Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अतः परं किमभवद्ब्रवीतु द्विजसत्तम । त्वद्वचनामृतं पीत्वा तृप्तिर्नास्ति मम प्रभो

युधिष्ठिर म्हणाला—यानंतर काय घडले? हे द्विजश्रेष्ठ, कृपा करून सांगा. हे प्रभो, तुमच्या वचनामृताचे पान करूनही माझी तृप्ती होत नाही.

Verse 2

व्यास उवाच । अथ किंचिद्गते काले युगांतसमये सति । त्रेतादौ लोलजिह्वाक्ष अभवद्राक्षसेश्वरः

व्यास म्हणाले—नंतर काही काळ गेल्यावर, युगांताचा समय जवळ आला. त्रेतायुगाच्या आरंभी लोलजिह्वाक्ष नावाचा राक्षसांचा अधिपती उत्पन्न झाला.

Verse 3

तेन विद्रावितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । जित्वा स सकलांल्लोकान्धर्मारण्ये समागतः

त्याने चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य पळवून लावले. सर्व लोक जिंकून तो धर्मारण्यात येऊन पोहोचला.

Verse 4

तद्दृष्ट्वा सकलं पुण्यं रम्यं द्विजनिषे वितम् । ब्रह्मद्वेषाच्च तेनैव दाहितं च पुरं शुभम्

ते स्थान सर्वथा पुण्य, रम्य आणि द्विजांनी सेविलेले पाहून, ब्रह्मद्वेषामुळे त्यानेच ते शुभ नगर जाळून टाकले.

Verse 5

दह्यमानं पुरं दृष्ट्वा प्रणष्टा द्विजसत्तमाः । यथागतं प्रजग्मुस्ते धर्मारण्यनिवासिनः

नगर जळताना पाहून द्विजश्रेष्ठ पळून गेले. धर्मारण्यातील निवासी जसे आले होते तसेच परत निघून गेले.

Verse 6

श्रीमाताद्यास्तदा देव्यः कोपिता राक्षसेन वै । घातयंत्येव शब्देन तर्जयित्वा च राक्षसम्

तेव्हा श्रीमाता इत्यादी देव्या त्या राक्षसामुळे अत्यंत क्रुद्ध झाल्या। गर्जनेसारख्या शब्दांनी त्याला तर्जना देत, जणू त्याचा वधच करीत आहेत असे भासले।

Verse 7

समुच्छ्रितास्तदा देव्यः शतशोऽथ सह स्रशः । त्रिशूलवरधारिण्यः शंखचक्रगदाधराः

तेव्हा त्या देव्या उभ्या राहिल्या—शेकडो, किंबहुना हजारो. काही त्रिशूल व वरमुद्रा धारण करणाऱ्या, तर काही शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या होत्या.

Verse 8

कमंडलुधराः काश्चित्कशाखङ्गधराः पराः । पाशांकुशधरा काचित्खड्गखेटकधारिणी

काहींनी कमंडलू धारण केला, तर काहींनी कशा व खड्ग धारण केला. एखादीने पाश व अंकुश घेतला, तर एखादीने खड्ग व खेटक (ढाल) धारण केला.

Verse 9

काचित्परशुहस्ता च दिव्यायुधधरा परा । नानाभरणभूषाढ्या नानारत्नाभिशोभिता

एखादीच्या हाती परशु (कुऱ्हाड) होता, तर एखादी दिव्य आयुधे धारण करणारी होती. नानाविध आभूषणांनी भूषित त्या विविध रत्नांनी झळकत होत्या.

Verse 10

राक्षसानां विनाशाय ब्राह्मणानां हिताय च । आजग्मुस्तत्र यत्रास्ते लोलजिह्वो हि राक्षसः

राक्षसांचा विनाश आणि ब्राह्मणांचे हित यासाठी त्या तेथे गेल्या, जिथे लोलजिह्व नावाचा राक्षस वास्तव्यास होता.

Verse 11

महादंष्ट्रो महाकायो विद्युज्जिह्वो भयंकरः । दृष्ट्वा ता राक्षसो घोरं सिंहनादमथाकरोत्

महादंष्ट्र, महाकाय, विद्युत्सदृश जिह्वा असलेला तो भयंकर राक्षस तिला पाहताच घोर सिंहनाद करू लागला।

Verse 12

तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रयम् । आपूरिता दिशः सर्वाः क्षुभितानेकसागराः

त्या महान् नादाने त्रिभुवन भयभीत झाले; सर्व दिशा त्या ध्वनीने भरून गेल्या आणि अनेक सागर क्षुब्ध झाले।

Verse 13

कोलाहलो महानासीद्धर्मारण्ये तदा नृप । तच्छ्रुत्वा वासवेनाथ प्रेषितो नलकूबरः

हे नृपा! त्या वेळी धर्मारण्यात मोठा कोलाहल झाला. ते ऐकून वासव (इंद्र) यांनी नलकूबरास पाठविले।

Verse 14

किमिदं पश्य गत्वा त्वं दृष्ट्वा मह्यं निवेदय । तत्तस्य वचनं श्रुत्वा गतो वै नलकूबरः

“तू जाऊन पाहा, हे काय आहे; पाहून मला निवेदन कर.” असे वचन ऐकून नलकूबर खरोखर निघून गेला।

Verse 15

दृष्ट्वा तत्र महायुद्धं श्रीमातालोलजिह्वयोः । यथादृष्टं यथाजातं शक्राग्रे स न्यवेदयत्

तेथे श्रीमाता व लोलजिह्व यांच्यातील महायुद्ध पाहून, त्याने जे पाहिले व जे घडले ते सर्व शक्र (इंद्र) यांच्या पुढे निवेदन केले।

Verse 16

उद्वेजयति लोकांस्त्रीन्धर्मारण्यमितो गतः । तच्छ्रुत्वा वासवो विष्णुं निवेद्य क्षितिमागमत्

“येथून धर्मारण्यात जाऊन तो त्रैलोक्याला भयभीत करीत आहे।” हे ऐकून वासव (इंद्र) यांनी विष्णूस निवेदन केले आणि पृथ्वीवर अवतरले।

Verse 17

दाहितं तत्पुरं रम्यं देवानामपि दुर्लभम् । न दृष्टा वाडवास्तत्र गताः सर्वे दिशो दश

देवांनाही दुर्लभ असे ते रम्य नगर जळून गेले. तेथे वाडवा (घोडी) दिसल्या नाहीत; सर्वजणी दहा दिशांना पळून गेल्या.

Verse 18

श्रीमाता योगिनी तत्र कुरुते युद्धमुत्तमम् । हाहाभूता प्रजा सर्वा इतश्चेतश्च धावति

तेथे योगिनी श्रीमाता यांनी उत्तम युद्ध केले. ‘हाय हाय’ करीत सर्व प्रजा घाबरून इकडे-तिकडे धावू लागली.

Verse 19

तच्छ्रुत्वा वासुदेवो हि गृहीत्वा च सुदर्शनम् । सत्यलोकात्तदा राजन्समागच्छन्महीतले

हे ऐकून वासुदेवांनी सुदर्शन चक्र धारण केले आणि, हे राजन्, तेव्हा सत्यलोकातून पृथ्वीवर आले.

Verse 20

धर्मारण्यं ततो गत्वा तच्चक्रं प्रमुमोच ह । लोलजिह्वस्तदा रक्षो मूर्च्छितो निपपात ह

मग धर्मारण्यात जाऊन त्यांनी ते चक्र सोडले. तेव्हा लोलजिह्व नावाचा राक्षस मूर्च्छित होऊन कोसळला.

Verse 21

त्रिशूलेन ततो भिन्नः शक्तिभिः क्रोधमूर्च्छितः । हन्यमानस्तदा रक्षः प्राणांस्त्यक्त्वा दिवं गतः

तेव्हा तो राक्षस त्रिशूळाने भेदला गेला व शक्तींनी आघात झाला; क्रोधाने मूर्च्छित होऊन मार खात-खात त्याने प्राण सोडले आणि स्वर्गास गेला।

Verse 22

ततो देवाः सगंधर्वा हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुस्तं जगन्नाथं सत्यलोकात्समागताः

मग देवगण गंधर्वांसह, हर्षाने भरलेल्या मनांनी, सत्यलोकातून येऊन त्या जगन्नाथाची स्तुती करू लागले।

Verse 23

उद्वसं तत्समालोक्य विष्णुर्वचनमब्रवीत् । क्व च ते ब्राह्मणाः सर्वे ऋषीणामाश्रमे पुनः

ते ठिकाण ओस पडलेले पाहून विष्णू म्हणाला—“आता ते सर्व ब्राह्मण कुठे आहेत? ते पुन्हा ऋषींच्या आश्रमात गेले काय?”

Verse 24

ततो देवाः सगं धर्वा इतस्ततः पलायितान् । संशोध्य तरसा राजन्ब्राह्मणानिदमब्रुवन्

मग देवगण गंधर्वांसह, हे राजन्, इकडे-तिकडे पळून गेलेल्या ब्राह्मणांना वेगाने शोधून काढून त्यांना असे म्हणाले।

Verse 25

श्रूयतां नो वचो विप्रा निहतो राक्षसाधमः । वासुदेवेन देवेन चक्रेण निरकृंतत

“हे विप्रहो, आमचे वचन ऐका—तो राक्षसाधम निहत झाला आहे; देव वासुदेवाने आपल्या चक्राने त्याचा छेद करून टाकला आहे।”

Verse 26

तच्छ्रुत्वा वाडवाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । समाजग्मुस्तदा राजन्स्वस्वस्थाने समाविशन्

ते ऐकून सर्व वाडवा-जन हर्षाने फुललेल्या नेत्रांनी आनंदित झाले. हे राजन्, ते सर्व एकत्र झाले आणि आपल्या-आपल्या स्थानी परत जाऊन पुन्हा स्थिरावले.

Verse 27

श्रीकांताय तदा राजन्वाक्यमुक्तं मनोरमम् । यस्मात्त्वं सत्यलोकाच्च आगतोऽसि जगत्प्रभुः । स्थापितं च पुरं चेदं हिताय च द्विजात्मनाम्

तेव्हा, हे राजन्, श्रीकांतास हे मनोहर वचन सांगितले गेले—“जगत्प्रभु, आपण सत्यलोकातून आला आहात; म्हणून हे नगर द्विजांच्या हितासाठी स्थापिले आहे.”

Verse 28

सत्यमंदिरमिति ख्यातं तदा लोके भविष्यति । कृते युगे धर्मारण्यं त्रेतायां सत्यमंदिरम्

तेव्हा हे लोकांत ‘सत्यमंदिर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. कृतयुगात याचे नाव ‘धर्मारण्य’ आणि त्रेतायुगात ‘सत्यमंदिर’ असेल.

Verse 29

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तथेति प्रतिपद्य च । ततस्ते वाडवाः सर्वे पुत्रपौत्रसमन्विताः

हे ऐकून वासुदेवाने ‘तथास्तु’ म्हणत मान्यता दिली. मग ते सर्व वाडवा-जन पुत्र-पौत्रांसह (एकत्र झाले).

Verse 30

सपत्नीकाः सानुचरा यथापूर्वं न्यवात्सिषुः । तपोयज्ञक्रियाद्येषु वर्तंतेऽध्ययनादिषु

ते पत्नी व अनुचरांसह पूर्वीप्रमाणेच तेथे राहू लागले. ते तप, यज्ञ व धर्मकर्मांत प्रवृत्त राहिले आणि अध्ययनादि साधनांत निरत झाले.

Verse 31

एवं ते सर्वमाख्यातं धर्म वै सत्यमंदिरे

हे धर्मा! सत्याच्या पवित्र धाम ‘सत्यमंदिरा’ विषयी हे सर्व तुला सविस्तरपणे पूर्ण सांगितले आहे।