाळी उफाळलेल्या चार समुद्रांसारखे भासणारे, सेनांचे ते अतुल सैन्य शोनाद्रीला सर्व बाजूंनी वेढून राहिले।

Verse 92

अथ गौरी समालोक्य दैत्यानां सैन्यमद्भुतम् । ससर्ज तैजसाञ्शूरान्घोरान्भूतगणान्बहून्

तेव्हा गौरीने दैत्यांचे अद्भुत सैन्य पाहून, तेजस्वी, शूर व घोर असे अनेक भूतगणांचे दल उत्पन्न केले।

Verse 93

एकपादाक्षिचरणा लंबकर्णपयोधराः । पाणिपादशिरःकुक्षिवक्त्राः केचिद्विनिर्गताः

काही एकपायी, काहींचा डोळाच पाय आणि काहींचा पायच डोळा; लांब कान व लोंबते स्तन असलेले; तसेच हात-पाय, शिर, पोट व मुख यांची विचित्र जुळणी असलेले काही प्रकट झाले।

Verse 94

अहं ग्रसामि सकलमपर्याप्तमिदं मम । अहमेव हनिष्यामि दैत्यसैन्यमशेषतः

“मी सर्व काही गिळून टाकीन—हे माझ्यासाठी अपुरे आहे! मी एकटाच दैत्यसैन्याचा पूर्ण नाश करीन.”

Verse 95

किं त्वयात्र पुनः कार्यं वीक्ष्य त्वं तिष्ठ केवलम् । अहमेवात्र योत्स्यामीत्यभाषंत परस्परम्

इथे पुन्हा तुला काय करावयाचे? तू फक्त उभा राहून पाहा. मीच इथे युद्ध करीन—असे ते परस्पर म्हणाले.

Verse 96

तेषां कथयतां शंखं गणानां योगिनीगणैः । अधमत्सा भगवती हंतुं तद्दैत्यमंडलम्

गण बोलत असतानाच, योगिनीगणांनी शंखनाद केला; तेव्हा भगवती देवी त्या दैत्य-मंडळाचा संहार करण्यासाठी वेगाने पुढे धावल्या.

Verse 97

आलोक्य तां तथारूपामापतंस्तस्य सैनिकाः । दर्शयंतः स्ववीर्याणि स्वामिनोग्रे धृतायुधाः

तिला त्या भयंकर रूपात पाहून त्याचे सैनिक धावून आले; स्वामीसमोर शस्त्रे उचलून, आपले शौर्य दाखवीत पुढे सरसावले.

Verse 98

ववृषुः शस्त्रवर्षाणि दैत्याः प्रतिदिगन्तरम् । बाणैः कार्मुकनिर्मुक्तैस्तानि सा तु न्यवारयत्

दैत्यांनी सर्व दिशांना शस्त्रवृष्टी केली; पण देवीने धनुषातून सोडलेल्या बाणांनी ते सर्व रोखून धरले.

Verse 99

रथानां वारणेंद्राणां हयानां लक्षकोटिभिः । युयुधुर्भूतवेताला देव्या सृष्टास्तु दुर्जयाः

लक्ष-कोटी रथ, गजराज आणि घोड्यांसह, देवीने सृष्ट केलेले दुर्जेय भूत-वेताळ युद्ध करू लागले.

Verse 100

मातरो विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः । सृष्टाश्च तेजसा भूयः पिशाचाः प्रेतराक्षसाः

विविध रूपांच्या मातृका, डाकिणी व योगिनीगण प्रकट झाले; आणि पुन्हा देवीच्या प्रचंड तेजाने पिशाच, प्रेत व राक्षसही विपुल प्रमाणात उत्पन्न झाले।

Verse 101

देव्या सृष्टेन सैन्येन दुर्जयेन महासुराः । भक्षिताश्चूर्णिता भिन्ना दारिता निहताः क्षणात्

देवीने निर्माण केलेल्या अजेय सैन्याने महाअसुरांना क्षणातच गिळून टाकले, चिरडले, फोडले, फाडले आणि ठार केले।

Verse 102

देवी च सायुधा दृष्टा ज्वलंती निहतासुरैः । नृत्यद्भूतगणैर्भुक्तै रक्तैर्मांसैश्च तोषितैः

निहत असुरांच्या मध्ये देवी शस्त्रधारी व ज्वलंत अशी दिसली; आणि भूतगण नाचत होते—रक्त व मांस भक्षण करून तृप्त व संतुष्ट झालेले।

Verse 103

यदा कैलासशिखरात्प्राप्ता कर्त्तुं तपो भुवम् । तदा समागताः काश्चिन्मातृका देहगुप्तये

जेव्हा ती कैलासशिखरावरून पृथ्वीवर तप करण्यास आली, तेव्हा तिच्या देहाच्या रक्षणासाठी काही मातृका एकत्र जमल्या।

Verse 104

दुंदुभिः सत्यवत्याख्या तथा चान्तवती परा । सुंदरीति चतस्रस्ता अन्वयुः परिचारिकाः

दुंदुभी, सत्यवती नावाची, तसेच श्रेष्ठ अंतवती आणि सुंदरी—या चार परिचारिका तिच्या मागोमाग चालल्या।

Verse 105

देव्या सृष्टा च चामुंडा दंष्ट्रावलयभीपणा । दैत्यकृत्तिवसा मांसरक्ततृप्ता चचार सा

देवीने सृष्टी केलेली चामुंडा दंष्ट्रांच्या माळेने भयंकर दिसत होती। दैत्यांची कातडी पांघरून, त्यांची चरबी, मांस व रक्त याने तृप्त होऊन ती सर्वत्र संचार करू लागली।

Verse 106

असुरं कंचिदाक्रम्य नटनं सा चकार ह

एका असुराला तुडवून तिने नृत्य केले।

Verse 107

अथ तां समवेक्ष्य दुर्मदो हि ज्वलयामास च कोपवह्निना सः । अतितीव्रविवृत्तभीष्मनेत्रश्रुतिशृंगाग्रविभिन्नमेघजालः

तिला पाहताच तो दुष्ट मदांध क्रोधाग्नीने प्रज्वलित झाला. त्याचे भयानक डोळे अतितीव्रतेने विस्फारले, आणि कान व शिंगांच्या टोकांनी मेघसमूहही फाटून गेला।

Verse 108

ज्वलदग्निशिखाभदीर्घजिह्वापरिलीढोन्नतशैलशृंगभागः । अवनिं दलयन्खुराभिघातैरसकृत्पांसुभिरास्वनन्दिगंतान्

ज्वलंत अग्निशिखेसारख्या दीर्घ जिभेने तो उंच पर्वतशिखरे चाटीत होता. खुरांच्या आघातांनी तो वारंवार भूमी दळीत धुळीचे लोट उडवीत, हिणहिणत-फुसफुसत पुढे झेपावला।

Verse 109

अतिघर्घर दीर्घघोरनादस्फुटदंडभ्रममोहितामरो यः । धृतवालधिदंडताड्यमानप्रतिशीर्णामितशस्त्रवर्षसंघः

त्याने अतिशय कर्कश, दीर्घ व घोर गर्जना केली, ज्याने देवताही मोहून गेले. आणि शेपटीसारख्या दंडाच्या प्रहाराने रोखला गेला तरी, पडणाऱ्या असंख्य शस्त्रवृष्टीचे समूह तो चुरडून टाकीत होता।

Verse 110

मृतये व्यगमद्बलित्रयाढ्यां मृगराजस्थितिभासुरां भवानीम्

तो मृत्यूस सामोरा जाण्यास भवानीकडे गेला—त्रिवलींनी शोभित, सिंहस्थितीत तेजस्विनी।