Adhyaya 17

Verse 1

व्यास उवाच । दक्षिणे स्थापिता राजञ्छांता देवी महाबला । सा विविधाम्बरधरा वनमालाविभूषिता

व्यास म्हणाले—हे राजन्, दक्षिण दिशेस महाबला शांता देवी प्रतिष्ठापित होती. ती नानाविध वस्त्रे धारण करणारी व वनफुलांच्या माळेने विभूषित होती.

Verse 2

तामसी सा महाराज मधुकैटभनाशिनी । विष्णुना तत्र वै न्यस्ता शिवपत्नी नृपोत्तम

हे महाराज, ती तामसी—मधु व कैटभ यांचा नाश करणारी आहे. हे नृपोत्तम, त्याच स्थानी विष्णूंनी तिला स्थापित केले; ती शिवपत्नी आहे.

Verse 3

सा चैवाष्टभुजा रम्या मेघश्यामा मनोरमा । कृष्णांबरधरा देवी व्याघ्रवाहनसंस्थिता

ती देवी अत्यंत रम्य, अष्टभुजा, मेघासारखी श्यामा व मनोहर आहे. ती कृष्ण वस्त्रे धारण करून व्याघ्रवाहनावर अधिष्ठित आहे.

Verse 4

द्वीपिचर्मपरीधाना दिव्याभरणभूषिता । घंटात्रिशूलाक्षमालाकमंडलुधरा शुभा

ती देवी द्वीपिचर्म परिधान करून दिव्य आभरणांनी अलंकृत आहे. शुभस्वरूपा ती घंटा, त्रिशूल, अक्ष-माळ व कमंडलू धारण करते.

Verse 5

अलंकृतभुजा देवी सर्वदेवनमस्कृता । धनं धान्यं सुतान्भोगान्स्वभक्तेभ्यः प्रयच्छति

अलंकृत भुजांची, सर्व देवांनी नमस्कृत अशी देवी आपल्या भक्तांना धन, धान्य, पुत्रसंतती आणि भोगसुख प्रदान करते.

Verse 6

पूजयेत्कमलै र्दिव्यैः कर्पूरागरुचंदनैः । तदुद्देशेन तत्रैव पूजयेद्द्विजसत्तमान्

दिव्य कमळे, कापूर, अगरु व चंदन यांनी देवीची पूजा करावी; आणि त्याच उद्देशाने तेथेच श्रेष्ठ द्विजांचेही पूजन-सत्कार करावा.

Verse 7

कुमारीर्भोजयेदन्नैर्विविधैर्भक्तिभावतः । धूपैर्दीपैः फलैः रम्यैः पूजयेच्च सुरादिभिः

भक्तिभावाने कुमारिकांना विविध अन्नांनी भोजन घालावे; आणि धूप, दीप, रम्य फळे तसेच शास्त्रोक्त सुरा इत्यादी अर्पणांनी पूजन करावे.

Verse 8

मांसैस्तु विविधैर्दिव्यैरथवा धान्यपिष्टजैः । अन्यैश्च विविधैर्धान्यैः पायसैर्वटकैस्तथा

विविध उत्तम मांसांनी, किंवा धान्याच्या पिठापासून बनविलेल्या पदार्थांनी; तसेच इतर अनेक धान्यांनी, पायस व वटक इत्यादींनीही (नैवेद्य) अर्पण करावे.

Verse 9

ओदनैः कृशरापूपैः पूजयेत्सुसमाहितः । स्तुतिपाठेन तत्रैव शक्तिस्तोत्रैर्मनोहरैः

पूर्ण एकाग्रतेने ओदन, कृशरा व पूप इत्यादींनी पूजन करावे; आणि तेथेच स्तुतीपाठ—मनोहर शक्तिस्तोत्रांचे पठण करावे.

Verse 10

रिपवस्तस्य नश्यंति सर्वत्र विजयी भवेत् । रणे राजकुले द्यूते लभते जयमंगलम्

त्याचे शत्रू सर्वत्र नष्ट होतात आणि तो सर्वत्र विजयी होतो. रणात, राजसभेत आणि द्यूत-क्रीडेतही तो जयाचे शुभ-मंगल प्राप्त करतो.

Verse 11

सौम्या शांता महाराज स्थापिता कुलमातृका । श्रीमाता सा प्रसिद्धा च माहात्म्यं शृणु भूपते

हे महाराज, ती देवी सौम्य व शांत आहे; तिला कुलमातृका म्हणून स्थापित केले आहे. ती ‘श्रीमाता’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; हे भूपते, तिचे माहात्म्य ऐका.

Verse 12

कुलमाता महाशक्तिस्तत्रास्ते नृपसत्तम । कुमारी ब्रह्मपुत्री सा रक्षार्थं विधिना कृता

हे नृपश्रेष्ठ, तेथे कुलमाता—महाशक्ती—विराजमान आहे. ती कुमारी, ब्रह्माची कन्या असून रक्षणासाठी विधिनुसार स्थापित केली आहे.

Verse 13

स्थानमाता च सा देवी श्रीमाता साभिधानतः । त्रिरूपा सा द्विजातीनां निर्मिता रक्षणाय च

तीच देवी स्थानमाता देखील आहे आणि नावाने ‘श्रीमाता’ म्हणून ओळखली जाते. ती त्रिरूपा असून द्विजांची रक्षणासाठीही निर्मिली आहे.

Verse 14

कमण्डलुधरा देवी घण्टाभरणभूषिता । अक्षमालायुता राजञ्छुभा सा शुभरूपिणी

हे राजन्, ती देवी कमंडलू धारण करते, घंटा-आभरणांनी भूषित आणि अक्षमालेने युक्त आहे; ती शुभा, शुभरूपिणी आहे.

Verse 15

कुमारी चादिमाता च स्थानत्राणकरापि च । दैत्यघ्नी कामदा चैव महामोहविनाशिनी

ती कुमारी व आदिमाता आहे; पवित्र स्थानाचे रक्षण करणारी आहे। ती दैत्यसंहारिणी, धर्मोचित कामना देणारी आणि महामोह नाश करणारी आहे।

Verse 16

भक्तिगम्या च सा देवी कुमारी ब्रह्मणः सुता । रक्तांबरधरा साधुरक्तचंदनचर्चिता

ती देवी कुमारी भक्तीनेच प्राप्त होते; ती ब्रह्माची कन्या आहे। लाल वस्त्रे धारण करणारी, मंगलस्वरूपा, आणि रक्तचंदनाने लेपित आहे।

Verse 17

रक्तमाल्या दशभुजा पंचवक्त्रा सुरेश्वरी । चंद्रावतंसिका माता सुरा सुरनमस्कृता

रक्तमाळेने भूषित, दहा भुजांची व पाच मुखांची ती सुरेश्वरी आहे। चंद्र ज्यांचे अलंकार आहे अशी ती माता देव-दैत्य दोघांकडूनही वंदिली जाते।

Verse 18

साक्षात्सरस्वतीरूपा रक्षार्थं विधिना कृता । ओंकारा सा महापुण्या काजेशेन विनिर्मिता

ती साक्षात् सरस्वतीरूप आहे; रक्षणासाठी विधी (ब्रह्मा) यांनी निर्मिली आहे। ती ओंकारस्वरूपिणी, महापुण्यदायिनी, आणि काजेशाने प्रकट केलेली आहे।

Verse 19

ऋषिभिः सिद्धयक्षा दिसुरपन्नगमानवैः । प्रणम्यांघ्रियुगा तेभ्यो ददाति मनसेप्सितम्

ऋषी, सिद्ध, यक्ष, देव, नाग आणि मानव—सर्वजण तिच्या चरणयुगलास नमस्कार करतात; आणि ती त्यांना मनोवांछित फल देते।

Verse 20

पालयन्ती च संस्थानं द्विजातीनां हिताय वै । यथौरसान्सुतान्माता पालयन्तीह सद्गुणैः

ती द्विजांच्या हितासाठी या पवित्र संस्थानाचे रक्षण करते; जशी माता स्नेह व सद्गुणांनी आपल्या औरस पुत्रांचे पालन करते, तशीच ती येथे पालन करते।

Verse 21

अथ पालयती देवी श्रीमाता कुलदेवता । उपद्रवाणि सर्वाणि नाशयेत्सततं स्तुता

अशा रीतीने रक्षण करणारी देवी—श्रीमाता, कुलदेवता—सतत स्तुती केली असता सर्व उपद्रवांचा नाश करते।

Verse 22

सर्वविघ्नोपशमनी श्रीमाता स्मरणेन हि । विवाहे चोपवीते च सीमंते शुभकर्मणि

केवळ स्मरणानेच श्रीमाता सर्व विघ्ने शांत करते—विशेषतः विवाह, उपनयन (जनेऊ) आणि सीमंतोन्नयन अशा शुभकर्मांत।

Verse 23

सर्वेषु भक्तकार्येषु श्रीमाता पूज्यते सदा । यथा लंबोदरं देवं पूज यित्वा समारभेत्

भक्तांच्या सर्व कार्यांत श्रीमातेची पूजा नेहमी केली जाते; जसे लंबोदर देव (गणेश) पूजूनच कार्यास आरंभ करतात।

Verse 24

कार्यं शुभं सर्वमपि श्रीमातरं तथा नृप । यत्किंचिद्भोजनं त्वत्र ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति

हे नृपा! प्रत्येक शुभ कार्यात त्याचप्रमाणे श्रीमातेचेही पूजन-सन्मान करावा; आणि येथे जे काही अन्न उपलब्ध असेल ते ब्राह्मणांना अर्पण करावे।

Verse 25

अथवा विनिवेद्यं च क्रियते यत्परस्परम् । अनिवेद्य च तां राजन्कुर्वाणो विघ्नमेष्यति

किंवा, हे राजन्! परस्पर व्यवहारात जे काही केले जाते, ते प्रथम देवीस निवेदन करूनच करावे. तिचे निवेदन न करता जो करतो, तो निश्चयच विघ्नांना सामोरा जातो.

Verse 26

तस्मात्तस्यै निवेद्याथ ततः कर्म समारभेत् । तद्वरेणाखिलं कर्म अविघ्नेन हि सिद्धति । हेमंते शिशिरे प्राप्ते पूजयेद्धर्मपुत्रिकाम्

म्हणून प्रथम तिच्यास निवेदन करून मगच कर्म आरंभावे. तिच्या वराने सर्व कर्म निःविघ्न सिद्ध होते. हेमंत व शिशिर ऋतू आल्यावर धर्मपुत्रिकेची पूजा करावी.

Verse 27

हेमपत्रे समालिख्य राजते वाथ कारयेत् । पादुकां चोत्तमां राजञ्छ्रीमातायै निवेदयेत्

हे राजन्! सुवर्णपत्रावर लिहून—किंवा रौप्यात बनवून—उत्तम पादुका श्रीमातेस निवेदन करावी.

Verse 28

स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा तिलामलकमिश्रितैः । वासोभिः सुमनोभिश्च दुकूलैः सुमनोहरैः

स्नान करून शुचिर्भूत होऊन, तीळ व आवळा मिश्रित द्रव्यांनी; तसेच वस्त्रे, सुगंधी पुष्पे आणि मनोहर सूक्ष्म दुकूल-वस्त्रांनी (पूजन करावे)।

Verse 29

लेपयेच्चंदनैः शुभ्रैः कुकुमैः सिंदुरासकैः । कर्पूरागुरुकस्तूरीमिश्रितैः कर्द्दमैस्तथा

शुभ्र चंदन, कुंकू व लाल सिंदूर यांनी (देवीचे) लेपन करावे; तसेच कापूर, अगरु व कस्तुरी मिश्रित सुगंधी अंगरागांनीही.

Verse 30

कर्णिकारैश्च कह्लारैः करवीरैः सितारुणैः । चंपकैः केतकीभिश्च जपा कुसुमकैस्तथा

कर्णिकार, कह्लार कमळे, पांढरे-तांबडे करवीर, चंपक, केतकी आणि जपा (गुडहळ) फुलांनी भक्तिभावाने पूजन करावे।

Verse 31

यक्षकर्द्दमकैश्चैव विल्वपत्रैरखंडितैः । पालाशजातिपुष्पैश्च वटकैर्माषसंभवैः । पूपभक्तादिदालीभिस्तोषयेच्छाकसंचयैः

यक्ष-कर्दम (सुगंध लेप), अखंड बिल्वपत्रे, पलाश व जाती (जाई) फुले, तसेच उडीदापासून केलेले वडे—पूप, भात इत्यादी पदार्थ व विविध शाकसंचयांनी (देवीला) तृप्त करावे।

Verse 32

धूपदीपादिपूर्वं तु पूजयेज्जगदंबिकाम् । तद्धियैव कुमारीर्वै विप्रानपि च भोजयेत् । पायसैर्घृतयुक्तैश्च शर्करामिश्रितैर्नृप

प्रथम धूप-दीप इत्यादींनी जगदंबिकेचे पूजन करावे। त्याच भावाने, हे नृप, कुमारिका व ब्राह्मणांनाही तुपयुक्त व साखरमिश्रित पायस देऊन भोजन घालावे।

Verse 33

पक्वान्नैर्मोदकाद्यैश्च तर्पयेद्भक्तिभावतः । तर्प्यमाणे द्विजैकस्मिन्सहस्रफलमश्नुते

पक्वान्न, मोदक इत्यादींनी भक्तिभावाने त्यांना तृप्त करावे। अशा रीतीने एक जरी ब्राह्मण तृप्त झाला तरी सहस्रगुण फल मिळते।

Verse 34

दैत्यानां घातकं स्तोत्रं वाचयेच्च पुनः पुनः । एकाग्रमानसो भूत्वा श्रीमातरं स्तुवीय यः

दैत्यांचा घात करणारे स्तोत्र पुन्हा पुन्हा पठण करावे। जो एकाग्र मनाने श्रीमातेची स्तुती करतो (तो महान फल प्राप्त करतो)।

Verse 35

तस्य तुष्टा वरं दद्यात्स्नापिता पूजिता स्तुता । अनिष्टानि च सर्वाणि नाशयेद्धर्मपुत्रिका

स्नान, पूजन व स्तुतीने प्रसन्न झालेली ती धर्मपुत्रिका वरदान देते आणि सर्व अनिष्टांचा नाश करते.

Verse 36

अपुत्रो लभते पुत्रान्नि र्धनो धनवान्भवेत् । राज्यार्थी लभते राज्यं विद्यार्थी लभते च ताम्

अपुत्राला पुत्रप्राप्ती होते, निर्धन धनवान होतो; राज्य इच्छिणारा राज्य मिळवतो आणि विद्येचा साधकही विद्या प्राप्त करतो.

Verse 37

श्रियोर्थी लभते लक्ष्मीं भार्यार्थी लभते च ताम् । प्रसादाच्च सरस्वत्या लभते नात्र संशयः

श्रीची इच्छा करणारा लक्ष्मी प्राप्त करतो, पत्नीची इच्छा करणारा पत्नीही प्राप्त करतो; सरस्वतीच्या प्रसादाने हे मिळते—यात संशय नाही.

Verse 38

अन्ते च परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् । प्राप्नोति पुरुषो नित्यं सरस्वत्याः प्रसादतः

आणि शेवटी सरस्वतीच्या प्रसादाने मनुष्य नित्यच ते परम स्थान प्राप्त करतो, जे देवांनाही दुर्लभ आहे.