Adhyaya 34

Verse 1

व्यास उवाच । एवं रामेण धर्मज्ञ जीर्णोद्धारः पुरा कृतः । द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन च

व्यास म्हणाले—“अशा प्रकारे धर्मज्ञ रामाने प्राचीन काळी जीर्णोद्धार केला—द्विजांच्या हितासाठी आणि श्रीमातेच्या वचनानुसारही.”

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं शासनं ब्रह्मन्रामेण लिखितं पुरा । कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमंदिरे

युधिष्ठिर म्हणाला—“हे ब्रह्मन्, रामाने पूर्वी कोणते शासनपत्र लिहिले होते? कृपा करून सांगावे—त्रेतायुगात सत्य-मंदिरात (जारी केलेले) ते.”

Verse 3

व्यास उवाच । धर्मारण्ये वरे दिव्ये बकुलार्के स्वधिष्ठिते । शून्यस्वामिनि विप्रेंद्र स्थिते नारायणे प्रभौ

व्यास म्हणाले—हे विप्रेंद्र! दिव्य व श्रेष्ठ धर्मारण्यात, जिथे बकुलार्क आपल्या पीठावर प्रतिष्ठित आहे, तेथे शून्यस्वामिन्-क्षेत्री प्रभु नारायण विराजमान होते।

Verse 4

रक्षणाधिपतौ देवे सर्वज्ञे गुणनायके । भवसागर मग्नानां तारिणी यत्र योगिनी

तेथे रक्षणाधिपती देव—सर्वज्ञ व गुणनायक—विराजमान आहेत; आणि तेथेच ‘तारिणी’ नामक योगिनी भवसागरात बुडालेल्यांना तारते।

Verse 5

शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः । शृणु ताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः

ऐक—तेथे राघव रामाच्या नावाने असलेला शासनलेख, धर्मशास्त्रानुसार रचलेला, ताम्रपत्रावर लिहिलेला आहे।

Verse 6

महाश्चर्यकरं तच्च ह्यनेकयुगसंस्थितम् । सर्वो धातुः क्षयं याति सुवर्णं क्षयमेति च

ते खरोखर महाश्चर्यकारक आहे, अनेक युगांपर्यंत टिकलेले; कारण सर्व धातू क्षय पावतात, सुवर्णही क्षीण होते।

Verse 7

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम् । अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते

प्रत्यक्ष दिसते, पुत्रा! द्विजांचे हे शासनपत्र अक्षय आहे; कारण तेथे ताम्राच्या अविनाशाचे कारण विद्यमान आहे।

Verse 8

वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते । पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत

हे भारत! वेदांनी जे सर्व सांगितले आहे ते खरे तर विष्णूच असे म्हटले जाते; तसेच पुराणे, वेद आणि धर्मशास्त्रे यांतही हेच निरूपण आहे.

Verse 9

सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः । नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः

सर्वत्र विष्णूचे गान होते—विविध भावांचा आश्रय घेऊन; विविध देशांच्या विविध धर्मांत, विविध धर्माचार पाळणाऱ्यांकडून.

Verse 10

नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते । अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषो त्तमः

जरी अनेक भेदांनी त्याचे चिंतन केले जाते, तरी सर्वत्र हेच समजले जाते—‘विष्णूच आहे.’ पुराणांनी स्तुत केलेला तो पुरुषोत्तम साक्षात् अवतीर्ण झाला आहे.

Verse 11

देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च । तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत

देवांच्या शत्रूंच्या विनाशासाठी आणि धर्मसंरक्षणासाठी, हे पुत्रा! हे शासन (आज्ञा) दिले गेले—जे स्वभावतः अविनाशी आहे.

Verse 12

यस्य प्रतापादृषद स्तारिता जलमध्यतः । वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः

ज्याच्या प्रतापाने जलमध्यात शिळा तरंगू लागल्या; वानरांनी लंकेला वेढा घातला; आणि राक्षस सहजतेने मारले गेले.

Verse 13

मुनिपुत्रं मृतं रामो यमलोकादुपानयत् । दुंदुभिर्निहतो येन कबंधोऽभिहतस्तथा

रामाने मुनिपुत्र मृत असूनही यमलोकातून परत आणला। त्यानेच दुंदुभीचा वध केला आणि कबंधालाही तसेच ठार केले।

Verse 14

निहता ताडका चैव सप्तताला विभेदिताः । खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः

ताडका देखील निहत झाली आणि सात ताळवृक्ष भेदले गेले। खर व दूषण यांचा संहार झाला, तसेच महासुर त्रिशिराही मारला गेला।

Verse 15

चतुर्दशसहस्राणि जवेन निहता रणे । तेनेदं शासनं दत्तमक्षयं न कथं भवेत्

रणांगणात चौदा हजार जण वेगाने निहत झाले. अशा पुरुषाने हे शासन दिले आहे, तर ते अक्षय कसे नसेल?

Verse 16

स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु । देशकालादिकं सर्वं लिलेख विधिपूर्वकम्

तेथे त्याने स्वतः आपल्या वंशाचे वर्णन लिहिले आणि देश-काल इत्यादी सर्व तपशील विधिपूर्वक नोंदविले।

Verse 17

स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ । चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामो दशरथात्मजः

तेथे त्याने स्वतःच्या मुद्रेने चिन्हित केलेले ते त्रिवेदज्ञांना अर्पण केले. दशरथपुत्र रामाचे वय चव्वेचाळीस वर्षे होते।

Verse 18

तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्तं किल भारत । तत्र स्वर्णोपमं चापि रौप्योपमम थापि च

त्या वेळी, हे भारत, खरोखर एक महान् आश्चर्य प्रकट झाले. तेथे सुवर्णासारखी व रौप्यासारखी अशी अनेक अद्भुत दृश्ये प्रादुर्भूत झाली.

Verse 19

उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम् । स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत्

तीर्थस्थानी जल प्रवाहित झाले, जे देव, ऋषी व पितरांना तृप्त करणारे होते. ते कार्य सूर्याने आपल्या वंशनायकाच्या समोरच केले.

Verse 20

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च । रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम्

ते महान् आश्चर्य पाहून रामाने विष्णूची पूजा केली; आणि रामाच्या अद्भुत लेखनरचनेने धर्मशासन लिहिले गेले.

Verse 21

यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम् । कुर्वते नैव यस्माच्च तस्मान्निखिलरक्षकम्

हे पाहून सर्व द्विज संसारभयातून उत्पन्न होणारे बंधन पुन्हा करीत नाहीत. म्हणून हे सर्वांचे रक्षक आहे.

Verse 22

ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये । तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा

जे अत्यंत पापी, दुराचारी आणि मित्रद्रोहात रत आहेत—त्यांच्या प्रबोधनासाठी त्याने पूर्वी याची प्रसिद्धी केली.

Verse 23

रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके । वाक्यानीमानि श्रूयंते शासने किल नारद

हे नारद! रामरेखांनी अलंकृत अशा त्या विचित्र ताम्रपट्ट-शासनावर ही वचने परंपरेने ऐकू येतात.

Verse 24

आस्फोटयंति पितरः कथयंति पितामहाः । भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति

पितर आनंदाने टाळ्या वाजवितात आणि पितामह म्हणतात—‘आमच्या कुळात भूमिदाता जन्मला; तोच आम्हांला तारेल.’

Verse 25

बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् । यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम्

ही पृथ्वी अनेक राजांनी अनेक प्रकारे भोगली आहे; ज्या वेळी ज्याची भूमी, त्या वेळी त्यालाच तिचे फल मिळते.

Verse 26

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्

भूमिदाता साठ हजार वर्षे स्वर्गात वास करतो; पण जो भूमी हिसकावतो आणि जो त्या हिसकावण्यास अनुमती देतो, ते तितक्याच काळ नरकात जातात.

Verse 27

संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च । पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम्

संदंशांनी छळला जाऊन, मुद्गरांनी प्रहार होऊन, आणि पाशांनी घट्ट बांधला जाऊन तो रोरव नरकात महाशब्दाने आक्रोश करतो.

Verse 28

ताड्यमानः शिरे दंडैः समालिंग्य विभावसुम् । क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम्

दांड्यांनी शिरावर ताडला जाऊन, धगधगत्या अग्नीला आलिंगन करण्यास विवश होऊन, आणि वस्तऱ्याने कापला जात तो रोरव नरकात महाघोषाने आक्रोश करीत राहतो।

Verse 29

यमदूतैर्महाघोरैर्ब्रह्मवृत्तिविलोपकः । एवंविधैर्महादुष्टैः पीड्यंते ते महागणैः

ब्राह्मणाची उपजीविका हिरावणारा, यमाचे अतिभयंकर दूत—अशा महादुष्ट यातनादात्यांच्या मोठ्या गणांनी—अत्यंत छळला जातो।

Verse 30

ततस्तिर्यक्त्वमाप्नोति योनिं वा राक्षसीं शुनीम् । व्यालीं शृगालीं पैशाचीं महाभूतभयंकरीम्

त्यानंतर तो तिर्यक्‌-योनीत पडतो—किंवा राक्षसी, कुत्री, नागीण, कोल्हीण अथवा पिशाची अशा योन्यांत—महाभूतासारखा भयप्रद होतो।

Verse 31

भूमेरंगुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत् । भूमेरंगुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्

जो भूमीचा एक अंगुळही हडप करतो, तो पाप कसे करणार नाही? आणि जो भूमीचा एक अंगुळही दान देतो, तो पुण्य कसे करणार नाही?

Verse 32

अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च । कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः

भूमिदात्यास हजार अश्वमेध, शंभर राजसूय आणि शंभर कन्यादान यांइतकेच फळ प्राप्त होते।

Verse 33

आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः । संतानं वर्द्धते नित्यं भूमिदः सुखमश्मुते

भूमिदान करणाऱ्याचे आयुष्य, यश, सुख, प्रज्ञा, धर्म, धान्य, धन व विजय नित्य वाढतात; त्याची संततीही सदैव समृद्ध होते. भूमिदाता खरोखरच कल्याण प्राप्त करतो.

Verse 34

भूमेरंगुलमेकं तु ये हरंति खला नराः । वंध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः । कृष्णसर्पाः प्रजायंते दत्तदायापहारकाः

जे दुष्ट मनुष्य भूमीचा एक अंगुळभरही भाग हिरावून घेतात, ते दत्त दायाचा अपहार करणारे होऊन पुन्हा वंध्य अरण्यात, पाण्याविना प्रदेशात व कोरड्या पोकळ वृक्षांत राहणारे कृष्णसर्प म्हणून जन्म घेतात.

Verse 35

तडागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन वा । गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता विशुध्यति

भूमी हरण करणारा केवळ तेव्हाच विशुद्ध होतो—हजार तळ्यांच्या पुण्याने, किंवा शंभर अश्वमेध यज्ञांच्या पुण्याने, अथवा एक कोटी गायींच्या दानाने.

Verse 36

यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत

येथे जे धन व दान धर्म, अर्थ व यश देणारे आहेत आणि जे उदारतेने ब्राह्मणांना अर्पण केले आहेत—ते कोणता साधुपुरुष पुन्हा परत घेईल?

Verse 37

चलदलदललीलाचंचले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये । अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः

कमळपानांच्या डोलत्या लीलासारखा हा जीव-लोक चंचल आहे आणि संसारातील सर्व सुख तृणकणासारखे तुच्छ आहे; जो दुराशेने ब्राह्मणांचे शासनपत्र (दानपत्र) हिरावून घेतो, तो नरकाच्या गहन गर्तेतील आवर्तात पडण्यास उतावळा होतो.

Verse 38

ये पास्यंति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यंति भुक्त्वाखिलां नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा । यत्किंचिद्भुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः

राजे ही पृथ्वी पाळतात आणि तिला पूर्ण भोगून निघून जातात; पण धरा कोणासोबत जात नाही—न गेलेल्याबरोबर, न जाणाऱ्याबरोबर, न जाणार्‍याबरोबर. भूमीवरील सर्व काही नश्वर आहे; केवळ कीर्तीच परम स्थायी आहे. म्हणून ज्यांनी वसुधेचा उपकार केला, त्यांची सत्कीर्ती कधीही लोपत नाही।

Verse 39

एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेव भूभुजाम् । न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्ता वसुंधरा

या लोकी सर्व राजांची एकच भगिनी वसुंधरा आहे। जी भूमी विप्रांना दान दिली आहे ती न भोगावी, न करासाठी घ्यावी।

Verse 40

दत्त्वा भूमिं भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः । सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्भिः

भूमी दान करून रामचंद्र भावी पृथ्वीपतींना पुन्हा पुन्हा विनवितात—‘हा राजांचा समान धर्मसेतू आहे; तुमच्या तुमच्या काळात याचे पालन करावे।’

Verse 41

अस्मिन्वंशे क्षितौ कोपि राजा यदि भविष्यति । तस्याहं करलग्नोस्मि मद्दत्तं यदि पाल्यते

या वंशात पृथ्वीवर जर कोणी राजा होईल, तर मी त्याच्या हाताशी बांधलेला आहे—माझे दान जर नीट पाळले गेले तर।

Verse 42

लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान् । संपूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य च सन्निधौ

दानशासन लिहून, चार वेदांत पारंगत श्रेष्ठ द्विजांचे विधिपूर्वक पूजन करून, धीमान रामाने वसिष्ठांच्या सान्निध्यात ते दान विधिवत् अर्पण केले।

Verse 43

ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्टं रामाज्ञया शुभम् । ताम्रं हैमाक्षरयुतं धर्म्यं धर्मविभूषणम्

रामाच्या शुभ आज्ञेप्रमाणे त्या वाडवांनी तो पवित्र पट्ट स्वीकारला—तांब्याचा, सुवर्णाक्षरांनी अंकित—जो धर्ममय असून धर्माचे भूषण होता।

Verse 44

पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत । चंदनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना

पूजेसाठी, भक्ती व सेवाभावाने त्यांनी त्याचे रक्षण केले; दिव्य चंदन व सुगंधी पुष्पांनी त्याची अर्चना केली।

Verse 45

तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः । अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाः शुभाम्

तसेच सुवर्णपुष्पांनी किंवा पुन्हा रौप्यपुष्पांनी ते वाडव दररोज शुभ पूजा करीत असत।

Verse 46

तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि । सप्तवर्तियुतं राजन्नर्घ्यं प्रकुर्वते द्विजाः

हे राजन्! त्याच्या पुढे निर्मळ तुपाचा सात वातांचा दीप ठेवला; आणि द्विज विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करीत।

Verse 47

नैवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः । रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरंति हि

द्विजोत्तम नित्य भक्तिपूर्वक नैवेद्य अर्पण करीत; आणि ‘राम राम’ हा मंत्र वारंवार उच्चारीत।

Verse 48

अशने शयने पाने गमने चोपवेशने । सुखे वाप्यथवा दुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत्

अशना-शयना, पान, गमन व उपवेशनात—सुखात वा दुःखात—सतत राममंत्राचा जप करावा।

Verse 49

न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् । आयुः श्रियं बलं तस्य वर्द्धयंति दिने दिने

अशा व्यक्तीस दुःख वा दुर्दैव येत नाही, आधि-व्याधीचे भयही नसते; त्याचे आयुष्य, श्री व बल दिवसेंदिवस वाढते।

Verse 50

रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि । नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम्

‘राम’ या नामाने मनुष्य दारुण पापातूनही मुक्त होतो; तो नरकास जात नाही, तर शाश्वत गती प्राप्त करतो।

Verse 51

व्यास उवाच । इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत । प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून्

व्यास म्हणाले—असे करून रामाने स्वतःला कृतकृत्य मानले; मग प्रदक्षिणा घालून अनेक द्विजांना प्रणाम केला।

Verse 52

दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् । ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह

गायी, घोडे, म्हशी व रथ इत्यादींचे विपुल दान देऊन, मग त्याने आपल्या सर्व जनांस हे वचन सांगितले।

Verse 53

अत्रैव स्थीयतां सर्वैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ । यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्त एव च

चंद्र-सूर्य जोवर टिकतील, पृथ्वीपृष्ठावर मेरू जोवर उभा राहील आणि सातही सागर जोवर असतील—तोवर तुम्ही सर्वांनी इथेच स्थिर राहावे।

Verse 54

तावदत्रैव स्थातव्यं भवद्भिर्हि न संशयः । यदा हि शासनं विप्रा न मन्यंते नृपा भुवि

म्हणून तुम्ही निःसंशय इथेच राहिले पाहिजे; कारण, हे विप्रांनो, जेव्हा पृथ्वीवरचे राजे धर्म्य शासन मानत नाहीत।

Verse 55

अथवा वणिजः शूरा मदमायाविमोहिताः । मदाज्ञां न प्रकुर्वंति मन्यंते वा न ते जनाः

किंवा धिटाईचे वणिक मद व मायेने मोहित होऊन माझी आज्ञा पाळणार नाहीत, किंवा ते लोक तिला मान्यही करणार नाहीत।

Verse 56

तदा वै वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः । स्मृतमात्रो हनूमान्वै समागत्य करिष्यति

तेव्हा, हे द्विजांनो, वायुपुत्राचे स्मरण करा; हनुमानाचे केवळ स्मरण होताच तो निश्चयाने येऊन कार्य सिद्ध करील।

Verse 57

सहसा भस्म तान्सत्यं वचनान्मे न संशयः । य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यति भूपतिः

क्षणात तो त्यांना भस्म करील—हे सत्य आहे; माझ्या वचनात संशय नाही। आणि जो भूपती हे रम्य शासन पाळील…

Verse 58

वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धिं प्रदास्यति । ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम्

वायुपुत्र हनुमान त्याला सदैव सुख व समृद्धी देतील. ते पुत्र-पौत्र, साध्वी पत्नी, यश आणि विजयही प्रदान करतात.

Verse 59

इत्येवं कथयित्वा च हनुमंतं प्रबोध्य च । निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः

असे सांगून आणि हनुमंताला बोध करून, श्रीराम सैन्यासह व सर्व परिकरसह परतले.

Verse 60

वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः । श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वी जितो नरैः । अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह

वाद्यांच्या निनादाने सर्व दिशांना त्यांच्या शुभागमनाची घोषणा झाली. श्वेत छत्राने शोभित व सेवकांनी चामरांनी वीजित असे ते अयोध्येस पोहोचून दीर्घकाळ राज्य करू लागले.