Avanti Kshetra Mahatmya
Avanti Kshetra Mahatmya
This section is situated in the sacred topography of Avantī, traditionally associated with Ujjayinī (Ujjain) in central India. It presents the region as a Śaiva kṣetra defined by Mahākāla and by a network of tīrthas, liṅgas, and ritual landscapes (including cremation-ground symbolism). The narrative frames Avantī as a comparandum within a pan-Indian pilgrimage hierarchy (e.g., Kurukṣetra, Vārāṇasī, Prabhāsa), thereby integrating local sanctity into an all-India Purāṇic map.
Adhyayas in Avanti Kshetra Mahatmya
71 chapters to explore.
Adhyaya 1
महाकालवनमाहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् | Mahākālavanamāhātmya: Dialogues on the Glory of Mahākāla’s Sacred Grove
अध्याय १ ची सुरुवात मंगलाचरण व शैव-स्तोत्ररूप स्तुतीने होते; येथे महाकाळ लिंगस्वरूप आदिदैवत म्हणून वंदिला आहे. पुढे संवादात उमा प्रमुख तीर्थे व पवित्र नद्यांचा क्रमवार वृत्तांत विचारते. ईश्वर गंगा, यमुना, नर्मदा; कुरुक्षेत्र, गया, प्रभास, नैमिष; केदार, पुष्कर, कायावरोहण इत्यादींचा उल्लेख करून, सर्वांत श्रेष्ठ व परम मंगल असे महाकालवन घोषित करतात. महाकालवन हे विशाल क्षेत्र असून ते घोर मलिनता नष्ट करते, भुक्ति–मुक्ति देते आणि प्रलयकाळातही प्रभावी राहते असे वर्णन येते. उमा तेथील विशेष तीर्थे व लिंगांची अधिक माहिती मागते. यानंतर सनत्कुमार–व्यास प्रसंग येतो. व्यास विचारतो—‘महाकालवन’ हे नाव का, ‘गुह्य’ वन, पीठ, ऊषर व श्मशान असे का म्हणतात, तसेच तेथे निवास, मृत्यू, स्नान व दान यांची फळे काय. सनत्कुमार कारणमीमांसा करतात—तेथे पापांचा क्षय होतो; मातृगणांच्या संबंधामुळे पीठत्व; तेथे मृत्यूने पुनर्जन्म थांबतो; श्मशान-भाव शिवास प्रिय. अध्याय शेवटी इतर तीर्थांपेक्षा गुणित पुण्य-क्रमाने महाकालवनाची सर्वोच्चता सांगून, महाकालपुरात वन-पीठ-क्षेत्र-ऊषर-श्मशान ही पाचही लक्षणे एकत्र असण्याची अद्वितीयता प्रतिपादित करतो.
Adhyaya 2
Mahākāla, Brahmā’s Stuti, and the Origin of Nīlalohita (Rudra)
सनत्कुमार सांगतात की आद्य प्रलयासारख्या अवस्थेत केवळ महाकालच परम अधिपती म्हणून उरले होते. सृष्टीसाठी सुवर्णमय ब्रह्मांड (हिरण्यगर्भ) प्रकट होऊन द्विधा विभागले—खाली पृथ्वी, वर स्वर्ग; मध्यभागी ब्रह्मा उत्पन्न झाले. महाकाल/शिवांनी ब्रह्माला सृष्टीकार्याची आज्ञा दिली. ब्रह्माने ज्ञान मागितल्यावर षडंगांसह वेद प्राप्त केला; तरीही तप करून शिवाची दीर्घ स्तुती केली—त्यांना गुणातीत, तसेच सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचा आधार मानले। शिव वरदानयुक्त संवादात ब्रह्माच्या मानसपुत्र-इच्छेतून नीललोहित (रुद्र) प्रकट करतात आणि ‘ब्रह्मा’ व ‘पितामह’ ही पदवी तत्त्वतः दृढ करतात. रुद्राचे उग्र रूप वर्णिले असून त्यांना हिमालयाकडे पाठविले जाते। यानंतर ब्रह्मा आपल्या सर्जनशक्तीवर गर्व करतात; त्यांच्या पाचव्या मुखाच्या तेजाने देव व्याकुळ होऊन महेश्वराची शरण घेतात. शिव प्रकट होऊन ब्रह्माचा दर्प शमवतात व नखाने पाचवे शिर छेदून ‘कपालिन’ भाव निर्माण करतात. देव महाकाल, कपालिन आणि दुःखहर्ता शिवाची स्तुती करतात; हा अध्याय सृष्टीकथा, स्तोत्रपरंपरा आणि गर्वाविरुद्धची नीती एकत्र सांगतो।
Adhyaya 3
Śiprā-prādurbhāvaḥ and Nara-Nārāyaṇa-saṃbandhaḥ (Origin of the Śiprā and the Nara–Nārāyaṇa Link)
सनत्कुमार सांगतात—तमोगुणाने आच्छादित व क्रुद्ध झालेल्या ब्रह्मदेवांनी आपल्या घामातून एक भयंकर, शस्त्रसज्ज व कवचधारी पुरुष उत्पन्न केला. त्याला रुद्रांकडे पाठविले; रुद्रांनी विचार केला की हा वध्य नाही आणि पुढे विष्णूचा सहचर होईल, म्हणून ते विष्णूच्या आश्रमात गेले. तेथे रुद्र ज्वलंत कपाल-पात्र घेऊन भिक्षा मागतात; विष्णू त्यांची पात्रता ओळखून आपला उजवा बाहू दान करतात. रुद्र त्रिशूळाने तो भेदतात आणि दिव्य रक्तातून शुद्ध, वेगवान नदी प्रकट होते—तीच शिप्रा; तिचे प्रमाण व प्रवाहकालही वर्णिले आहेत. कपाल भरल्यानंतर रक्तमंथनातून मुकुटधारी योद्धा उत्पन्न होतो; रुद्र त्याचे नाव ‘नर’ ठेवतात. रुद्र सांगतात की नर व नारायण युगात युगात एकत्र प्रसिद्ध होतील, लोकांचे रक्षण करतील व देवकार्य सिद्ध करतील. पुढे घामज व रक्तज पुरुषांमध्ये दीर्घ युद्ध होते; देवांच्या निर्णयाने त्याचा शेवट होतो आणि भावी युगांत त्यांचे स्थान ठरते. अध्यायाच्या शेवटी विष्णू ब्रह्मदेवांना प्रायश्चित्त सांगतात—अग्नित्रयाची रचना करून दीर्घकाळ उपासना केल्याने दुष्टसंकल्पजन्य दोषाचे नैतिक परिमार्जन होते।
Adhyaya 4
अग्नितेजःसर्गः तथा नर-उत्पत्तिप्रसङ्गः (Origin of Agni’s Tejas and the Context of Nara’s Emergence)
हा अध्याय प्रश्नोत्तर-रूपातील तत्त्वचर्चा आहे. व्यास विचारतात—कपाल-प्रसंग व विश्वकर्म्याच्या कर्तृत्वाशी जोडलेला अद्भुत धनुर्धर ‘नर’ रुद्र, विष्णू व ब्रह्मा यांच्याशी कसा संबंधित आहे, आणि ब्रह्म्याचे ‘पाचवे मुख’ या कथेत का महत्त्वाचे ठरते. सनत्कुमार उत्तर देताना सृष्टीवर्णन करतात—तप व वैदिक उच्चारानंतर ब्रह्म्याच्या मनातून अग्नीचा प्रादुर्भाव होतो. प्रकट झालेला अग्नी अनियंत्रितपणे खाली उतरताच ब्रह्मा यज्ञरूप आत्म-आहुतींनी त्याला स्थिर व तृप्त करण्याचा प्रयत्न करतात. पुढे ब्रह्मा अग्नीचे विभाजन करून विविध ‘अग्नी’ (अ/इ/उ या स्वर-प्रतीकांनुसार) सूर्य, चंद्र, पृथ्वी व समुद्रादी ठिकाणी—वडवामुख इत्यादी रूपांसह—नियुक्त करतात; तसेच द्विजसमुदायासाठी ‘संस्कृत/संयमित वाणी’ ही शुद्धी व जीवनधारणेची आधारभूत नीती आहे असे सांगतात. यानंतर स्तुतिपर क्रमात ब्रह्मा अग्नीच्या बहुरूप तेजाचे गुणगान करतात आणि सृष्टी-स्थितीचे नियमन करणाऱ्या परमतत्त्वाचे दिव्य दर्शन घडते. शेवटी कथा पुन्हा नर–नारायण चौकटीत येते; फलश्रुतीत ‘तेजःसर्ग’ कथन श्रद्धेने ऐकून समजणाऱ्यास ब्रह्म-सालोक्यादि आध्यात्मिक उन्नती मिळते व यात पशुपती (शिव) यांच्या महिमेचाही निर्देश आहे असे प्रतिपादन होते।
Adhyaya 5
Kuśasthalī-vanavarṇana and Kapāla-nikṣepa (Description of the Kuśasthalī Forest and the Casting Down of the Kapāla)
या अध्यायात व्यास विचारतात की पूर्वीच्या संघर्षानंतर ब्रह्मा, जनार्दन (विष्णू) आणि शंकर यांनी कोणते प्रायश्चित्त किंवा अनुष्ठान केले. सनत्कुमार सांगतात—ब्रह्मा वनातील समिधा इत्यादींनी अग्निहोत्र करीत आहेत आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी बदर्याश्रमात नर-नारायणांचे तप चालू आहे. यानंतर कपाळपाणी शिव कुशस्थलीस येऊन अत्यंत पुण्यदायी वनात प्रवेश करतात. तेथील वृक्ष, वेली, फुले, पक्षी, वारा व ऋतुरम्यता अशी वर्णिली आहे की जणू ते भक्तिभावाने रुद्रांचे स्वागत करीत आहेत; शिवाच्या आगमनाने वन स्वतः पुष्प अर्पण करते. शिव ती स्वीकारून वृक्षांना वर देतात—अग्नी, वायू, जल, सूर्य, वज्र, थंडी इत्यादींपासून अभय, नित्य पुष्प व नित्य यौवन, तसेच इच्छापूर्तीची क्षमता. काही काळ तेथे निवास करून शिव कपाळ भूमीवर टाकतात; त्यामुळे महास्पंदन होऊन समुद्र, पर्वत, दिव्य विमाने आणि त्रैलोक्य हादरते. भयभीत देव कारण जाणण्यासाठी ब्रह्माकडे जातात; ब्रह्मा कपाळधारणेचा प्रसंग—पंचम शिरच्छेद, नारायणाकडून भिक्षा, व कुशस्थलीप्रवेश—सांगून रुद्राला प्रसन्न करण्यासाठी व वरप्राप्तीसाठी त्यांना शिवाकडे नेतात.
Adhyaya 6
महापाशुपतव्रत-दीक्षा, महाकालवन-प्रादुर्भाव, कपालव्रत-विधानम् (Mahāpāśupata Vrata Initiation, Mahākālavana Epiphany, and the Kapāla-vrata Framework)
सनत्कुमार सांगतात की देव पुष्पांनी भरलेल्या वनात महादेवांचा शोध घेत प्रवेश करतात; परंतु कितीही शोधले तरी दर्शन होत नाही. तेव्हा सिद्धान्त स्पष्ट होतो—दिव्यदर्शन अंतःकरणातील पात्रतेवर अवलंबून आहे; शिवप्राप्तीचे उपाय श्रद्धा, ज्ञान आणि तप/योग ही त्रयी असून साकार (सकल) व निराकार (निष्कल) दर्शनाचा भेदही सांगितला आहे. ब्रह्मा देवांना शैव-दीक्षा घेऊन अखंड उपासना करण्यास सांगतात; शैवयज्ञाची तयारी होते आणि देवांना दीक्षा देऊन महापाशुपत-व्रत हे श्रेष्ठ व्रत प्रदान केले जाते. यानंतर शिव भयानक व विविध रूपांच्या गणांनी वेढलेले प्रकट होतात. देव अनेक नामांनी स्तुती करतात; शिव त्यांच्या नियमबद्ध साधनेवर प्रसन्न होऊन वर देतात आणि असुरभय शमविण्यासाठी केलेल्या कपाल-क्षेपणरूप रक्षणकर्माचे रहस्य सांगतात, ज्यामुळे विश्वात क्षोभ निर्माण झाला होता. महाकालवन हे प्रसिद्ध, गुह्य, श्मशानस्वरूप पवित्र वन असल्याचे ते प्रतिपादित करतात आणि कपालव्रताची मर्यादा सांगतात—भस्म व रुद्राक्ष धारण, संयम, दुष्टसंग टाळणे आणि व्रतनिंदेचा गंभीर दोष. शेवटी एकाग्रतेने पाठ/श्रवण केल्याचे फल सांगितले आहे.
Adhyaya 7
रुद्रभक्तित्रिविधविभागः तथा क्षेत्रवासिफलनिर्णयः (Threefold Rudra-Bhakti and the फल of Residence in Mahākālavana)
या अध्यायात व्यास विचारतात—महाकालवनी राहून रुद्रलोक मिळवू इच्छिणाऱ्या स्त्री‑पुरुषांनी, सर्व वर्ण‑आश्रमांतील लोकांनी कोणती विधी पाळावी. सनत्कुमार रुद्रभक्तीचे त्रिविध स्वरूप सांगतात—(१) मानसी: ध्यान‑धारणा यांवर आधारलेली अंतःपूजा, (२) कायिकी: व्रत, उपवास, इंद्रियनिग्रह व शिस्त, (३) लौकिकी: अर्घ्य‑पुष्प‑गंध, दीप, वस्त्र, ध्वज, वाद्य आणि अतिथिसत्कार यांसह बाह्य उपासना. रुद्राला उद्देशून केलेले अग्निहोत्र, दर्श‑पूर्णमास, मंत्रजप व संहिता‑अध्ययन ही ‘वैदिकी’ कर्मे म्हणून वेगळी सांगितली आहेत। पुढे ‘आध्यात्मिकी’ भक्ती साङ्ख्य व योग या दोन प्रवाहांत उलगडते. साङ्ख्यात तत्त्वक्रम—अचेतन प्रकृती/प्रधान, चेतन भोक्ता पुरुष आणि त्याहून उच्च प्रेरक तत्त्व रुद्र—असा मांडला आहे; योगात पंचवक्त्र, त्रिलोचन इत्यादी लक्षणांसह महाकालाचे ध्यान वर्णिले आहे. शेवटी क्षेत्रवासाच्या साधनभेदानुसार व महाकालवनी मृत्यूच्या प्रकारानुसार फळे सांगितली आहेत—काही संन्यासी वृत्तींस ब्रह्मसायुज्य/मोक्ष, काहींना गुह्यकादि सहचरांसह रुद्रलोकी दीर्घ भोग, आणि पुढील जन्मांत ऐश्वर्य, मान‑प्रतिष्ठा व भक्ति‑समृद्धी।
Adhyaya 8
Kalakaleśvara–Kalahanāśana-kuṇḍa and the Apsarā-tīrtha: Ritual Merit, Protection, and Origin Narratives
या अध्यायात व्यास मोक्षविषयक प्रश्न उपस्थित करतात—आचार, संयम व तपाने रुद्रलोक मिळतो, तर स्त्रिया, म्लेच्छ, शूद्र, पशु किंवा तपास असमर्थ लोक महाकालवनात मरण पावल्यास त्यांची गती काय? सनत्कुमार स्थान-धर्म सांगतात: महाकालाच्या परिसरात ‘काळाने आलेला मृत्यू’ही रुद्रलोकप्रद ठरतो; देह रूपांतरित होऊन जीव शिवसन्निधीत सुख भोगतो। यानंतर स्थानिक तीर्थकथांनी हा सिद्धांत दृढ होतो. शिव–गौरीच्या कलहातून कालकलेश्वर प्रकट होतो आणि कलहनाशन-कुंडाची स्थापना होते; तेथे स्नान, पूजा व रात्र-उपवास केल्यास महान पुण्य व वंशोद्धाराचे फळ सांगितले आहे. पृष्ठमातृ देव्या व मणिकर्णिका रक्षण व शुद्धीकरणाची केंद्रे म्हणून वर्णिल्या आहेत; पापक्षय होतो आणि चोर, भूत-प्रेत तसेच ग्रहपीडा यांपासून अभय मिळते। पुढे अप्सरा-उत्पत्तीची कथा—नर-नारायणांचे तप, इंद्राचा विघ्नप्रयत्न आणि उर्वशीची निर्मिती। पुरूरवाच्या विरहामुळे तो महाकालवनात येतो; नारद पार्वतीस उद्देशून व्रत व तुलादान (तीळ, मीठ, साखर, गूळ, मध) सांगतात, ज्याने सौंदर्य, समृद्धी व दांपत्यस्थैर्य प्राप्त होते। शेवटी माहिष-कुंड इत्यादी तीर्थांची नावे देऊन प्रेत-राक्षस-पिशाच बाधांपासून संरक्षणाचे माहात्म्य वर्णिले आहे।
Adhyaya 9
महाकपाल-प्रादुर्भावः तथा शिवतडाग-रौद्रसरः-माहात्म्यम् (Origin of Mahākapāla and the Glory of Śiva’s Tank/Raudra Lake)
व्यासांनी विचारले—माहिषरूप उपद्रवाचा उगम कसा झाला, मातृशक्ती कशा प्रकटल्या आणि क्षेत्रात रुद्राची क्रिया कशी कार्य करते. सनत्कुमार सांगतात—महादेव ब्रह्मतेजाने दीप्त असे कपाल-खंड धारण करून गणांसमोर अवंतीच्या पवित्र प्रदेशात क्रीडाभावाने ते प्रतिष्ठित करतात. तत्क्षणी भयंकर नाद होतो; त्या नादाने देवांना पीडा देणारा, वरदानांनी बलवान हाळाहल नावाचा असुर महिषरूप धारण करून प्रचंड सैन्यासह येतो. शिव गणांना आज्ञा देतात—शत्रूला रोखा; गण एकत्रित शस्त्रवर्षाव करून त्याला पाडतात. असुर पडल्यावर शिव सांगतात की अहंकार हा विनाशाचा मूळ कारण आहे. प्रतिष्ठित कपालातून उग्र, तेजस्वी कापाल-मातृका प्रकट होतात; त्या धावून येऊन दैत्याचा भक्षण करतात आणि त्या स्थान-वस्तूला ‘महाकपाल’ हे नाव प्रसिद्ध होते. यानंतर शिवतडाग/रौद्रसर याची उत्पत्ती व महिमा सांगितली आहे—महायज्ञस्नानासारखे पावन करणारे तीर्थ. ब्रह्मदेवाचे तेथे आगमन, क्षेत्राची ‘स्वर्गारोहणाची पायरी’ अशी कीर्ती, तेथे देहत्याग केल्यास रुद्रलोकप्राप्ती, आणि एकाग्र श्रोत्यांना श्रेष्ठ फल—अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 10
कुटुंबिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutumbikeśvara Tīrtha-Māhātmya)
सनत्कुमार त्रिलोकी प्रसिद्ध महादेव-संबंधित तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; येथे स्वयंभू कुटुंबिकेश्वर प्रकट आहेत. देवालय-दर्शन व संबंधित विधी हे शुद्धीचे साधन मानले आहे; जो शुद्ध होऊन नियमाप्रमाणे श्राद्ध करून देवदर्शन करतो, तो सात जन्मांचे संचित पापांपासून मुक्त होतो असे सांगितले आहे. पुढे तीर्थतटी शाक व कंदमुळे इत्यादी अन्नदान हे महापुण्यकारक व ‘परम पद’ देणारे म्हटले आहे. पौष शुक्ल प्रतिपदा किंवा अष्टमीला एक दिवस उपवास केल्यास अश्वमेधासमान फल; आश्विनी पौर्णिमेला महादेवाच्या पाट्टबंध (बंधन/हार) मध्ये भक्तीने दर्शन केल्यास स्वर्गप्राप्ती. चैत्र शुक्ल पंचमीला उपवास करून कापूर-केशर-कस्तुरी-चंदन वगैरे सुगंध द्रव्ये आणि घृतपायस अर्पण, तसेच ब्राह्मण दांपत्याला भोजन घालणे—यामुळे दीर्घ काळ रुद्रलोकप्राप्तीचे फल प्रतिज्ञात आहे.
Adhyaya 11
विद्याधरतीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Vidyādhara Tīrtha)
अध्यायाची सुरुवात विद्याधर-तीर्थाच्या माहात्म्याने होते—जो शुद्धतेने तेथे स्नान करतो, त्याला ‘विद्याधरांचा अधिपती’ होण्याचे फळ सांगितले आहे. व्यास ऋषी सनत्कुमारांना या क्षेत्रातील या तीर्थाची उत्पत्ती विचारतात. सनत्कुमार कारणकथा सांगतात. पारिजाताच्या मोहक माळेने अलंकृत असा एक विद्याधर-नायक इंद्रलोकात जातो. मेनकेच्या नृत्यावेळी तो तिला ती माळ देतो; नृत्यभंग व अनुचित व्यत्यय मानून इंद्र क्रोधित होऊन त्याला पृथ्वीवर पडण्याचा शाप देतात. विद्याधर कृपा मागतो, तेव्हा इंद्र त्याला अवंतीकडे पाठवून गंगासंबंधित गुहा सांगतात आणि तिच्या उत्तरेस त्रिलोकी प्रसिद्ध ‘विद्याधर’ नावाचे श्रेष्ठ तीर्थ आहे असे निर्देश देतात. इंद्राच्या आज्ञेप्रमाणे तो अवंतीला येऊन त्या रम्य तीर्थात स्नान करतो आणि त्या प्रभावाने आपले पूर्व दिव्य पद पुन्हा मिळवतो. शेवटी फलश्रुती—तेथे पुष्प व चंदन अर्पण केल्यास इहलोकी व परलोकी सर्व भोग, पुण्य आणि धर्मयुक्त भक्ती प्राप्त होते.
Adhyaya 12
Mārkaṭeśvara-tīrtha and Śītalā Darśana (मर्कटेश्वरतीर्थ-शीतलादर्शन)
सनत्कुमार मर्कटेश्वर नावाच्या अत्यंत पवित्र स्थळाचे वर्णन करतात; तेथे सर्वकामप्रदायक असे प्रसिद्ध तीर्थ आहे. त्या तीर्थात स्नान केल्यास शंभर गायी दान केल्याइतके पुण्य मिळते, अशी फलश्रुती सांगितली आहे. यानंतर विस्फोट इत्यादी फोड-उठण्याच्या व्याधी शांत करण्यासाठी व बालकल्याणासाठी एक उपचारविधी दिला आहे—तेथे मसूर मोजून कुटावी; याची सिद्धी शीतला देवीच्या शीतल प्रभावामुळे होते असे म्हटले आहे. शीतलेचे दर्शन दुरीतहर मानले असून तिचे भक्त पापचिन्ह, दारिद्र्य, रोगभय व ग्रहपीडा यांपासून अलिप्त राहतात. अशा रीतीने हा अध्याय तीर्थकर्म, संरक्षणात्मक देवतत्त्व आणि कल्याणकारी फलश्रुती यांचा संगम घडवतो.
Adhyaya 13
Svargadvāra-tīrtha: Bhairava–Ambikā Darśana and Śrāddha-Pūjā Phala (स्वर्गद्वारतीर्थे भैरवाम्बिकादर्शन-श्राद्धपूजाफलम्)
या अध्यायात (१३) सनत्कुमार व्यासांना अवंतीक्षेत्रातील ‘स्वर्गद्वार’ तीर्थाचे विधी व मोक्षदायी महत्त्व सांगतात. क्रम असा—स्वर्गद्वारात स्नान, भैरवाचे दर्शन, आणि पितरांच्या तृप्तीसाठी भक्तिभावाने तेथेच श्राद्धकर्म करणे. या आचरणाने साधक व त्याचे पितर दोघांचेही कल्याण होते आणि रुद्राच्या परमधामप्राप्तीचा मार्ग उघडतो। भैरवाच्या समोर अंबिका देवी विराजमान असल्याचे सांगितले आहे; तिच्या दर्शनाने स्त्री-पुरुष सर्वांचे पाप नष्ट होते. महा-नवमीच्या दिवशी देवीला बलिदान अर्पण करणे, तसेच महिषादी उपहार, मद्य-मांसादी आणि शुभ बिल्वमाळेने पूजन केल्यास ‘सर्व सिद्धी’ प्राप्त होतात—अशी फलश्रुती आहे. शेवटी पुन्हा प्रतिपादन केले आहे की या स्थानी स्नान व महेश्वरपूजा केल्याने भक्त स्वर्गद्वारातून रुद्रधामास पोहोचतो।
Adhyaya 14
राजस्थलसमीपे चतुर्समुद्रसंगमः — The Convergence of Four Oceans near Rajāsthāla
या अध्यायात राजस्थळाजवळील शैव-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. येथे शिवसन्निधानी क्षार (लवण), क्षीर (दूध), दधी (दही) आणि इक्षुरस (ऊसाचा रस) असे चार समुद्र एकत्र कलारूपाने प्रकट झाले आहेत, असा अद्भुत वृत्तांत येतो. विश्वसीमांवर असणारे समुद्र एका ठिकाणी कसे, असा व्यासांचा प्रश्न; त्यावर सनत्कुमार कारणकथा सांगतात. राजा सुद्युम्न व राणी सुदर्शना संततीसाठी दाल्भ्य ऋषींना शरण जातात. ऋषी ‘पुत्रप्रद’ दिव्य जलात स्नान व शंकरपूजा करण्याचा उपदेश करतात. सुद्युम्न शिवाची आराधना करतो; शिव आज्ञा देतो—अवंती/कुशस्थलीस जा, माझ्या आदेशाने समुद्र तेथे येऊन युगांतापर्यंत अंशरूपाने राहतील, आणि स्नानाने शुभलक्षणी पुत्र प्राप्त होईल. यानंतर चारही समुद्रांत क्रमाने स्नान, पितरांसाठी श्राद्ध, पार्वतीपती शिवपूजन आणि दानविधी दिला आहे—लवण, दूध, दधिभात, गूळ, तांब्याची पात्रे, सुवर्ण, धान्य, वस्त्रे, अर्घ्य तसेच दूध देणारी गाय दान. फलश्रुतीत ऐश्वर्य, प्रिय संतती, दीर्घ स्वर्गफल आणि अखेरीस मोक्ष सांगितला आहे.
Adhyaya 15
शंकरवापिका–शंकरादित्यतीर्थमाहात्म्य (Śaṅkaravāpikā and Śaṅkarāditya Tīrtha: Glory and Merits)
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना तीर्थधर्माचे तात्त्विक विवेचन सांगतात. प्रथम ‘शंकरवापिका’ हे महातीर्थ कसे निर्माण झाले ते वर्णिले आहे—शिवाने कपाल-क्षालनासाठी वापरलेले जल ज्या ठिकाणी टाकले, तेथेच ते वापी/कुंडरूपाने प्रकट होऊन स्थान पवित्र झाले; म्हणून त्या तीर्थाचे नाव शंकरवापिका झाले. पुढे अर्काष्टमीच्या दिवशीचे व्रत-विधान येते—वापीच्या सर्व दिशांत व मध्यभागी स्नान करून, नियमपूर्वक हविष्य-अन्न, भोजनपदार्थ तसेच शाक-मुळे इत्यादी ब्राह्मणांना दान करावे; तीर्थयात्रा येथे दान व नैतिक वाटपाशी जोडली आहे। फलश्रुतीत या माहात्म्याचे पठण किंवा प्रचार करणाऱ्यास इह-पर कल्याण, समृद्धी व मान मिळतो असे सांगितले आहे. नंतर कथानकात शिव (पिनाकी, वृषभध्वज) सूर्याची स्तुती करतो; सूर्य प्रसन्न होऊन वर देतो. सर्व देहधाऱ्यांच्या हितासाठी शिव सूर्याला तेथे अंशरूपाने निवास करण्याची विनंती करतो; त्यामुळे ‘शंकरादित्य’ तीर्थाची स्थापना व नामकरण होते, देव-दैत्य-गंधर्व-किन्नर साक्षी राहून शंकर व आदित्य दोघांची पूजा करतात। शेवटी शंकरादित्य-दर्शन सर्व यज्ञ-दानांपेक्षा श्रेष्ठ पुण्यदायक असून रोग, दारिद्र्य, शोक व वियोग यांपासून संरक्षण देते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 16
Gandhavatī-Tīrtha Prādurbhāva and Śrāddha–Dāna Phala (गन्धवतीतीर्थप्रादुर्भावः श्राद्धदानफलम्)
सनत्कुमार व्यासांना ‘तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ’ अशा गंधवती-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. शैव प्रसंगात महेश्वर कपाल-क्षालनासाठी कपालात जल वाहून नेतात; ते जल भूमीवर धुऊन/ओतताच त्रैलोक्यात प्रसिद्ध, अनुपम तीर्थ प्रकट होते—पवित्र गंधवती नदी. तेथे स्नानाचे विशेष स्तवन केले आहे. या स्थळी केलेले श्राद्ध व तर्पण ‘अक्षय’ फल देणारे म्हटले आहे. दक्षिण तीरावर पितर उपस्थित राहून वंशजांनी अर्पण केलेले पायस, धान्य आणि मधु-तिळमिश्रित पिंड यांची प्रतीक्षा करतात; त्याने त्यांना दीर्घ तृप्ती मिळते आणि कर्त्यास स्थिर स्वर्ग्य पुण्य प्राप्त होते. श्राद्ध हे देव, पितर, गंधर्व, यक्ष, मनुष्य, पशु व इतर जीवांना प्रसन्न करणारे सार्वत्रिक कर्म आहे असे प्रतिपादन केले आहे. नवमी, अष्टमी, अमावस्या, पौर्णिमा, सूर्यसंक्रांती व विशिष्ट चंद्र-नक्षत्र योग असे शुभ काळ सांगून शेवटी मन व द्रव्यशुद्धी, योग्य वेळ, योग्य विधी, पात्रता आणि परम भक्ती—यांवर इच्छित फल अवलंबून आहे असे स्पष्ट केले आहे.
Adhyaya 17
दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Daśāśvamedha (Tīrtha Merit Discourse)
सनत्कुमार अवंतीक्षेत्रातील दशाश्वमेधिक तीर्थाची तीर्थफलश्रुती सांगतात. येथे स्नान करून नंतर महेश्वराचे दर्शन घेतल्यास दहा अश्वमेध यज्ञांचे एकत्रित फळ मिळते—राजकीय यज्ञ करण्याची क्षमता नसली तरी स्थळ-भक्तीने पुण्य सहज प्राप्त होते, असा संदेश दिला आहे. मनु, ययाति, रघु, उशनस, लोमश, अत्रि, भृगु, व्यास, दत्तात्रेय, पुरूरवा, नहुष आणि नल यांसारख्या महापुरुषांचा उल्लेख करून या तीर्थाचा प्रभाव सिद्ध केला आहे. पुढे विधी सांगितली आहे—चैत्र महिन्यात शुक्ल अष्टमीला भक्तिभावाने देवपूजा करावी आणि सुबक, सद्गुणी घोडा ब्राह्मणाला दान द्यावा; मग घोड्याच्या केसांच्या संख्येइतका काळ शिवलोकात मान-सन्मान मिळतो आणि नंतर पृथ्वीवर परत येऊन राज्यवैभव प्राप्त होते।
Adhyaya 18
Ekānaṃśā-devī Utpattiḥ and Pūjā-Phala (एकानंशादेवीोत्पत्तिः पूजाफलम्)
या अध्यायात व्यास सनत्कुमारांना सर्वपापप्रणाशिनी एकानंशा देवीची उत्पत्तिकथा विचारतात. सनत्कुमार प्रथम विधिपूर्वक पूजेचे फल सांगतात—लोकप्रसिद्ध देवीची विधानपूजा केल्यास ‘सर्वसिद्धी’ प्राप्त होतात; अणिमा इत्यादी सिद्धी, रक्षण करणारी मंत्र-यंत्रे व अभिष्टफलप्राप्तीची खात्री अशी फळश्रुती दिली आहे. पुढे कथा कृतयुगाच्या आरंभी जाते. ब्रह्मा रात्रि/विभावरीला बोलावून तारकासुराचा उपद्रव सांगतो आणि त्याचा नाश करण्यासाठी दिव्य जन्म आवश्यक असल्याचे निर्देश देतो. सतीचा पार्वतीरूपाने पुनर्जन्म, शिवाची तपश्चर्या व प्रतीक्षा, आणि नियोजित क्रमाने त्यांच्या संयोगातून तेजस्वी संततीचा जन्म—जी दुष्ट शक्तींना पराभूत करील—असा प्रसंग येतो. अंततः एकानंशेचे गायत्रीस्वरूप, ॐमुखी रूप, श्री-कीर्ती, विद्या व लक्ष्यस्वरूप अशी अनेक रूपे वर्णिली आहेत. जो तिचे दर्शन व पूजन करतो त्याचे अभिष्ट सिद्ध होते; म्हणून भक्तिभावाने तिचे ध्यान करावे, असा उपदेश आहे।
Adhyaya 19
हरसिद्धि-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Harasiddhī)
सनत्कुमार अवंतीक्षेत्रातील महाकाल-परिसरात शक्तिदायिनी हरसिद्धी देवीचा प्रादुर्भाव व माहात्म्य सांगतात. चंड व प्रचंड हे दोन बलाढ्य दैत्य स्वर्ग उखडून कैलासावर येतात आणि शिवास जुगाराची स्पर्धा सुचवतात; ते देवांना अडथळा ठरणारे ‘देवकण्टक’ म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या गोंधळात शिवगण दबले जातात आणि नंदी गंभीर जखमी होतो. तेव्हा शिवाच्या आवाहनाने पार्वती/शक्तिरूपा देवी प्रकट होते व उग्र निर्धाराने त्या दैत्यांचा संहार करते. शिव घोषित करतात की ती जगात ‘हरसिद्धी’—सिद्धी देणारी—या नावाने प्रसिद्ध होईल; तिचे पूजन व दर्शन इच्छित फल देणारे आहे. फलश्रुतीत म्हटले आहे: भक्तिभावाने हरसिद्धीचे दर्शन केल्यास अक्षय कामना पूर्ण होतात व शैव लोकप्राप्ती होते. ‘हरसिद्धी’ हा चतुराक्षरी मंत्र स्मरण केल्याने शत्रुभय नष्ट होते व दारिद्र्य टळते. महानवमीला ठराविक बलीसह पूजन राजसमृद्धी देणारे; तसेच महानवमीच्या महिषवधास कर्त्यास पाप नसून अर्पित बलीला स्वर्गप्राप्ती होते, असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 20
वटयक्षिणी-माहात्म्य तथा अवन्तीक्षेत्रे शिवदर्शन-तीर्थस्नान-फलश्रुति (Vaṭayakṣiṇī Mahātmya and the Fruits of Śiva-Darśana & Tīrtha-Snāna in Avantī)
या अध्यायात अवंतीक्षेत्रातील व्रत‑नियम व तीर्थस्थळांची फलश्रुती क्रमाने सांगितली आहे. सनत्कुमार वटयक्षिणीच्या दर्शन‑पूजेचे माहात्म्य वर्णन करतात—एक महिना भक्तिभावाने दर्शन, पूजा आणि सुवर्णपुष्प अर्पण केल्यास महान पुण्य प्राप्त होते। चतुर्दशी तिथीला विशेष विधी सांगितला आहे—स्नान करून तीळदान केल्याने पिशाचपीडा दूर होते किंवा टळते; याचा लाभ दात्याच्या कुलापर्यंत पोहोचतो आणि दानसंकल्पात ज्यांच्या कल्याणासाठी अर्पण केले जाते त्या कुटुंबांनाही मंगल होते। यानंतर शैव तीर्थ‑देवळांच्या दर्शनक्रमाचे विधान आहे—शिप्रासंबंधित व इतर स्थाने। प्रत्येक स्थळी स्नान/दर्शन/पूजा/दानानुसार वेगवेगळी फळे सांगितली आहेत: पापनाश, यमलोकातून सुटका, रुद्रलोकप्राप्ती, अश्वमेधतुल्य पुण्य, रोगनिवारण, राजसमृद्धी, स्वर्गात दीर्घ भोग, सिद्धी‑विजय, महापातकातून मुक्ती, सर्पभय व दारिद्र्यापासून संरक्षण, तसेच ‘स्वर्गद्वार’ येथे भैरवदर्शनाने अनेक यज्ञांइतके पुण्य।
Adhyaya 21
हनुमत्केश्वर-प्रतिष्ठा (Establishment of Hanumatkeśvara)
हा अध्याय संवादरूप आहे. व्यास हनुमत्केश्वराची सनातन पूर्वकथा विचारतात आणि सनत्कुमार ती सांगतात. रावणवधानंतर श्रीराम सीतेसह परत येतात, ऋषी उपस्थित असतात. तेव्हा अगस्त्य महादेवांच्या अनुपम रणपराक्रमाची तुलना वायुसुत हनुमानाशी करतात. यामुळे हनुमान आपल्या भक्तिमहिमेचा प्रत्यक्ष पुरावा म्हणून लंकेतून शिवलिंग आणण्याचा निश्चय करतात. हनुमान विभीषणाकडे जातात. विभीषण सांगतो की रावणाने त्रैलोक्यविजयापूर्वी सहा लिंगे प्रतिष्ठित केली होती; त्यांपैकी एक निवडावे. हनुमान मोत्यासारखे तेजस्वी लिंग निवडतात. विभीषण त्याचा धनद (कुबेर) यांच्याशी पूर्वसंबंध सांगतो—कुबेराने त्रिकाळ पूजा करून या लिंगाच्या प्रभावाने बंधनातून मुक्ती मिळवली; त्यामुळे लिंगाची विधिशक्ती व रक्षणसामर्थ्य सिद्ध होते. हनुमान लिंग घेऊन सातव्या दिवशी अवंतिकेत पोहोचतात व रुद्रसरस येथे प्रतिष्ठा करतात. नंतर उचलण्याचा प्रयत्न करतात, पण लिंग हलत नाही. तेव्हा देव स्वतः सांगतो—हे लिंग येथेच हनुमानाच्या नावाने कायम प्रतिष्ठित राहो. फलश्रुतीनुसार शनिवारी दर्शन केल्यास शत्रुभय नष्ट होऊन विजय मिळतो; भक्त चोरी, दारिद्र्य व दुर्भाग्यापासून मुक्त होतात. तैलाभिषेकाने रोग व ग्रहपीडा शमते; श्रद्धेने दर्शन करणाऱ्यांना मोक्षप्राप्ती होते.
Adhyaya 22
Yameśvara–Koṭitīrtha–Mahākāla Māhātmya (Rudrasaras and Ritual Merits)
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना उपदेशरूपाने यमेश्वरपूजेची संक्षिप्त विधी व फलश्रुती सांगतात. तिळमिश्रित पाण्याने स्नान करून यमेश्वरदर्शन, केशराचा लेप, कमळ अर्पण, धूप—विशेषतः कृष्णागरू—आणि तीळ व तांदूळ अर्पण करण्याचे विधान आहे. अशी पूजा केल्यास मृत व्यक्तीसाठीही यम ‘पित्याप्रमाणे’ होतो, असा धर्मार्थ येथे प्रतिपादित आहे. यानंतर त्रैलोक्यप्रसिद्ध श्रेष्ठ तीर्थ ‘रुद्रसरस’चे माहात्म्य येते. तेथे स्नान करून कोटेश्वर शिवाचे दर्शन घेतल्याने सर्व मलिनता नष्ट होते व रुद्रलोकप्राप्ती होते. तेथे केलेले श्राद्ध महायज्ञांपेक्षा अनेकपटीने फलदायी, आणि पितरांना दिलेले कोणतेही दान ‘कोटीगुणित’ फल देणारे सांगितले आहे. स्नानानंतर परम अक्षराचे ध्यान सर्पाने कात टाकावी तसे बंधनमुक्तीचे प्रतीक मानले आहे. पहाटे स्नान करून महाकालदर्शन केल्यास सहस्र गोदानाचे फल, सात रात्री शुद्ध निवास केल्यास हजारो चांद्रायणव्रतांइतके पुण्य, तसेच रात्रजागरण, पूजा व महाभिषेक यांचे महत्त्व वर्णिले आहे. शेवटी कार्तिकी व वैशाखी काळातील विशेष पूजेत कापूर-केशर-चंदन-अगरू यांचा सम लेप दगडावर घासून महाकालावर लावल्यास रुद्राचा अनुचरपद प्राप्त होते, असे सांगितले आहे.
Adhyaya 23
महाकालयात्रा-विधिः (Mahākāla Pilgrimage Procedure and Merits)
सनत्कुमार अवंतीक्षेत्रातील महाकाल-यात्रेचा क्रमबद्ध विधी सांगतात. रुद्रसरोवरात स्नान करून यात्रा सुरू होते; पुढे विविध शिवस्थाने व नामांकित लिंगे येथे दर्शन, नमस्कार आणि सुगंध-द्रव्ये व पुष्पांनी पूजा करावी असे सांगितले आहे. काही ठिकाणी तुपाचा अभिषेक, तर काही ठिकाणी अनेक कलशांनी जलाभिषेक अशी ठराविक प्रमाणेही निर्देशिली आहेत. प्रत्येक स्थानी फलश्रुती जोडलेली आहे—दर्शनाने महापापक्षय, वाईट स्वप्नांचा नाश, कुष्ठादी रोगशमन, तसेच ऐश्वर्य व सिद्धीची प्राप्ती. यात्रेचे आचारधर्मही स्पष्ट आहेत: यात्रेकरू एकाग्र, श्रद्धावान, संयमी असावा आणि विशेषतः धनविषयक फसवणुकीपासून पूर्णतः दूर राहावा. शेवटी देवासमोर बसून वारंवार नमस्कार करून यात्रा महादेवाला अर्पण करावी व ‘संसारसागर’ातून उद्धार मागावा असा उपदेश आहे. प्रदक्षिणेला महादानासमान पुण्य मानून, शिवभक्त व दीन-दुर्बलांना भोजन द्यावे आणि सर्व उपस्करांसह दूध देणारी गाय दान करावी; त्यामुळे पुण्य पितरांपर्यंत व वंशापर्यंत पोहोचून दीर्घकाळ स्वर्गसुख मिळते।
Adhyaya 24
वाल्मीकेश्वर-माहात्म्य (Valmīkeśvara Māhātmya: The Etiology of Poetic Attainment)
या अध्यायात व्यासांच्या प्रश्नाला उत्तर देताना सनत्कुमार अवंतीतील वल्मीकेश्वर-लिंगाचे माहात्म्य सांगतात. या शिवलिंगाचे दर्शन व पूजन केल्याने कवित्व—काव्यरचना करण्याची दिव्य क्षमता—प्राप्त होते, असे येथे प्रतिपादन आहे. कथानकात भृगुवंशी ब्राह्मण सुमती दुष्काळामुळे स्थलांतर करतो. त्याचा पुत्र अग्निशर्मा वेदाध्ययन सोडून देतो आणि पुढे हिंसक दरोडेखोरांच्या संगतीत पडून वेदस्मृती, गोत्रचिन्हे व विद्या विसरतो. तीर्थयात्रेवर असलेल्या सप्तर्षींना पाहून तो त्यांना धमकावतो; तेव्हा अत्री ऋषी त्याच्या नैतिकतेची परीक्षा घेत म्हणतात—‘कुटुंबासाठी’ केलेल्या हिंसेचे पाप तुझे स्वजन वाटून घेतील का? अग्निशर्मा घरी जाऊन पिता, माता व पत्नीला विचारतो; परंतु कोणीही त्या पापाचा भागीदार होण्यास तयार होत नाही. त्यामुळे त्याला तीव्र पश्चात्ताप होतो आणि तो ऋषींच्या शरण जातो. ऋषी त्याला एका ठिकाणी स्थिर राहून दीर्घकाळ ध्यान व मंत्रजप करण्याची आज्ञा देतात; तेरा वर्षांत त्याच्या भोवती वाळवीचा वारूळ (वल्मीका) तयार होतो. ऋषी वारूळ फोडून त्याला बाहेर काढतात व ‘वाल्मीकि’ असे नाव देतात. पुढे तो कुशस्थली येथे महेश्वराची आराधना करून कवित्वशक्ती प्राप्त करतो आणि रामायणाची रचना करतो. म्हणून अवंतीमध्ये हा देव ‘वल्मीकेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाला; त्याच्या दर्शन-पूजनाने काव्यप्राप्ती होते, असे सांगितले आहे.
Adhyaya 25
Tīrtha-Phala of Avantīkṣetra: Worship of Named Śiva-Liṅgas and Observance-Based Merits (तीर्थफलप्रकरणम्)
या पंचविसाव्या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना अवंतीक्षेत्रातील तीर्थफळांचे विधिनिष्ठ वर्णन करतात. शुकरेश्वर, भीमेश्वर, गर्गेश्वर, कामेश्वर, चूडामणी आणि चंडीश्वर अशा नामांकित शिवलिंग-स्थळांची यादी देऊन, प्रत्येक ठिकाणी करावयाच्या पूजादर्शनाची पद्धत व त्याचे फल सांगितले आहे. श्वेत पुष्पे व लेपांनी पूजन, सावध दर्शन, तिळतेल व तिळजलाने लिंगाभिषेक, बिल्वपत्र अर्पण, तसेच चतुर्दशी, कार्तिक शुक्ल नवमी आणि कृष्णाष्टमी या तिथींना उपवास-व्रत—यांसह दानाचे, विशेषतः सहस्र गोदानाचे, महत्त्व प्रतिपादिले आहे. या शिस्तबद्ध आचरणातून अभय, धर्मवृद्धी, दीर्घकालीन कल्याण, बंधनमुक्ती आणि रुद्रलोक किंवा स्वर्गप्राप्ती मिळते असे सांगितले आहे. शेवटी शुद्ध मनाने या तीर्थांचे सेवन केल्यास शंभूचे रम्य धाम प्राप्त होते असा निष्कर्ष दिला आहे।
Adhyaya 26
Pañceśānī-yātrāvidhi, Kṣetra-dvārapāla-nirdeśa, Mandākinī-tīrtha-māhātmya (पञ्चेशानी-यात्राविधिः, क्षेत्रद्वारपाल-निर्देशः, मन्दाकिनीतीर्थ-माहात्म्यम्)
अध्यायाच्या आरंभी व्यास महाकालवनाच्या पावित्र्याची व विस्ताराची प्रमाणिक मोजमापे मागतात. सनत्कुमार ब्रह्माकडून पूर्वी ऐकलेले कथन सांगून शास्त्रीय अधिकार-परंपरा स्थापन करतात. पुढे क्षेत्राचे वर्णन योजन-परिमित पवित्र प्रदेश म्हणून येते—सुवर्णद्वारे, रत्नजडित देहल्या, आणि लोकहितासाठी नियुक्त बलवान द्वाराध्यक्षांनी संरक्षित. दिशानुसार रक्षक-देवस्थानेही सांगितली आहेत: पूर्वेस पिंगलेश, दक्षिणेस कायावरोहणेश्वर, पश्चिमेस वित्तेश, उत्तरेस उत्तरेश्वर। पंचेशानी-यात्राविधी विशेषतः कृष्णपक्ष चतुर्दशी व सूर्य-चंद्र संयोगकाळी सांगितला आहे—उपवास, स्नान, गंध-पुष्प-धूप-नैवेद्य अर्पण करून पूजा, रात्रजागरण, क्रमाने देवालयदर्शन आणि वारंवार महाकालेश्वराकडे परत येणे। समारोपात पाच शिवभक्त ब्राह्मणांना भोजन, तसेच स्थळानुसार रथ, गज, अश्व, वृषभ, धेनू इत्यादी दान करण्याची व्यवस्था आहे; फलश्रुतीत पितरांसह स्वर्गसुखभोगाचे वचन दिले आहे। यानंतर कुशस्थलीची प्रदक्षिणा आणि पद्मावती, स्वर्णशृंगाटिका, अवंतीनी, अमरावती, उज्जयिनी व विशाळा यांच्या दर्शन-पूजेने पापक्षय व परलोकगतीचे वर्णन येते। पुढे मन्दाकिनी तीर्थाचे माहात्म्य—ब्रह्मा त्याची स्थापना, तेथील स्नान-जप-दानाचे बहुगुण फल, आणि ऋतुनुसार गोदान, घृतधेनू, तिलधेनू, जलधेनू इत्यादी दानविधी सांगतात। शिवाचा छद्मवेषातील यज्ञप्रवेश, संघर्ष व शापप्रसंग, आणि भक्त व सदाचारी जनांना दिलेले आश्वासन यांद्वारे तीर्थ-क्षेत्राची श्रेष्ठता पुन्हा प्रतिपादित होते।
Adhyaya 27
Aṃkapāda-darśana and the Yamaloka Episode (Sāndīpani’s Son and the Five Forms at Kuśasthalī)
या अध्यायात व्यास–सनत्कुमार संवादातून अवंतीतील ‘अंकपाद’ या स्थळी राम व जनार्दनाचे दर्शन घेतल्यास, मोठा पापभार असला तरी यमलोकाचा सामना करावा लागत नाही, असा तारक दावा मांडला आहे. पुढे पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी अवतार घेतलेले राम व कृष्ण उज्जयिनीला ब्राह्मण सांडिपनीकडे अध्ययनास जातात; अल्प काळात वेद-वेदांग व अन्य विद्यांचे अद्भुतरीत्या अधिग्रहण करतात आणि गुरूसह महाकालवनात प्रवेश करून धर्मरक्षण व व्यवस्था-स्थापनेसाठी स्तुती ऐकतात. गुरुदक्षिणा विचारल्यावर सांडिपनी समुद्रात हरवलेला पुत्र परत आणण्याची विनंती करतात. तेव्हा कृष्ण-राम समुद्रदैत्य पंचजन (तिमी-रूप) शोधून शंख प्राप्त करतात आणि वरुणाकडून मिळालेल्या भयानक रथाने यमलोकात जातात. शंखनाद व विष्णुसान्निध्यामुळे दंडव्यवस्था व नरकलोक क्षीण होतात, पापबंधनात अडकलेले जीव मुक्त होतात; यमदूतांशी संघर्षात नारांतक पराभूत होतो, नंतर चित्रगुप्तासह यम पुढे येतो. काळ दंड उगारताच ब्रह्मा रामाच्या जगद्धारणशक्तीची स्तुती करून संयमाची याचना करतो; कृष्ण उद्देश सांगतो—गुरुपुत्र परत आणणे. यम मान्य करून बालक परत देतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे की त्या दिवसापासून अंकपाद येथे मृत्यू झाल्यास यमदर्शन होत नाही. कुशस्थलीतील पाच रूपांचे (महाकाल, विश्वरूप गोविंद, शंखोद्धार-रूप केशव इ.) दर्शन केल्यास निरयभय नाहीसे होऊन शुभ फल मिळते. स्नान, दान, अर्पण व श्राद्ध यांमुळे आरोग्य, अकाली मृत्यूचा प्रतिबंध, शुद्ध कुळात पुनर्जन्म आणि अखेरीस विष्णुलोकप्राप्ती होते।
Adhyaya 28
अध्याय २८: चन्द्रादित्य–करभेश्वर–गणेश–सोमवतीतीर्थमाहात्म्य (Chapter 28: Mahatmya of Candrāditya, Karabheśvara, Gaṇeśa, and Somavatī Tīrtha)
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना अवंतीखण्डातील विविध तीर्थांचे माहात्म्य सांगतात. प्रारंभी चंद्रादित्याची स्तुती आहे—गंध, पुष्प, धूप व नैवेद्याने पूजन केल्यास सालोक्यप्राप्ती होते आणि चिरस्थायी पुण्य लाभते. यानंतर करभेश्वराची कथा येते. देवांसह वनात क्रीडा करताना शिव करभ (गाढवसदृश) रूप धारण करतात; देवांना ओळख पटत नाही, तेव्हा ब्रह्मा व गणनायक (विनायक) रहस्य उघड करतात. मग शिव करभेश्वर नावाचे दिव्य लिंग स्थापन करतात; तेथे स्नान-पूजनाने मोठे फल मिळते असे सांगितले आहे. पुढे गणेशाला ‘लाड्डुक-प्रिय’ म्हणत चतुर्थीच्या दिवशी व्रतासारखी विधी दिली आहे—शिप्रेत स्नान, लाल वस्त्रे, लाल फुले व लाल चंदन, मंत्र-स्नान आणि लाड्डुक नैवेद्य; याने विघ्ननाश व शुभसिद्धी होते. तसेच कुसुमेश, जयेश्वर, शिवद्वार-लिंग, मार्कंडेश्वर, ब्रह्मसर/ब्रह्मेश्वर, यज्ञवापी व अनेक कुंडांची वेगवेगळी फळेही नमूद आहेत. उत्तरार्धात सोमवती तीर्थाची उत्पत्ती—अत्रीच्या तपातून सोमाचा प्रादुर्भाव—आणि तेथे स्नानाने महापातकांची शुद्धी होते असे वर्णन आहे. अमावस्या-सोमवार संयोग व व्यतीपात योगात पुण्यविशेष वाढतो. सोमाच्या व्याधीचे निवर्तन अवंतीतील सोमेश्वरपूजेमुळे होते, आणि शेवटी सौराष्ट्रातील सोमनाथपूजेच्या नित्यपुण्याशीही संबंध जोडला आहे.
Adhyaya 29
अनरकतীर्थमाहात्म्य एवं नरकवर्णन (Glory of Anaraka Tīrtha and an Ethical Account of Narakas)
या अध्यायात व्यास ऋषी सनत्कुमारांना विचारतात—नरक किती आहेत, कुठे आहेत, आणि कोणत्या दुष्कर्मांमुळे जीव नरकात पडतो. सनत्कुमार अनेक नावांनी प्रसिद्ध नरकांची गणना करून, कर्मानुसारच दंड मिळतो असे सांगतात; हा वर्णनभाग धर्मनीतीचा उपदेश व पापापासून सावध करणारा इशारा आहे. यानंतर अध्याय प्रायश्चित्ताकडे वळतो. अनरकतीर्थाचे अपूर्व माहात्म्य सांगितले आहे—तेथे स्नान करून महेश्वराचे दर्शन घेतल्यास, घोर पाप झाले तरी नरकदर्शन/नरकानुभव टळतो; तरीही खरी पश्चात्तापभावना आणि योग्य प्रायश्चित्त आवश्यक आहे, असे ठामपणे सांगितले आहे. मुख्य उपदेश असा की सर्वोच्च प्रायश्चित्त म्हणजे शंभूचे अखंड स्मरण, म्हणजेच निरंतर शिवस्मरण. शेवटी विधी सांगितला आहे: कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला देवदेवाच्या समोर दीपदान करावे, ज्यामुळे आचरणशुद्धी आणि भक्तीभाव दृढ होतात.
Adhyaya 30
Dīpadāna-Māhātmya and Anarakā-Tīrtha Vidhi (दीपदानमाहात्म्य तथा अनरकातीर्थविधिः)
या अध्यायात व्यास दीपदानाचे फळ व उत्पत्ती विचारतात. सनत्कुमार कृतयुगातील कारणकथा सांगतात—देहातील काळोखाने व्याकुळ पार्वती शुभ तेज मिळावे म्हणून तपासाठी निघून जाते; शंकराची त्रिनेत्रे सूर्य‑चंद्र‑अग्नीस्वरूप असल्याने त्यांच्या अनुपस्थितीत सर्व जगावर घोर अंधार पसरतो आणि सर्व लोक प्रकाश व सुरक्षिततेअभावी विलाप करतात. तेव्हा केशव/दामोदर/विष्णुरूप दिव्यवाणी दानांमध्ये दीपदान विशेष प्रशंसनीय आहे असे सांगते; नागांच्या निमित्ताने उत्पन्न झालेल्या श्रेष्ठ दीपाचा प्रसंग देऊन पाताळातील अंधार दूर झाल्याचे वर्णन करते—हा दीप सर्व लोकांच्या कल्याणाचा साधन ठरतो. पुढे विधिरूपाने अवंतीच्या अनरका तीर्थात कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला यमासाठी काळ्या तिळांसह मंत्रोच्चार करून अर्पण, नंतर तुपाने भरलेला दीप अर्पण करण्याचा विधान आहे. कमळ/मंडल रचनेत बहुदीप स्थापना, वात‑पात्र‑उपहार व योग्य ब्राह्मणांना दान सांगून शेवटी भोगसमृद्धी व स्वर्गप्राप्तीचे फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 31
Adhyāya 31 — Kedāreśvara to Rāmeśvara: Tīrtha Network, Phalaśruti, and the Kuśasthalī Legend
या अध्यायात अवंती प्रदेशातील तीर्थे व लिंग-स्थाने यांची क्रमवार सूची दिली आहे. केदारेश्वर, जटेश्वर (जटाशृंग), इंद्रतीर्थ/इंद्रेश्वर, कुंडेश्वर, गोपतीर्थ/गोपेश्वर, चिपिटातीर्थ आणि विजय/आनंदेश्वर इत्यादी ठिकाणी स्नान, दर्शन, पूजा, उपवास केल्याने पापक्षय, शिवलोक वा इंद्रलोकप्राप्ती आणि अधोगतीच्या जन्मांपासून संरक्षण अशी फलश्रुती सांगितली आहे. यानंतर कथा कुशस्थलीकडे वळते आणि तेथे रामेश्वर-लिंग भुक्ती व मुक्ती देणारे म्हणून वर्णिले आहे. रामांना स्वजन-वियोगाची चिंता वाटते; तेव्हा प्रभुदर्शनाने ‘वियोग’ या शब्दाचा अशुभ अर्थ दूर होऊन मंगल सातत्य लाभते, असे आश्वासन दिले जाते. दिव्यवाणी रामांना स्वतःच्या नावाने लिंग स्थापण्याची आज्ञा देते; लक्ष्मण प्रतिष्ठा करतात आणि शिप्रा-जळाने स्नानविधीचा संकल्प होतो. एक नैतिक-मानवी निरीक्षणही येते—या क्षेत्रात स्वार्थ कधी सामाजिक बंध तोडू शकतो; राम-लक्ष्मणांतील क्षणिक तणाव याच दृष्टीने समजावला आहे. शेवटी सौभाग्यतीर्थ, घृततीर्थ, योगीश्वरीपूजा, शंखावर्त, सुधोदक/सुधेश्वर (मोक्षदायक) यांची महती, ब्रह्महत्याशमनाच्या कथा (किंपुन; सूर्याशी निगडित दुर्धर्ष) आणि गोपींद्र, गंगातीर्थ, पुष्पकरण्ड, उत्तरेश्वर, भूतेश्वर, अंबालिका, घंटेश्वर, पुण्येश्वर, लम्पेश्वर, स्थविर विनायक, नवनदी-पार्वती, कामोदक, प्रयागेश इत्यादी स्थळांचा निर्देश देऊन अध्याय तीर्थमार्गदर्शिकेसारखा पूर्ण होतो।
Adhyaya 32
नरादित्य-प्रतिष्ठा तथा केशवार्क-माहात्म्य (Installation of Narāditya and the Glory of Keśavārka)
सनत्कुमार नरादित्य नावाच्या सूर्यदेवाच्या (शुद्धी व आरोग्य देणाऱ्या) क्षेत्राची उत्पत्तिकथा धर्मतत्त्वाच्या चौकटीत सांगतात. अर्जुन इंद्राच्या सेवेसाठी भयंकर शत्रूंना पराभूत करून गुरुदक्षिणेसारखे पराक्रम करतो. प्रसन्न इंद्र वर देऊन ब्रह्मा, विष्णू आणि प्रजापती/दक्ष यांनी पूजिलेल्या दोन प्राचीन मूर्ती अर्जुनाला देतो व कुशस्थली येथे प्रतिष्ठा करण्याची आज्ञा करतो—शिप्रा नदीच्या उत्तरेकाठी केशवार्क पापहर म्हणून वास करतो; तसेच आषाढी व कौमुदी यात्रांत मेघ-वृष्टी व देवसमागमाच्या चिन्हांसह तीर्थयात्रा-चक्र प्रसिद्ध आहे। नारद कृष्णाला बोलावतो; कृष्ण प्रतिष्ठाविधीची योजना करतो—अर्जुन पूर्व दिशेला स्थापना करतो, आणि कृष्ण उत्तर दिशेला जाऊन शंखनादाला विधीचिन्ह ठरवतो. प्रतिष्ठेच्या वेळी सूर्यदेव प्रथम प्रचंड तेजाने प्रकट होऊन नंतर सौम्य रूप धारण करतो, अभय देतो व स्थळाची पुष्टी करतो. अर्जुनाच्या स्तोत्रात सूर्याला जगनियंता, अंधारनाशक, संकटरक्षक आणि देवकार्यांचा समन्वयक म्हटले आहे. सूर्य वर देतो—या स्थानी नित्यनिवास व भक्तांना समृद्धी; शेवटी भक्ती नसल्यास मानवी प्रयत्न निष्फळ ठरतात असा भाव व्यक्त होतो।
Adhyaya 33
Keśavārka-Stotra and the Merit of Reṇutīrtha (केशवार्कस्तोत्रं रेणुतीर्थमहिमा च)
या तेहेतीसाव्या अध्यायात सूर्योपासनेचे तात्त्विक विवेचन एका रचनेबद्ध स्तोत्राच्या माध्यमातून केले आहे. सनत्कुमार प्रसंग सांगतात—नारायण शंखाची स्थापना करून एकाग्र प्रयत्नाने तो फुंकतात आणि केशवार्क-स्तोत्राने भास्कराची स्तुती करतात. पुढे संवादरूपाने श्रीकृष्ण आदित्य, रवि, सूर्य, दिवाकर, सहस्रांशु, मार्तंड इत्यादी अनेक नामावली सांगून सूर्याला जगन्नियंता, कर्मसाक्षी, जागृतीचा स्रोत व इच्छित फल देणारा असे वर्णित करतात. इथे त्रिविध तत्त्व मांडले आहे—उषःकाळी सूर्य ब्रह्मा, मध्यान्ही रुद्र आणि दिवसाच्या शेवटी विष्णू; त्यानुसार वर्ण-रूपांचेही संकेत दिले आहेत. हे स्तोत्र विष्णूंनी जपलेले दिव्य अष्टशतनामसमूह आहे असे सांगून फलश्रुतीत भक्तिपूर्वक पठणाने शुभगती, समृद्धी, संतती, तेज, बुद्धी व उच्च प्राप्ती मिळते असे वर्णन आहे. अखेरीस क्षेत्रमहिमा—केशवार्कदर्शनाने पापक्षय होऊन सूर्यलोकी मान मिळतो. केशवार्काजवळ रेणुतीर्थ असून त्याचे दर्शनही निःसंशय पापांचा नाश करते असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 34
शक्तिभेद-कोटितीर्थ-माहात्म्य तथा स्कन्दोत्पत्ति (Śaktibheda and Koṭitīrtha Māhātmya with the Account of Skanda’s Manifestation)
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांच्या प्रश्नाला उत्तर देताना स्कंदाचा प्रादुर्भाव आणि अवंतीतील ‘शक्तिभेद’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. असुरांकडून देवांचा पराभव झाल्यावर इंद्र तप करतो; शिव प्रसन्न होऊन देवांसाठी अत्यंत पराक्रमी सेनापती उत्पन्न करण्याचे वचन देतात. पुढे शिवाचे ध्यान, पार्वतीचे तप, कामदहनाचा प्रसंग आणि त्यानंतर दिव्य विवाह यांचे वर्णन येते. कारणपरंपरेत शिवाचे रेतस् अग्नीमार्गे गंगेकडे जाते; कृतिकां व मातृरूप शक्ती गर्भधारण-प्रसंगात सहभागी होतात; अखेरीस षण्मुख स्कंद प्रकट होऊन देवसेनापती म्हणून अभिषिक्त होतो. ही पुराणकथा अवंतीच्या पवित्र भूगोलात स्थिर केली आहे—स्कंदशक्तीच्या पतनामुळे ‘शक्तिभेद’ तीर्थ व अनेक तीर्थांची उत्पत्ती होते, आणि ब्रह्मा कोटितीर्थात ‘कोटितीर्थेश्वर’ शिवाची स्थापना करतो. फलश्रुतीत कोटितीर्थ येथे स्नान, शिवदर्शन, श्राद्ध व दान (दूध देणाऱ्या गायीचे दान आणि वृषोत्सर्ग सहित) यांचे विधान व पुण्यफल सांगून यात्रेकरूंना धर्मनिष्ठ आचरणाची दिशा दिली आहे.
Adhyaya 35
अवन्तीक्षेत्रे तीरथस्नान-पूजा-व्रतानां फलवर्णनम् / Merit-Statements on Bathing, Worship, and Vows in Avanti
या अध्यायात सनत्कुमार अवन्तीक्षेत्रातील तीर्थस्नान, पूजा व व्रत यांचे फल संक्षेपाने सांगतात. स्वर्णक्षुरा, विष्णुवापी इत्यादी वाप्यांमध्ये स्नान, जितेन्द्रिय होऊन नियमपालन, महेश्वरदर्शन, अभयेश्वरपूजा आणि अगस्त्येश्वराचे एकाग्र दर्शन—हे सर्व महान पुण्यदायक मानले आहे. चैत्र व फाल्गुन महिन्यांत जागरण व उपवास हे शुद्धी व सदाचारासाठीचे आचारधर्म म्हणून निर्देशिले आहेत. अगस्त्येश्वरासाठी विशेष विधी दिला आहे—शक्तीनुसार सुवर्ण किंवा रौप्याची अगस्त्यप्रतिमा घडवून, पंचरत्न व वस्त्रांनी अलंकृत करून, योग्य वेळी फळ-फुलांनी पूजन करावे आणि सात वर्षे व्रत पाळावे. ‘काशपुष्प-प्रतीकाश… कुम्भयोने…’ असा अर्घ्यमंत्रही दिला आहे. फलश्रुतीत समृद्धी, संततीप्राप्ती, देहान्तानंतर स्वर्ग, श्रेष्ठ कुलात पुनर्जन्म व अखेरीस योगसिद्धी; तसेच नित्य श्रवण-पाठाने पापनाश व मुनिलोकातील आनंद सांगितला आहे।
Adhyaya 36
Ujjayinī’s Kalpa-Names, Mahākāla’s Descent, Naradīpa Darśana, and Śaṅkhoद्धāraṇa Tīrtha
या अध्यायात व्यास अवन्तीक्षेत्रातील प्रसिद्ध नामांची—महाकाल, शिवपद, कोटीश्वर/कोटीतीर्थ, नरदीप, शंखोद्धारण, शूलेश्वर, ओंकार, धूतपाप, अङ्गारेश्वर इत्यादी—व्युत्पत्ती व कारणे, तसेच उज्जयिनी “सप्त-कल्प” नगरी कशी, हे विचारतात. सनत्कुमार सात कल्पांतील नगराची सात नावे—स्वर्णशृङ्गा, कुशस्थली, अवन्तिका, अमरावती, चूडामणि, पद्मावती आणि उज्जयिनी—सांगून त्यांच्या स्मरण-जपाने होणारे पावन फल वर्णितात। कथानकात इंद्र अंधकाचा पुत्र कणकदानव याचा वध करून शिवशरण येतो. शिव भैरवसदृश विराट विश्वरूप प्रकट करून एका पावलाने अवतीर्ण होतात व तेथून पवित्र जलाशय निर्माण होतो; त्या पदचिन्हस्थळास “शिवपद” म्हणतात आणि कोटी पापांचे विदारण झाल्याने “कोटीतीर्थ”ची कीर्ती प्रस्थापित होते. पुढे अंधकाच्या आक्रमणाने देव भयभीत होतात; शिव महाकालरूप धारण करून युद्ध करीत त्याचा पराभव करतात। अंधकाच्या तमामुळे जग अंधारले असता मानवाकार सूर्यप्रादुर्भाव “नरादित्य/नरदीप” म्हणून होऊन प्रकाश परत येतो. नरदीप दर्शन-पूजा, शुभ काळ, दर्शनफळ (सूर्यलोकप्राप्ती) आणि ज्येष्ठ शुक्ल द्वितीयेला रथयात्रा—दर्शनाची दिशा, रथ ओढणे, प्रदक्षिणा व अर्पणे—यांचे निर्देश दिले आहेत. शेवटी अंधकवधानंतर विष्णूच्या शंखनादातून “शंखोद्धारण तीर्थ” प्रकट होते; तेथे विष्णुसन्निधी व लिंगसन्निधी असून उपवास, दर्शनलाभ आणि योगिनीबलीसह योग्य अर्पणाने रक्षण व कल्याणफळ प्राप्त होते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 37
Dhūtapāpa–Śūleśvara–Abhayeśvara–Vaṭamātr̥–Kaṇṭeśvara–Singeśvara–Vināyaka–Aṅgāreśvara Māhātmya (Chapter 37)
सनत्कुमार अवंतीक्षेत्रातील तीर्थ-प्रतिष्ठेची परंपरा अंधकवधाशी जोडून सांगतात. अंधक त्रिशूळाने विद्ध होताच उठलेल्या नादातून ओंकारस्वरूप शिवाचे प्राकट्य अधोरेखित होते; स्नान व ध्यान-नियम हे पापक्षय व मुक्तीचे साधन मानले आहे. त्रिशूळ भोगवतीच्या जलात गेल्याने शूलेश्वर हे नामप्रसिद्ध झाले आणि धूतपाप तीर्थाची स्थापना झाली; भक्तांसाठी ठराविक व्रत/उपवास-दिवसही सांगितले आहेत। रक्तातून उत्पन्न झालेल्या असुरांच्या पुनरुत्थानामुळे देवांनी मातृदेवींची निर्मिती केली—ब्रह्माणी, कौमारी आणि उग्र रूपांच्या परंपरेतून चामुंडेपर्यंत; वटवृक्षाजवळ त्या ‘वटमातृ’ म्हणून ख्यातनाम झाल्या. तेथे स्नान करून त्यांचे दर्शन घेतल्यास शुद्धी व त्यांच्या लोकात पुण्यलाभ होतो असे वर्णन आहे. शिवाच्या सिंहनाद-प्रसंगातून सिंगेश्वर व कंठेश्वर ही रक्षणस्थाने प्रस्थापित झाली, जी भय व अनिष्ट दूर करतात। शिवाच्या ‘अभय’ आश्वासनातून अभयेश्वर प्रकट झाला; तेथे नियमपूर्वक पूजा ही महायज्ञफलासमान व शत्रु/भूतादि भय नाश करणारी मानली आहे. पुढे विघ्नहर्ता महाविनायकाचे माहात्म्य व मासिक चतुर्थीपूजेचे विधान येते. शेवटी शिवाच्या स्वेदातून अङ्गारक (मंगळ) उत्पन्न झाल्याची कारणकथा, अङ्गारेश्वराची प्रतिष्ठा, चतुर्थी/मंगळवारी अर्घ्यदानाची पद्धत आणि ऐहिक-आमुष्मिक फलांची प्रतिज्ञा दिली आहे।
Adhyaya 38
अन्धकस्तुतिः—चामुण्डारुधिरपानं, शिववरदानं, आवन्त्यमातरः-स्थापनम् (Andhaka’s Hymn, Cāmuṇḍā’s Blood-Drinking, Śiva’s Boon, and the स्थापना of the Āvantya Mothers)
अध्याय ३८ मध्ये सनत्कुमारांनी सांगितलेला एक सुसंबद्ध दैवी प्रसंग येतो. आरंभी चामुण्डा राक्षसाचे उरलेले रक्त प्राशन करते; तिचे मुख भयानक तेजाने उजळते आणि अंधकाची माया व शक्ती कोसळून तो निष्प्रभ व भयग्रस्त होतो. आश्रय नसल्याने तो रज-तम सोडून सात्त्विक भाव धारण करतो व शंकराच्या चरणी शरण जाऊन दीर्घ स्तुती करतो—शिवाला सृष्टिकर्ता, सुख-दुःखांचा नियंता, गंगाधर, चंद्रकलाधर आणि परम आश्रय म्हणून गौरवितो. येथे फलश्रुती आहे की शुद्ध आचरणाचा शिवभक्त ही स्तुती ऐकेल/पठण करील तर त्याला अक्षय शिवलोक प्राप्त होतो. त्यानंतर शिव प्रकट होऊन दिव्यदृष्टी देतात व वर मागण्यास सांगतात. अंधक कोणतेही लोकाधिपत्य न मागता शिवगणांमध्ये गणपत्य/गणपद मागतो. शिव त्याला दुःखरहित, चिरस्थायी, मान्य नेतृत्व व योगसिद्धी देतात; अंधक गणरूपाने निघून जातो. पुढे ब्राह्मणीप्रमुख देव्या येतात; शिव चामुण्डेला सांत्वन करतात आणि रक्तभक्षण करणाऱ्या देवांना ‘आवन्त्य-मातरः’ असे नाव देऊन अवंतीत स्थिर स्थापना, पापनाशक सामर्थ्य व वरप्रद भूमिका देतात. श्रावण अमावास्येला त्यांच्या दर्शनाने पुत्र, धन, रूप, विद्या इत्यादी समृद्धी मिळते आणि कल्पांपर्यंत नगररक्षणाची जबाबदारी त्यांना दिली जाते. या कथाश्रवणाने रुद्रलोकप्राप्ती होते असे अध्यायाच्या शेवटी सांगितले आहे।
Adhyaya 39
Mahākālavane Tīrtha-Liṅga-Ānantya and Śravaṇa-Phala (महाकालवने तीर्थलिङ्गानन्त्यं श्रवणफलम्)
हा अध्याय प्रश्नोत्तर स्वरूपाचा आहे. क्षेत्रमहिमा वर्णन झाल्यानंतर व्यास महाकालवनातील (१) तीर्थांची संख्या आणि (२) लिंगांची संख्या याबद्दल नेमकी माहिती विचारतात. सनत्कुमार लिंगांची गणना इतकी प्रचंड आहे की ती जणू अगणितच—अशी अतिशयोक्ती करून त्या क्षेत्राची अक्षय पावनता व अनंत महिमा प्रतिपादित करतात. यानंतर चर्चा संख्येवरून पात्रतेकडे वळते—तेथे जन्मलेला मनुष्य सकाम असो वा अकाम, शिवलोकी मान्य होतो. तीर्थस्नान करून शुचिर्भूत होणे आणि त्या पुण्याने शिवधामप्राप्ती सांगितली आहे; तसेच हे क्षेत्र सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानले आहे. शेवटी फलश्रुती—महाभक्तीने श्रवण केल्यास परमगती मिळते; ग्रंथश्रवण स्वतःच परिवर्तनकारी साधना ठरते.
Adhyaya 40
कनकशृङ्गा-नामनिर्वचनम् | The Etymology of “Kanakaśṛṅgā” and the Sacred Status of Avantī
अध्याय ४० हा पवित्र भूगोल व नामनिर्वचन यांवरील संवादरूप अध्याय आहे. क्षेत्राची भय-निवारक व तारक महिमा ऐकून व्यास सनत्कुमारांना विचारतात—ही नगरी/प्रदेश कनकशृङ्गा, कुशस्थली, अवन्ती, पद्मावती आणि उज्जयिनी अशा अनेक नावांनी का ओळखला जातो? सनत्कुमार पूर्वकल्पातील परंपरेचा आधार देऊन सांगतात की हा वृत्तान्त ब्रह्मांकडून वामदेवांना प्राप्त झाला होता. कथेत ब्रह्मा व महेश्वर जगत्पालक विष्णूकडे जाऊन स्थिर, अविनाशी पवित्र धाम व तीर्थ यांची याचना करतात. विष्णु त्यांना उत्तर-दक्षिण दिशांत नियत निवास देतात आणि गणांनी परिवेष्टित महाकालाचे ज्वलंत, जग धारण करणारे स्वरूप वर्णन करतात. ही नगरी देवलीला व लोककल्याणासाठी निर्मिलेली असून विश्वकर्म्याने घडविलेल्या सुवर्ण-शिखर प्रासादांनी अलंकृत आहे असे सांगितले आहे. अखेरीस नामनिर्वचन स्पष्ट होते—नगर ‘हेमशृङ्ग’ (सुवर्ण-शिखरयुक्त) म्हणून घोषित झाल्याने ‘कनकशृङ्गा’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. उपसंहारात ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर तेथे जपात स्थित राहून भक्तांना इच्छित फल देतात असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 41
Kuśasthalī-nāmakaraṇa and Brahmā’s Stuti of Viṣṇu (कुशस्थली-नामकरणं ब्रह्मस्तुतिश्च)
सनत्कुमार व्यासांना आदिसृष्टीतील प्रसंग सांगतात—देव-दानव, मनुष्य, सिद्ध-विद्याधर, तसेच पशु-पक्षी यांच्यात परस्पर वैर वाढून संयम व सौहार्द ढासळू लागले. हा कलह पाहून सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ध्यानसमाधीत अंतर्मुख होऊन दुःखनिवारक हरि/विष्णूची शरणागती घेतात. विष्णू विश्वरूपाने प्रकट होऊन ध्यान-योगाची फलश्रुती व आपले जगत्पालनकर्तृत्व स्पष्ट करतात. ब्रह्मा उठून पाद्य, आचमनीय, मधुपर्क इत्यादींनी अतिथिसत्कार करतात आणि उपेंद्र, वासुदेव, विश्वसेन, कृष्ण, जिष्णु अशा नामांनी, शंख-चक्र, ध्वज, गरुडवाहन व श्री-नित्य-मंगलभाव यांसह विस्तृत स्तुती करतात. प्रसन्न विष्णू शुद्ध ‘मंडल’ व सदाशिवाशी संबंधित स्थिर स्थान दाखविण्याची विनंती करतात. तेव्हा ब्रह्मा च्यवन ऋषींच्या आश्रमाशी निगडित पवित्र स्थळ दर्शवतात; तेथे कुशाने आच्छादित भूमीवर विष्णू विराजमान होतात. कुशावरणामुळे त्या स्थळाचे ‘कुशस्थली’ असे नामकरण होते आणि त्रिलोकीत त्याची कीर्ती प्रतिपादिली जाते.
Adhyaya 42
अवन्तीकुशस्थली-माहात्म्यं तथा पैशाचमोचनतीर्थ-प्रशंसा (Avanti–Kushasthalī Māhātmya and Praise of Paiśācamocana Tīrtha)
सनत्कुमार पूर्वकल्पातील प्रसंग सांगतात—देव परकीय शक्तीने पराभूत होऊन व पुण्यक्षयाने दुर्बल झाल्यावर आश्रय व सल्ल्यासाठी प्रजापती ब्रह्म्याकडे जातात. पुढे ते विष्णूच्या दिव्य धामात पोहोचून वासुदेवाची बहुरूपी स्तुती करतात आणि कूर्म, नरसिंह, वराह, राम, बुद्ध, कल्की इत्यादी अवताररूपांचे स्मरण करून विश्वरक्षणाची प्रार्थना करतात. तेव्हा आकाशवाणी त्यांना महाकालवनाकडे लक्ष देण्यास सांगते; तेथे कुशस्थली नावाची सर्वकाम-प्रद पवित्र नगरी आहे, कारण शिव युगायुगांतही तेथे नित्य उपस्थित आहेत असे सांगितले जाते. कुशस्थलीचे पुण्य मोठ्या तीर्थांपेक्षा ‘दहापटीने’ श्रेष्ठ म्हणून वारंवार वर्णिले आहे; तेथे केलेले दान, जप, होम, विधी अक्षय फल देतात. देव त्या नगरीत जाऊन समाजसौहार्द व धर्मनिष्ठेने नटलेले जीवन पाहतात आणि पैशाचमोचन तीर्थात स्नान, पाठ, अर्पण व दान करून अक्षय पुण्य मिळवतात; शत्रूंवर विजय मिळवून आपल्या धामांना परततात. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकली वा पठण केली असता पापक्षय होतो, समृद्धी, संतती आणि शिवलोकात श्रेष्ठ पद प्राप्त होते।
Adhyaya 43
त्रिपुरवधः—अवन्त्याः उज्जयिनीनामप्राप्तिः (Slaying of Tripura and the Renaming/Glorification of Ujjayinī)
सनत्कुमार व्यासांना अवंतीखण्डात त्रिपुर-प्रसंगाद्वारे उज्जयिनीच्या पावित्र्याचे तात्त्विक-नीतिक कारण सांगतात. त्रिपुर नावाचा असुरराज घोर तप करून अनेक वर्गांपासून अवध्यतेचा वर मिळवतो आणि मग देव-मानव व्यवस्था उद्ध्वस्त करतो. त्याच्या अत्याचारामुळे यज्ञसंस्कृती कोलमडते—अग्निहोत्र व सोमयाग थांबतात, स्वाहा-स्वधा-वाषट्कार नाहीसे होतात, उत्सव लोपतात, देवळे व शिवपूजा क्षीण होते, आणि दान-दया-उपकार-तप यांसारखे सद्गुण मावळतात; धर्म हा सभ्यतेचा पाया आहे हे अधोरेखित होते. दुर्बल देव ब्रह्म्याला शरण जातात. ब्रह्मा त्यांना अवंतीतील महाकालवनात नेऊन रुद्रसरस येथे स्नान, दान, जप व होम करतो आणि महाकाल (शिव) यांची प्रार्थना करतो. शिव विजयाचा उपाय सांगतात व अवंतीत केलेल्या दान-होमादि कर्मांचे अक्षय फल प्रतिपादित करतात. पुढे देव चामुंडा/दुर्गेला प्रसन्न करतात; देवी शिवांना परम पाशुपत अस्त्र प्रदान करते. शिव त्रिपुर व त्याची माया नष्ट करून अवंतीत परत येतात; मग यज्ञ व उत्सव पुन्हा सुरू होतात, अग्नी शांततेने प्रज्वलित होतात आणि नगराची कीर्ती स्थिरावते. शेवटी फलश्रुती—उज्जयिनीत निवास केल्याने विद्या, धन, संतती, सुख, प्रज्ञा व प्रेमसिद्धी होते; ही कथा ऐकणे-पठण करणे पापमोचन करून सहस्र गोदानासमान पुण्य देते.
Adhyaya 44
पद्मावती-प्रादुर्भावः, राहु-केतु-तीर्थमहिमा च (The Manifestation of Padmāvatī and the Glory of the Rāhu–Ketu Tīrtha)
सनत्कुमार व्यासांना अवंती-खंडातील समुद्रमंथनाची स्थानिक कथा सांगतात; यात संघर्ष, दिव्य संपत्तीचे वाटप आणि अवंतीतील विशिष्ट तीर्थांची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा यांचे धर्मतत्त्वात्मक निरूपण आहे. देव व असुर मेरूला मंथनदंड आणि वासुकीला दोर करून समुद्र मंथतात; तेव्हा हलाहल विष, चंद्र, कामधेनू, ऐरावत, पारिजात, कौस्तुभ, धन्वंतरी, लक्ष्मी इत्यादी चौदा रत्ने प्रकट होतात. वाटपावरून वाद झाल्यावर नारद मध्यस्थी करतात आणि हरि मोहिनी-रूप धारण करून अमृत देवांना मिळेल अशी व्यवस्था करतात. राहू कपटाने अमृत पितो; विष्णू त्याचे शिर छेदतात, पण अमृत-स्पर्शामुळे तो राहू व केतू म्हणून टिकतो. त्याच्या रक्तप्रवाहापासून या क्षेत्रात एक महातीर्थ प्रतिष्ठित झाले असे सांगितले आहे—शुद्ध भावाने स्नान केल्यास दोषक्षय होतो व राहू-पीडा टळते. पुढे रत्नांचे देव-लोकांत नियत वाटप, तसेच पद्मेचे महाकालवनात स्थिर होणे वर्णिले असून त्यामुळे नगर/प्रदेश ‘पद्मावती’ या नावाने प्रसिद्ध होतो. स्नान, दान, अर्चना आणि देव-पितृतर्पण यांच्या विधानाने पाप, दारिद्र्य व दुर्दैव नष्ट होऊन कुलपरंपरेला लाभ होतो असे सांगितले आहे. शेवटी श्रवण-पठणाची फलश्रुती महावैदिक यज्ञांइतके पुण्य देणारी म्हणून गौरविली आहे.
Adhyaya 45
कुमुद्वती-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Glory of Kumudvatī / Padmāvatī)
या अध्यायात संवादांची परंपरा आहे—सनत्कुमार व्यासांना सांगतात आणि तीर्थयात्री लोमश मुनींचा वृत्तान्त पुढे मांडतात। लोमश एका अत्यंत पुण्यदायी नगरीचे वर्णन करतात, जी ‘गुह्यात्-गुह्यतरा’ म्हणजे अतिगुप्त पवित्र स्थान मानली आहे; तेथे हर (शिव) साक्षात् उपस्थित असून केवळ दर्शनानेही घोर पापांचा नाश होतो असे सांगितले आहे. पुढे ब्रह्मा, रुद्र, आदित्य, वसु, विश्वेदेव, मरुत, गंधर्व, सिद्ध, भैरव, विनायक, देव्या इत्यादी दिव्य समुदायांचा उल्लेख येतो, ज्यामुळे ते स्थान देवव्यवस्थेचे सूक्ष्म प्रतिरूप भासते। यानंतर नगराची आदर्श सामाजिक-धार्मिक स्थिती वर्णिली आहे—शोक, रोग, दारिद्र्य, कलह व नैतिक दुर्बलता यांचा अभाव; परस्पर सहाय्य; शिस्तबद्ध व उपदेशक नागरिक; आणि सदैव चंद्रप्रभेसारखे उजळ वातावरण। कुमुद-कमळे सतत फुललेली असल्याने त्या नगरीस ‘कुमुद्वती’ असे नाव पडले व ती ‘पद्मावती’ म्हणूनही ओळखली जाते। तेथे केलेले श्राद्ध पितरांचे स्वर्गातून पतन रोखते; स्नान, दान, होम, पूजा इत्यादी सर्व कर्मे ‘अक्षय’ फल देतात—अशी फलश्रुती देऊन या प्राचीन पवित्र नगरीची महिमा दृढ केली आहे।
Adhyaya 46
कुशस्थली-अमरावती-सम्भववर्णनम् | The Rise of Kuśasthalī as an Amarāvatī-like Sacred City
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना सांगतात की शुभ महाकालवनात मरीचि-कश्यपांनी दीर्घकाळ कठोर तप केले—नियम, संयम आणि तपस्वी आचरणाने युक्त. तपाने प्रसन्न होऊन आकाशवाणीने वर दिला: अक्षय वंश व कीर्ती, अदितीच्या सह-तपाचे व रक्षणकारी उपस्थितीचे मान्यकरण, आणि पुढे दिव्य पुत्रांचा जन्म—ज्यात विष्णू व इंद्र प्रमुख; त्यामुळे कश्यप प्रजापती म्हणून प्रतिष्ठित होतात। यानंतर कुशस्थली नगरीचे माहात्म्य येते—ती अमरावतीसमान पवित्र प्रभावाची व नंदनवनासारखी रम्य सांगितली आहे। कामधेनूसदृश कामना-पूर्तीची चिन्हे, पारिजातासारखी दिव्य वृक्षसंपदा, बिंदुसर/मानससरोवरासारखी सरोवरे, शुभ जीव व रत्नवैभव यांचे वर्णन आहे। देवलोकातील जे जे दिव्य आहे ते सर्व महाकालवनातच आहे, आणि तेथील निवासीही देवतुल्य रूप-आचार प्राप्त करतात असे म्हटले आहे। फलश्रुतीत तीर्थविधी सांगितला आहे: जेथे जाऊन स्नान-दान करून महेश्वराचे दर्शन घेतात, त्यांना लौकिक सिद्धी मिळते व देहांतरी शिवलोक प्राप्त होतो; या अध्यायाचे श्रवण-पठन शतरुद्रीयासमान पुण्यदायक मानले आहे।
Adhyaya 47
विशालाभिधानकथनम् (Narration of the Naming and Glory of Viśālā)
सनत्कुमार व्यासांना ब्रह्मदेवांकडील एक प्राचीन वृत्तांत सांगतात—अत्यंत गुप्त व परम पावन अशा एका क्षेत्राचे. शिव उमेसह वनात विहार करीत असता देव, असुर, गण, मातृदेवता, विनायक, वेताळ, भैरव, यक्ष, सिद्ध, ऋषी कुटुंबांसह, गंधर्व-अप्सरा व इतर अनेक वर्ग मनाने ध्यान करून उमापतीची उपासना करतात. पार्वती त्यांना वारा, पाऊस व सूर्यताप सहन करावा लागत आहे हे पाहून, त्यांच्या गरजांना अनुरूप असे रम्य निवासस्थान देण्याची विनंती शिवांना करते. तेव्हा शिव योगमायेच्या सामर्थ्याने एक विशाल, तेजस्वी नगरी प्रकट करतात—बाजारपेठा व चौक, प्रासाद, रत्नजडित भिंती, मणिमय उंबरठे, ध्वज-पताका, जलव्यवस्था, सरोवरे व कमळे, पक्ष्यांचा कलरव, उद्याने, संगीत, अध्ययन, यज्ञ, संस्कार, सार्वजनिक पाठ आणि कलांनी परिपूर्ण. ही नगरी “विशाला” म्हणून प्रसिद्ध असून पृथ्वीवर अनुपम, तसेच ऐहिक कल्याण व मोक्षाभिमुख साधने देणारी म्हणून स्तुत्य आहे. फलश्रुतीत सांगितले आहे की “विशाला” हे नाव उच्चारल्याने शिवलोकी मान वाढतो; तेथे केलेले श्राद्ध अक्षय फल देते; आणि ही कथा ऐकणेही महापापांपासून तत्काळ शुद्ध करणारे आहे।
Adhyaya 48
प्रतिकल्प-कालमान-प्रशंसा (Pratikalpa and the Measures of Cosmic Time)
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना कालमान व विश्वचक्रांचे पुराणोक्त रहस्य सांगतात; परंतु हा उपदेश गोपनीय असून तो केवळ पात्र, संयमी व धर्मनिष्ठ व्यक्तींनाच द्यावा, अशी अर्हता-नियमांची मांडणी प्रथम होते. पुढे निमेष व काष्ठा यांपासून मुहूर्त, दिवस-रात्र, पक्ष, मास, ऋतु व वर्षपर्यंत कालमापनाची क्रमवार रचना सांगितली जाते आणि मनुष्य, पितर व देव यांचे कालमान तुलनेने स्पष्ट केले जाते. यानंतर चार युगांचे वर्णन संध्या व संध्यांशांसह येते; मन्वंतर हे चतुर्युगांच्या गुणाकाराने ठरते असे सांगितले जाते; तसेच कल्प (ब्रह्माचा दिवस) व ब्रह्मरात्रि ही सहस्र-युगपरिमाणाची असल्याचे निरूपण होते. या विश्वकालाच्या पार्श्वभूमीवर महाकालवन आणि कुशस्थली/प्रतिकल्पा नगरीची विलक्षण स्थिरता वर्णिली आहे—जी कल्पोकल्पी पुन्हा प्रकट होत राहते. अखेरीस फलश्रुती—प्रतिकल्पेत नियमपूर्वक केलेली कर्मे, विशेषतः महेश्वर-दर्शन, वैशाख पौर्णिमेचे व्रत आणि शिप्रा-स्नान, दीर्घकाल टिकणारे आध्यात्मिक फल देतात. या आख्यानाचे श्रवण व उपदेशही पावन करणारे मानले आहे.
Adhyaya 49
शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहः (Śiprā Māhātmya: The Bestowal of Relief from Fever)
अवंतीखंडातील या अध्यायात व्यास–सनत्कुमार संवादातून शिप्रा नदीचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगितले आहे. अनेक तीर्थकथा स्मरून व्यास शिप्राचे पवित्र चरित्र मंगलरूपाने ऐकू इच्छितात. सनत्कुमार शिप्राचे वैशिष्ट्य सांगतात—तिचे जल सान्निध्यमात्रानेही मुक्तिदायक मानले जाते आणि वैकुंठ, देवलोक, महाद्वार व पाताळ येथेही तिची व्यापक उपस्थिती वर्णिली आहे; अशा रीतीने बहुस्तरीय पवित्र भूगोल उभा राहतो. पहिल्या उत्पत्तिकथेत रुद्र ब्राह्मण-कपालपात्र धारण करून भिक्षुक रूपाने विष्णूकडे भिक्षा मागायला येतात; तीव्र संघर्षातून वाहिलेली रक्तधारा शिप्रा बनते आणि नदीची पावनता कारणरूपाने सिद्ध होते. दुसऱ्या कथेत हरि–हर संघर्षातून माहेश्वर ज्वर आणि त्याला प्रत्युत्तर देणारा वैष्णव ताप उत्पन्न होतो; दोन्ही महाकालवनात शिप्रेत स्नान करून शांत होतात, म्हणून शिप्रा ‘ज्वरघ्नी’ म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी फलश्रुती—हे दिव्य आख्यान श्रद्धेने ऐकणारे ज्वरजन्य भयापासून मुक्त होतात.
Adhyaya 50
शिप्रामाहात्म्ये दमनराजमोक्षः (Śiprā-māhātmya: The Liberation of King Damana)
सनत्कुमार व्यासांना शिप्रा नदीची परम पावनता एका नकारात्मक उदाहरणातून स्पष्ट करतात. दमन नावाचा राजा धर्म, आचार आणि नीती यांचा घोर भंग करणारा होता. शिकारीदरम्यान तो महाकालवनाजवळच्या अरण्यात एकटा पडतो आणि सर्पदंशाने मृत्युमुखी पडतो. यमदूत त्याला घेऊन जाऊन कर्मानुसार दंडप्रक्रियेत टाकतात; इकडे त्याचे प्रेत पशुपक्ष्यांनी फाडले जाते आणि एक कावळा मांसाचा तुकडा उचलून नेतो. तोच मांसखंड पूर्वकर्माच्या वेगाने शिप्राजलात पडतो. ग्रंथ सांगतो की शिप्रास्पर्शमात्राने क्षणार्धात पापक्षय होतो आणि दमन शिवसदृश रूप धारण करून प्रकटतो, ज्यामुळे यमाचा अधिकारच खंडित होतो. यमदूत ही अद्भुत गोष्ट धर्मराजाला सांगतात; ते म्हणतात—शिप्रा ‘सर्वपापहरा’ आहे: तिच्या जलाचा स्पर्श, अंतकाळी तिच्या तटी वास, किंवा केवळ नावोच्चारही जीवाला शिवलोकाकडे वळवतो. इतर तीर्थांपेक्षा शिप्रेची श्रेष्ठता वर्णिली असून, शेवटी हा संवाद ऐकणेही मुक्तिदायक फल देतो असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 51
शिप्रामाहात्म्ये अमृतोद्भवत्वकथनम् / The Legend of Shiprā as ‘Amṛtodbhavā’
सनत्कुमार व्यासांना शिप्रा नदीला ‘अमृतोद्भवा’ हे नाव कसे मिळाले ते सांगतात. नागलोकातील भोगवती नगरीत रुद्र/शंकर भुकेल्या भिक्षुकाच्या रूपाने कपाल घेऊन घरोगरी भिक्षा मागतात; पण नाग अतिथिधर्म मोडून काहीही देत नाहीत. क्रोध व क्षुधेने व्याकुळ होऊन शिव नगराबाहेर जाऊन तृतीय नेत्राने एकवीस रक्षक कुंडांत साठवलेले, नागांना पोषण देणारे अमृत पितात; त्यामुळे विश्वात खळबळ माजते व नाग भयभीत होतात. नाग कुटुंबासह हरिच्या शरण जातात. आकाशवाणी सांगते की शिवाच्या याचनेची उपेक्षा हाच अपराध; उपाय म्हणजे महाकालवनात शिप्रातटी विधिपूर्वक स्नान करून महादेवाची पूजा करणे. शिप्रा त्रैलोक्य-पावन व इच्छापूर्ती करणारी म्हणून स्तुत आहे. तेथे ऋषी, देव, सिद्ध व यात्रिकांनी भरलेले महान तीर्थ दिसते; संध्या, दान इत्यादी कर्मे चालू असतात. स्नानानंतर पुष्प, चंदन, दीप, नैवेद्य व दक्षिणा अर्पून नाग शिवाची स्तुती करतात. शिव प्रकट होऊन कारणपरंपरा सांगतात व वर देतात की शिप्रास्नानाच्या पुण्याने अमृत त्यांच्या घरांत परत येईल; शिप्राजल नेऊन एकवीसही कुंडांत ओतल्यास ते कायमचे अमृतमय होतील. तेव्हापासून शिप्रा ‘अमृतोद्भवा’ म्हणून प्रसिद्ध झाली; तेथे स्नान-व्रताने पापक्षय, आपत्ती-वियोग-रोग-दारिद्र्यापासून रक्षण, आणि पाठ-श्रवणाने सहस्र गोदानासमान पुण्य असे फलश्रुतीत म्हटले आहे।
Adhyaya 52
शिप्रामाहात्म्य तथा वाराह-उत्पत्ति-प्रसङ्गः (Śiprā-māhātmya and the Varāha-restoration narrative)
या अध्यायात सनत्कुमार शिप्रा नदीचे माहात्म्य सांगतात. शिप्राचे माहात्म्य केवळ ऐकले तरी महान पुण्य मिळते, अवंतीमध्ये तिची विशेष पावनता आणि पूज्य प्रवाह-दिशा वर्णिली आहे. पुढे कथा विश्वसंकटाकडे वळते—दैत्य हिरण्याक्ष लोकांवर अधिराज्य गाजवतो, देवांना स्वर्गातून हाकलतो आणि यज्ञधर्म व सामाजिक-धार्मिक आचार बिघडवतो. देव ब्रह्माकडे शरण जातात; ब्रह्मा चार कुमार आणि द्वारपाल जय-विजय यांच्या प्रसंगातून शापामुळे तीन जन्मांत असुरयोनी (त्यात हिरण्याक्ष) कशी मिळाली ते सांगतात. धर्मक्षय झाल्यावर विष्णू वराहरूप धारण करून दीर्घ युद्धानंतर हिरण्याक्षाचा वध करतात व पृथ्वीचा उद्धार करून विश्वस्थैर्य पुनः प्रस्थापित करतात. या उद्धारप्रसंगातून शिप्रा भगवंताच्या हृदयातून प्रकट, आनंददायी जलांनी परिपूर्ण, कमळसरोवरे, पक्षी, ऋषी आणि यज्ञकर्मांनी शोभित अशी वर्णिली आहे. महाकाळवन व संबंधित कुंड-तीर्थांची स्तुती आहे—स्नान, दान, अर्पण व श्राद्ध केल्यास उत्तम फल मिळते. विष्णूच्या आज्ञेने देव तेथे विधिपूर्वक कर्म करून आपापले लोक परत मिळवतात. शेवटी शिप्रेची अधिक विस्तृत उत्पत्ती—वराहाची ‘कन्या’ व विष्णूच्या देहातून जन्मलेली नदी—पुढे सांगितली जाईल असा संकेत आहे।
Adhyaya 53
सुन्दरकुण्डोत्पत्तिः पिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यं च (Origin of Sundara Kuṇḍa and the Glory of Piśāca-mocana Tīrtha)
अध्याय ५३ हा संवादरूप आहे. व्यास सुंदरकुंडाची ओळख, उत्पत्ती व फल विचारतात. सनत्कुमार सांगतात की अवंतीतील हे परम तीर्थ पापहरण करणारे व इच्छित फल देणारे आहे. प्रलयकाळी वैकुंठाशी संबंधित एक पर्वतशिखर गूढ व भयानक महाकालवनात कोसळते आणि तत्क्षणी रत्नसोपानांनी युक्त, निर्मळ जलाने परिपूर्ण, दिव्य वृक्ष-पुष्प-पक्षी-मृगांनी शोभलेले सुंदरकुंड प्रकट होते. येथे वेद, शास्त्रे, पुराणे, ओंकार-गायत्रीसह मंत्र आणि कालमापन जणू मूर्त स्वरूपात वास करतात; कल्पदोषाच्या भयाने देव व सिद्धगणही येथे आश्रय घेतात. कुंडाचे अधिष्ठाते विष्णू आणि शक्तिसह शिव असे सांगितले आहेत. पंधरवडा किंवा एक महिना तेथे निवास केल्यास वैकुंठात दीर्घ वास मिळतो; लहान जीवसुद्धा तेथे देहत्याग केल्यास शैवगती प्राप्त करतात. पुढे ‘पिशाचमोचन’ या तीर्थनामाचे माहात्म्य उदाहरणाने येते. दक्षिणेकडील ब्राह्मण देवल वारंवार अधर्म करून घोर पापे करतो; नरकयातना व प्रेतावस्था भोगून शेवटी पिशाचदेह प्राप्त करतो. महाकालवनात लिंग व कुंडाजवळ सिंहाने मारल्यावर तो जलात पडतो; एक अस्थिखंड सुटताच तीर्थप्रभावाने त्याची पापे नष्ट होतात आणि सूक्ष्मभाव लिंगात लीन होतो—म्हणून हे स्थान मोचक-पावन प्रसिद्ध झाले. शेवटी पिशाचमोचनात स्नान, पिशाचमोचनेशाचे पूजन, महादान आणि कथाश्रवण-कीर्तन यांची विधी सांगून शुद्धी, महापुण्य व अश्वमेधसम फल घोषित केले आहे.
Adhyaya 54
नीलगङ्गा-तीर्थप्रादुर्भावः तथा दुग्धकुण्डमाहात्म्यम् (Origin of Nīlagangā Tīrtha and the Glory of Dugdhakuṇḍa)
या अध्यायात व्यास ऋषी सनत्कुमारांना विचारतात—शिप्राकुंडात नीलगंगा केव्हा आली? सनत्कुमार तीर्थमाहात्म्य सांगतात—नीलगंगेत स्नान व संगमेश्वराचे पूजन केल्याने कुसंगामुळे येणारे दोष नष्ट होतात आणि पापक्षय होतो. पुढे कारणकथा येते—मानवी अपवित्रता साचल्याने गंगा काळवंडल्याचे दुःख व्यक्त करते व शुद्धीचा उपाय मागते. ब्रह्मा तिला महाकालवन प्रदेशात जाण्यास सांगतात; शिप्रेचे दर्शनही शुद्ध करणारे आहे. गंगा अंजनी-आश्रमादी स्थळांजवळ येऊन शिप्रेत प्रवेश करते आणि नीलरूपातून शुक्ल-शुद्ध रूप धारण करते; त्यामुळे ‘नीलगंगा’ तीर्थ प्रकट होते. आचरणविधी म्हणून येथे स्नान करून हनुमंताचे पूजन विशेष करावे असे सांगितले आहे. आश्विन कृष्णपक्षातील महालय श्राद्धकाळी तिळांजली, ब्राह्मणभोजन इत्यादी केल्यास पितरांचा उद्धार व दीर्घ तृप्ती मिळते. यानंतर दुग्धकुंड तीर्थाचे वर्णन आहे—दुग्धार्पणाच्या परंपरेमुळे ते विघ्ननाशक व समृद्धिदायक मानले जाते. तेथे स्नान, जलपान व गोदान केल्याने कल्याण होते आणि मृत्यूनंतर स्वर्गप्राप्ती सांगितली आहे; पुढे पुष्करकडे जाऊन अन्य विधी करावेत असा निर्देश आहे।
Adhyaya 55
Vindhyavāsinī-Stuti, Agastya’s Petition, and the Vimalodā Tīrtha Phalāśruti (Chapter 55)
अध्यायाच्या आरंभी व्यास सनत्कुमारांना विचारतो—रम्य महाकाल वनात विन्ध्य पर्वताचा प्रादुर्भाव कसा झाला आणि त्यामागे कोणती शक्ती होती. सनत्कुमार पूर्वकथा सांगतात—रेवा (नर्मदा) नदीच्या पाण्याने पृथ्वी जलमय झाली व तिन्ही लोकांत भय पसरले. पृथ्वीच्या रक्षणासाठी देव-ऋषी अगस्त्यांकडे गेले. अगस्त्यांनी विन्ध्यवासिनी भवानीची एकाग्र भक्तीने दीर्घ स्तुती केली; त्यात देवीला रक्षिका, दुष्टनाशिनी, वरदायिनी तसेच गायत्री इत्यादी पवित्र स्वरूपांशी एकरूप मानून वंदन केले आहे. देवी प्रसन्न होऊन प्रकट झाली व वर देऊ केली. अगस्त्यांनी रेवेची उग्र वाढ थांबविण्याची विनंती केली. देवी महाकाल वनात गेली; अगस्त्य म्हणाले की ते देवीशक्तीचा वाढता प्रभाव आवरतील आणि दक्षिणदिग्विजय/यात्रेतून परत येईपर्यंत विन्ध्य पर्वत वाढू नये असा नियम ठरविला. यानंतर कुशस्थली/उज्जयिनी येथील विमलोदा तीर्थाचे माहात्म्य येते—तेथे स्नान, पूजा, दान आणि विद्वान अतिथीभोजन केल्याने भयापासून संरक्षण, समृद्धी, दीर्घायुष्य, शुद्धी व शिवलोकप्राप्ती होते. विशेषतः सामाजिक/विधीगत अपशकुन-दोषांनी पीडित स्त्रियांना विमलोदेत स्नान व विन्ध्यवासिनीचे दर्शन दोषहर, संततिदायक व सौभाग्यवर्धक सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुती—ही कथा वाचली किंवा ऐकली असता सहस्र गोदानाइतके पुण्य मिळते।
Adhyaya 56
क्षातासंगममाहात्म्यं (Glory of the Kṣātā–Shiprā Confluence and Associated Tīrthas)
या अध्यायात संवादरूपाने सनत्कुमार महाकालवनातील क्षाता नदीचा शिप्रेशी होणाऱ्या संगम-तीर्थाचा माहात्म्य सांगतात. त्या संगमावर केवळ स्नान केल्यानेही पापक्षय होऊन कल्याण व मोक्षोपयोगी पुण्य मिळते असे वर्णन आहे. विशेष विधी असा—शनिवारी अमावस्या आल्यास पितरांसाठी श्राद्ध करून तिळोदक अर्पण करावे आणि तेथील पूज्य स्थावर-लिंगाचे दर्शन-पूजन करावे; यामुळे शनैश्चर-संबंधी बाधा शमते असे प्रतिपादन केले आहे। पुढे रेवा, चर्मण्वती इत्यादी नद्यांप्रमाणे क्षाताही पावन आहे असे सांगून, महाकालवनात येऊन ती ‘क्षाता-संगम’ नावाचे परम तीर्थ बनते अशी स्थापना केली आहे। त्यानंतर त्वष्टा–सावित्री/छाया प्रसंगातून सूर्याला ‘विरज’ (निर्मळ) हे नाव का मिळाले, शनैश्चराचा जन्म कसा झाला आणि त्यामुळे कालविशेष आचारांचे महत्त्व कसे ठरते हे स्पष्ट केले आहे। यानंतर जवळच्या तीर्थांची नोंद येते—धर्मसर, जिथे यमाचे तप व मारुतीचे सान्निध्य सांगितले आहे; तसेच च्यवनाश्रम/च्यवनेश्वर, जिथे अश्विनीकुमारांच्या कृपेने दिव्यदृष्टी प्राप्त होते असे म्हटले आहे। शेवटी फलश्रुतीत श्रवण-पाठाने मोठ्या दानाइतके पुण्य मिळते असे सांगून हा अध्याय तीर्थ व विधी यांचा मार्गदर्शक ठरविला आहे।
Adhyaya 57
गयातीर्थ-प्रशंसा तथा महाकालवने गुह्यतीर्थ-प्रकाशनम् (Praise of Gayā-tīrtha and the Revelation of Secret Tīrthas in Mahākālavana)
या अध्यायात सनत्कुमार–व्यास संवादातून अवंतीतील महाकालवनात गयातीर्थाची महती पुनःस्थापित केली आहे. सनत्कुमार सांगतात की गया हे परम तीर्थ आहे; तेथे स्नान केल्याने ऋणत्रयातून मुक्ती मिळते आणि देव‑पितृ तर्पणानंतर विष्णुलोकप्राप्तीचा मार्ग खुला होतो. व्यास विचारतात—किकाट देशात प्रसिद्ध असलेले गया महाकालवनात कसे ओळखले जाते? तेव्हा सनत्कुमार एक पावन आख्यान सांगतात, ज्याचे श्रवणमात्रही पितरांना हितकारक ठरते। यानंतर युगादिदेव राजाच्या कृतयुगीन राज्यव्यवस्थेचे वर्णन येते—धर्म चार पायांवर उभा; समृद्धी, आरोग्य, सामाजिक सलोखा आणि यज्ञ‑कर्मांची नियमितता सर्वत्र नांदते। पुढे दानव तुहाण्ड जग जिंकून वेदकर्म, पूजा आणि स्वधा‑स्वाहा अर्पण थांबवतो; त्यामुळे धर्ममार्ग कोसळतो। देव‑ऋषी ब्रह्माला शरण जातात; ब्रह्मा विष्णूकडे जातो। तेव्हा एक अशरीरी वाणी त्यांना त्वरित महाकालवनात जाण्याची आज्ञा देते—हे गुप्त व अत्यंत पवित्र क्षेत्र असून तेथे माया निष्फळ ठरते। वाणी अनेक तीर्थांचे वर्णन करते: इच्छापूरक शिप्रा, महाकाली व मातृशक्ती, गया‑फल्गु, बुद्धगया व आद्यगया, गदाधराशी संबंधित विष्णूचे ‘षोडशपाद’ तीर्थ, प्राची सरस्वती, अक्षय वट (न्यग्रोध) आणि प्रेतांना मुक्ती देणारी शिला। शेवटी पितृमोक्षाचा ठाम निष्कर्ष—या क्षेत्रात प्रवेशमात्रानेही पितर नरकस्थितीतून उन्नत होऊन स्वर्ग व उच्च गती प्राप्त करतात।
Adhyaya 58
Śrāddha-vidhi and Pitṛ-gaṇa Taxonomy in Avantī (श्राद्धविधिः पितृगणविचारश्च)
या अध्यायात व्यास श्राद्धाचे परम फळ, पितरांची तृप्ती कितीपर्यंत होते, तसेच पितृगणांचे वर्गीकरण याविषयी सविस्तर विचारणा करतात. सनत्कुमार श्राद्धाला धर्म व यज्ञसंस्थेचा मूलाधार ठरवून सांगतात की देव व पितर यांच्या उद्देशाने श्रद्धेने दिलेले अर्पण म्हणजे श्राद्ध. ते देव-पितरांच्या परस्पर उपकाराचा विश्वनियम स्पष्ट करून सात पितृगण, त्यांचे मूर्त/अमूर्त भेद, निवासस्थान आणि योगसाधनेशी संबंध सांगतात; आणि या चौकटीत पितृकार्य देवकार्यापेक्षा श्रेष्ठ मानतात। पुढे साधकाच्या पात्रता—ब्रह्मचर्य, संयम, शुचिता, अक्रोध व शास्त्रनिष्ठा—निर्देशून तीर्थस्थानी विधिपूर्वक श्राद्ध करण्यावर भर देतात. विविध तीर्थांतील तृप्ती-फलांची तुलना करून गयाची विशेष प्रशंसा व विशेषतः महाकालवन/अवन्तीचे परम माहात्म्य वर्णन करतात. शेवटी कठीण, अपघाती किंवा समाजापासून दूर अशा अनेक प्रकारच्या मृत्यूंची यादी देऊन, या तीर्थात केलेले श्राद्ध त्यांच्या उद्धाराचे साधन असल्याचे सांगतात; आणि विधिवत् आचरणाने ऋणत्रयातून मुक्ती व इच्छित सिद्धी मिळते असे उपसंहार करतात।
Adhyaya 59
गयातीर्थमाहात्म्य (Gaya Tīrtha Māhātmya in Avanti)
अध्याय ५९ मध्ये सनत्कुमार व्यासांना अवंतीच्या महाकालवनात गयासंबंधी तीर्थ कसे आहे व कसे फलदायी आहे हे सांगतात. प्रथम गयाचे पावन गुण—स्नान, दान आणि विधिपूर्वक श्राद्ध—यांचे वर्णन करून, निर्दिष्ट तीर्थस्थळी ही कर्मे केल्यास तदनुरूप फल मिळते असे प्रतिपादन केले आहे. विष्णु/जनार्दनाची पितृरूप उपस्थिती आणि ‘ऋणत्रय’मुक्तीसाठी योग्य पितृकर्माभिमुखता यावर विशेष भर आहे. पुढे स्थानिकीकरणाची कथा येते—प्राचीन अवंतीत गयातीर्थाची स्थापना, नंतर कैकटकाशी संबंध, आणि गदाधराच्या पादचिन्ह-प्रतीकाने एका असुराचे दमन करून त्या स्थळाची महिमा प्रतिष्ठित होणे. कालविधानात गयाश्राद्धाची सततची मान्यता, ‘महालय’ नावाचा वार्षिक विशेष विधी (ज्योतिषीय संकेतांसह), तसेच अन्वष्टकाशी निगडित मातृश्राद्धाचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे. उत्तरार्धात सात ऋषींच्या पत्नींची बोधकथा—अपकीर्तीच्या दोषामुळे समाजातून दूर झालेल्या त्या नारदांच्या मार्गदर्शनाने अवंती-गयातीर्थ व अक्षयवट येथे येतात. ‘ऋषिसंज्ञिता पंचमी’ला उपवास, जागरण व नियमपालन करून त्या शुद्ध होतात आणि गृहस्थाश्रमात पुन्हा सन्मानाने सामावल्या जातात. फलश्रुतीत येथे केलेले दान अक्षय पुण्य देणारे असून, या माहात्म्याचे श्रवण-पाठ महायज्ञासमान फल देतो असे सांगितले आहे.
Adhyaya 60
पुरुषोत्तमतीर्थ-मलमासव्रतविधिः (Purushottama Tīrtha and the Adhika-māsa Vrata Procedure)
अध्यायाची सुरुवात परंपरागत निवेदनाने होते—व्यास ऋषी पुरुषोत्तम नावाच्या परम तीर्थाचे विस्तृत वर्णन मागतात आणि सनत्कुमार सांगतात की हे कथन ऐकण्यानेच पापांचा नाश होतो. पुढे वैकुंठातील दिव्य सभेत लक्ष्मी विष्णूंना दान, स्नान, तप आणि श्राद्ध यांची योग्य विधी काय, तसेच देश-काल, पर्व-तिथी व तीर्थ यांच्या भेदाने फळ कसे बदलते, असे विचारते. विष्णू पौर्णिमा, अमावस्या, संक्रांत, ग्रहण, व्यतीपात इत्यादी शुभ काळ व प्रमुख तीर्थे सांगून अवंतीत केलेले दानादि अक्षय फल देतात असे प्रतिपादन करतात. यानंतर अधिकमास/मलमास (मलिम्लुच) याचे स्वरूप स्पष्ट होते—ज्या महिन्यात सूर्यसंक्रांत होत नाही तो अधिकमास मानला जातो. त्या काळात काही संस्कार टाळावेत, पण भक्तीप्रधान व्रत, जप, दान, पूजा यांचे विशेष महत्त्व आहे. विष्णू स्वतःला अधिकमासाचा अधिपती ‘पुरुषोत्तम’ म्हणतात आणि महाकालवनात ‘पुरुषोत्तम तीर्थ’ असल्याचे सांगतात; तेथे स्नान व व्रत केल्यास स्थिर कल्याण व दीर्घकालीन फल मिळते. व्रतविधीत ठराविक तिथींना संकल्प, वासुदेवपूजा, कुंभस्थापन, पंचामृत-नैवेद्य, दीप-धूप, आरती, अर्घ्यमंत्रासह प्रार्थना, ब्राह्मणभोजन व दान-सत्कार, आणि शेवटी सामूहिक भोजन यांचा समावेश आहे. फलश्रुतीत सांगितले आहे की अधिकमासाचे अनुष्ठान न केल्यास दारिद्र्य व शोक येतो; विधिपूर्वक उपासना केल्यास समृद्धी व आपत्तींपासून संरक्षण मिळते.
Adhyaya 61
अधिमास-स्नान-दानादि-माहात्म्यवर्णन (Adhimāsa: The Merit of Bathing, Charity, and Worship)
सनत्कुमार व्यासांना अवंती-क्षेत्रातील अधिमासाच्या स्नान, दान व पूजनाचे तात्त्विक महात्म्य सांगतात. महाकालवनाच्या संदर्भाबाहेर अधिमास-व्रत करणे आध्यात्मिकदृष्ट्या दिशाभूल करणारे मानले आहे; परंतु पुरुषोत्तम नावाच्या तीर्थात केलेले अनुष्ठान सनातन लोकांची प्राप्ती घडवते असे प्रतिपादन आहे. तेथे पुरुषोत्तम (विष्णू) याची पूजा तसेच उमा-शंकरांची भक्तीही सांगितली असून, वैष्णव व शैव उपासनेचा समन्वय एका तीर्थपरिसरात दिसून येतो. भाद्रपद शुक्ल एकादशीला उपवास, रात्रजागरण, विष्णुपूजा आणि पुरुषोत्तम-सरोवराशी संबंधित जलयात्रा करण्याचे विधान आहे. यामुळे संतती, धन, दीर्घायुष्य व आरोग्य अशी फळे मिळतात असे सांगितले आहे. पुढे जवळच्या पवित्र स्थळांचे वर्णन येते—भगीरथाच्या तपश्चर्येशी व गंगावतरणकथेशी संबंधित तटावर जाटेश्वर महादेव; तसेच ईशान्य दिशेला कौशिकी नदीकाठी राम-भार्गवांचे तपःस्थान, जिथे स्नानाने घोर पापांचा क्षय होतो आणि शेवटी रामेश्वर-दर्शन परम शुद्धिदायक मानले आहे।
Adhyaya 62
गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gomatī Tīrtha and the Origin of Gomatī Kuṇḍa
या अध्यायात गोमती तीर्थ व गोमती कुंड यांची उत्पत्ती आणि त्यांचे विधी-अधिकार बहुवाणी संवादरूपाने सांगितले आहेत. व्यास सनत्कुमारांना विचारतात—प्राचीन गोमती कुंड कधी व कसे प्रकट झाले? शौनकादी ऋषींच्या सभेतील उपदेशपर प्रसंग आठवून, प्रसिद्ध नद्या व नगरांच्या पावित्र्याची तुलना करून तीर्थमहिमेची श्रेणी मांडली जाते. पुढे सांदीपनी गुरुंची शिक्षाप्रद कथा येते. ब्रह्मचारी राम व कृष्ण पहाटे गुरु दिसत नाहीत म्हणून कारण विचारतात. गुरु सांगतात की ते दररोज गोमतीत स्नान करून संध्योपासना करतात—शिस्तबद्ध आचरणाचा हा आदर्श आहे. नंतर शिवसंबंधित यज्ञकुंडाजवळ गोमतीचे प्राकट्य आणि सरस्वतीची उपस्थिती वर्णिली असून त्या स्थळास “गोमती कुंड” असे नाव पडते. अखेरीस भाद्रपद कृष्ण अष्टमी तसेच चैत्रमासात एकादशीपर्यंतच्या व्रतविधी सांगितल्या आहेत—स्नान, उपवास, जागरण, विष्णुपूजा, वैष्णव व ब्राह्मणांचा सत्कार. फलश्रुतीत श्रवण व आचरणाने पापक्षय, शुद्धी आणि विष्णुलोकप्राप्ती होते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 63
कंथडेश्वर-गंगेश्वर-वीरेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा वामनकुण्ड-प्रसङ्गः (Kaṇṭhaḍeśvara, Gaṅgeśvara, Vīreśvara Tīrtha-Māhātmya and the Vāmanakuṇḍa Episode)
अध्याय ६३ दोन परस्पर जोडलेल्या भागांत उलगडतो. प्रथम सनत्कुमार अवंतीतील प्रमुख तीर्थांचे पुण्य-तत्त्व सांगतो. कंठडेश्वर हे अतुल स्नानस्थान मानले आहे; तेथे स्नान व महादेव-दर्शन केल्याने पापक्षय होऊन भक्ताची उन्नती होते असे वर्णन आहे. पुढे गंगेश्वराजवळील संगम-प्रसंग येतो—गंगेचे दिव्य अवतरण आणि शिवाने तिला मस्तकी धारण करणे—याच्या संदर्भात तेथे स्नान व गंगेश-दर्शनाचे फळ गंगास्नानासमान, तसेच मृत्यूनंतर विष्णुलोक इत्यादी लोकप्राप्तीचे सूचन दिले आहे. वीरेश्वर तीर्थात निवास व पूजनाने शुद्धी आणि ‘वीर’ लोकाची प्राप्ती सांगितली आहे. दुसऱ्या भागात त्रैलोक्यप्रसिद्ध वामनकुंडाचे माहात्म्य येते; केवळ दर्शनानेही घोर पापांचा नाश होतो असे म्हटले आहे. व्यासाने उत्पत्ती विचारल्यावर प्रह्लादाचे आदर्श गुण, बलिराजाचे धर्मयुक्त राज्य, नारदाच्या प्रेरणेने बलिचा देवांशी सामना, आणि देवांचे ब्रह्माकडे शरण जाणे यांचे वर्णन होते. ब्रह्मा विशिष्ट तीर्थे व भक्ती-विधी सांगतो. विष्णु-ध्यानसूत्र, विघ्ननाशासाठी गणेश-नमस्कार, तसेच दीर्घ स्तोत्रपाठ हे उद्धारक साधन म्हणून मांडले आहे. अशा रीतीने तीर्थ, उपासना-जप-पूजा आणि अधिकार-नियम यांचा संगम करून तीर्थयात्रा ही नियत भक्ति म्हणून प्रतिष्ठित केली आहे।
Adhyaya 64
कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनम् / Description of the Pilgrimage to Kālabhairava Tīrtha
अध्याय ६४ मध्ये कालभैरव तीर्थाचे सुबद्ध तीर्थ-माहात्म्य सांगितले आहे. प्रारंभी सनत्कुमार वीरेश्वर व स्नानफळाचे वर्णन करण्याचे वचन देतात आणि नंतर नाग-संबंधित तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ ‘कालभैरव’ तीर्थाचा निर्देश करतात—जिथे केवळ दर्शनानेही दुःखनिवारण व इच्छित फलप्राप्ती होते असे गौरविले आहे. व्यासांनी कारण विचारल्यावर या कीर्तीची उत्पत्तिकथा येते: भैरव हे योगरक्षक असून योगिनी-गटांशी संबंधित विरोधी शक्ती, कृत्या व विनाशकारी उपद्रव यांचा प्रतिकार करून भक्तांचे रक्षण करतात. पुढे शिप्रा नदीच्या तीरावर, विशेषतः उत्तर (पुण्य) भागात भैरवाचे सान्निध्य स्थिर केले आहे. अष्टमी, नवमी आणि विशेषतः चतुर्दशीला पूजन, तसेच आषाढ शुक्लपक्षातील रविवार-संयोग हा विशेष फलदायी सांगितला आहे. पत्रे, फुले, अर्क, सुगंध, नैवेद्य, तांबूल, वस्त्र इत्यादी अर्पण करून ब्राह्मणभोजन, होम व तर्पण केल्यास सर्वकामसिद्धी व मंगलप्राप्ती होते असे विधान आहे. स्तोत्रभागात भैरवाचे रूप-गुण वर्णिले असून भैरवाष्टकपाठाचे फल सांगितले आहे—दुष्ट स्वप्नांचा नाश, वाद-विवाद व संकटात साहाय्य, राजकोप, युद्ध, बंधन व दारिद्र्यापासून संरक्षण; आणि नियमाने जप करणाऱ्यास कोणतीही इच्छा दुर्लभ नाही. शेवटी संसारभयाने ग्रस्तांनी या तीर्थी स्नान-दान व पूजन प्रयत्नपूर्वक करावे असे उपसंहारात सांगितले आहे।
Adhyaya 65
Nāgatīrtha-Māhātmya and the Settlement of the Nāgas in Mahākālavana (नागतीर्थमाहात्म्यं तथा नागनिवासवर्णनम्)
अध्यायाची सुरुवात व्यासांच्या प्रश्नाने होते—नागतीर्थाचे माहात्म्य काय आणि त्याचा प्रचार कोणत्या काळी झाला. सनत्कुमार उत्तर देताना अशी शुद्धिकथा सांगतात की तिचे श्रवणही मुक्तिदायक मानले आहे. ते नागांच्या दुःखाची पार्श्वभूमी उलगडतात—मातृशापाचा परिणाम आणि जनमेजयाच्या सर्पसत्राचा भीषण प्रसंग—ज्यातून आस्तीकाच्या हस्तक्षेपाने नागांची सुटका होते. मुक्त झाल्यावर नाग निर्भय निवासस्थान मागतात; आस्तीक त्यांना महाकालवनाच्या दक्षिण भागातील प्राचीन तीर्थ-संलग्न नागनिवासाकडे पाठवतो, जिथे हरि शेषशायी रूपाने योगनिद्रेत विराजमान आहेत। महाकालवनाची पवित्रता दृढ करण्यासाठी लोमश, मार्कंडेय, कपिल, हरिश्चंद्र आणि सप्तर्षी यांसारख्या महात्म्यांची उपस्थिती व सिद्धींचा उल्लेख येतो; या क्षेत्राचा प्रभाव शापजन्य दोष नष्ट करून काळाला स्थैर्य देतो असे सांगितले आहे. एलापत्र, कंबल, कर्कोटक, धनंजय, वासुकी, तक्षक, नील, पद्मक व अर्बुद हे नाग येऊन आपापली स्थाने स्थापन करतात आणि नवी तीर्थे व कुंडे निर्माण करतात—अत्यंत पुण्यदायक व पापनाशक—जिथे सिद्ध, गंधर्व, ऋषी व अप्सरा संचार करतात. श्वेतद्वीपासारखी रम्य भूमी, पवित्र वृक्ष, पक्षी, सुगंध व निधी यांचे वर्णन असून स्नानाने वैकुंठप्राप्ती, रमासरात श्रीसमृद्धी आणि बलीच्या आश्रमतीर्थात कर्मांनी त्वरित शुद्धी असे फल सांगितले आहे। अंतिम भागात विधी दिले आहेत—दान, होम इत्यादी; विशेषतः भूमिदान श्रेष्ठ व दीर्घफलदायी मानले आहे. श्रावणात, दर्शतिथीला, पंचमीला आणि सोमवारी नागपूजा करावी असे विधान आहे. दर्शश्राद्ध अक्षय फल देऊन इच्छित कामना पूर्ण करते असा निष्कर्ष आहे।
Adhyaya 66
नृसिंहतीर्थ-माहात्म्य तथा सावित्रीव्रत-फलश्रुति (Glory of Nṛsiṃha Tīrtha and the Fruits of the Sāvitrī Vrata)
सनत्कुमार व्यासांना अवंतीतील परम तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—महात्मा नृसिंहाशी संबंधित असे ते तीर्थ, ज्याच्या केवळ दर्शनानेही पापक्षय होतो. पुढे हिरण्यकशिपूची कथा स्थाननिर्देशासह येते: दैत्यांच्या जुलुमाने पीडित पृथ्वी गायीच्या रूपाने ब्रह्मदेवांकडे शरण जाते. ब्रह्मा दैत्याचे घोर तप, गायत्री-उपासना आणि मिळालेला वर सांगतात—दिवस/रात्र, आकाश/भूमी, शस्त्रे, ओले/कोरडे, विविध प्राणी इत्यादींनी मृत्यू न येण्याची अट; तरी एक उणीव राहते—वीराच्या एका हाताच्या प्रहाराने मृत्यू. त्यानंतर ब्रह्मा देवांना शिप्रा-तटी महाकालवनातील नृसिंह-तीर्थाचे ठिकाण सांगतात—संगमेश्वराजवळ, कर्कराज इत्यादी चिन्हांच्या मध्ये, दक्षिण तटाकडे. देव तेथे स्नान, दान व अर्चन करून आपापली पदे परत मिळवतात; आणि हरि नृसिंह-रूप धारण करून एका प्रहारात दैत्याचा वध करतो, वरदानाची मर्यादा पूर्ण करीत. अध्यायात तीर्थावर मध्यान्ह-पूजेचे विधान, नृसिंह-तिथी/चतुर्दशीला पूजन केल्यास लक्ष्मीची कृपा, अगस्त्येश्वर-दर्शनाने दारिद्र्यनाश, तसेच सिद्ध हनुमानाची उपस्थिती नमूद आहे. शेवटी सावित्री-व्रताची पद्धत व सुवर्ण-सावित्रीसह शुभ वस्तूंचे दान विद्वान ब्राह्मणाला करण्याचे फळ—समृद्धी, भोग, स्वर्ग, आणि स्त्रियांसाठी पतीप्रेम व वैधव्यापासून संरक्षण—असे सांगितले आहे।
Adhyaya 67
कुटुम्बेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutuṃbeśvara Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात कुटुंबेश्वर महादेव-स्थान व त्याच्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे; हे तीर्थ सर्व तीर्थांचे फल देणारे मानले आहे. कथानकात दक्ष प्रजापती वंशवृद्धीसाठी दीर्घ तप करतो आणि ब्रह्मा कठोर तपाने परिष्कृत कमलरूप प्राप्त करतो. ‘आजही दिसते’ असे चतुर्मुखधारी लिंग सांगून महादेवाची प्रतिष्ठा व स्थळाची सातत्यपूर्ण पवित्रता अधोरेखित केली आहे. भद्रकाली/भद्रापीठधरा देवीची उपस्थिती आणि प्रवेशद्वारी क्षेत्रपाल भैरवाचे रक्षणकार्य वर्णिले आहे. महामारी, उपद्रव व सामाजिक अस्थिरतेच्या काळात विशिष्ट धान्य-बीजांनी नियमित होम, क्षेत्रपालपूजन आणि संयमित आचार यांचे विधान आहे. स्नान, महादेवपूजा आणि तपस्वी ब्राह्मणांना दान—विशेषतः कूष्मांड (भोपळा) दान—यांनी समृद्धी व ‘कुटुंबी’ (गृहस्थ-वैभव) प्राप्त होते असे सांगितले आहे. फाल्गुन शुक्ल चतुर्दशी (त्रयोदशी-संबंधासह, शिवरात्रि-भाव) या दिवशी रात्रजागरण, बिल्वजल अर्पण, गंध-पुष्प-दीप अर्पण व सात ब्राह्मणांना भोजन देण्याचे व्रत सांगून त्याचे फल महायज्ञतुल्य म्हटले आहे।
Adhyaya 68
अखण्डेश्वरमहिमवर्णनम् | The Glory of Akhaṇḍeśvara and Akhaṇḍa-saras
सनत्कुमार व्यासांना अवन्तीक्षेत्रातील पवित्र तीर्थस्थानांचा क्रम सांगतात. प्रथम क्षिप्रा नदीकाठी सोमतीर्थाजवळ असलेले देवप्रयाग हे अत्यंत पावन तीर्थ असल्याचे ते वर्णन करतात; तेथे स्नान केल्यास माधव नामक देवतेच्या दर्शनाइतके पुण्य मिळते व इच्छित फल प्राप्त होते असे सांगितले आहे. पुढे आनंद-भैरवाचे माहात्म्य येते—त्यांच्या केवळ दर्शनाने पापक्षय होतो आणि दंडभय दूर होतो; म्हणून ते स्थान धर्मरक्षणाचे आश्रयस्थान मानले आहे. यानंतर ज्येष्ठ मास, शुक्ल पक्ष, दशमी, बुध-हस्त योग व व्यतीपात इत्यादी शुभ संयोगी स्नान केल्यास सर्व तीर्थांचे फल मिळते असे सांगितले जाते. उपदेशार्थ दृष्टांतात नियमपालक ब्राह्मण धर्माशर्म व्रतभंगाची शंका घेऊन नारदांना विचारतात. नारद ब्रह्मदत्त नावाच्या पापाचारी ब्राह्मणाची कथा सांगतात—तो गोदावरी/गौतमी तीरावर मरण पावला; सिंहस्थकाळी असंख्य तीर्थांचा ‘वायुस्पर्श’ लाभल्याने यमसभेतूनही त्याची मुक्तता झाली. यामुळे तीर्थभूगोलाची कर्मफल-शमन शक्ती स्पष्ट होते. नारद महाकालवनातील कोटितीर्थ व त्याच्या उत्तरेस अखण्डेश्वराजवळील अखण्ड-सरोवर यांचे विधान सांगतात; तेथे केवळ दर्शनही यज्ञफलासमान मानले आहे. धर्माशर्म अखण्ड-सरोवरात स्नान करून महेश्वराचे दर्शन घेतात आणि तत्क्षणी पुण्यलोकांना प्राप्त होतात; शेवटी अखण्डेश्वराचे श्रेष्ठ तीर्थ म्हणून फलश्रुतीसह स्तवन केले जाते।
Adhyaya 69
कर्कराजतीर्थमाहात्म्य एवं चातुर्मास्यस्नानविधिः (Karkarāja Tīrtha Māhātmya and Cāturmāsya Bathing Discipline)
अध्याय ६९ मध्ये शिप्रा-तटावरील श्रेष्ठ ‘कर्कराज’ तीर्थाचे माहात्म्य अधिकारपर परंपरेने सांगितले आहे. मार्कंडेयांच्या प्रश्नाला उत्तर देताना ब्रह्माने पूर्वी केलेली स्तुती सनत्कुमार पुढे कथन करतात; त्यामुळे श्रुती-परंपरेतून या तीर्थाची प्रामाणिकता दृढ होते. कथेत तीर्थाची तारक-शक्ती विशेषतः सीमाकालांशी—चातुर्मास (ज्यावेळी हरि ‘शयित’ असल्याचे वर्णन आहे) आणि दक्षिणायन—जोडली आहे. या काळात झालेला मृत्यू कठीण परलोकगती देऊ शकतो, आणि त्यावर उपाय म्हणून कर्कराज तीर्थाचे महत्त्व प्रतिपादले आहे. ब्रह्मोपदेशानुसार चातुर्मासात स्नान, विष्णुस्मरण व व्रत-नियमपालन निर्णायक; शुद्धीविना केलेली कर्मे निष्फळ मानली आहेत. व्यवहार्य नियमही दिले आहेत—रात्री स्नान टाळणे, काही प्रसंगी गरम पाण्याने स्नान न करणे, आणि अशक्त असल्यास भस्मस्नान किंवा मंत्रस्नान असे पर्याय. कर्कराजाच्या जलात अनेक तीर्थांचे पुण्य समाविष्ट आहे असेही सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुतीत या माहात्म्याचे श्रवण-पाठ चातुर्मास्य-उपेक्षेने होणारे दोष दूर करतो असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 70
तीर्थ-देवयात्रा-प्रशंसा तथा महाकालवन-देवतासूची (Tīrtha and Devayātrā Protocol; Deity Catalog of Mahākālavana)
या अध्यायात सनत्कुमार मेरूजवळील पवित्र स्थळांचे वर्णन करतात—इच्छापूर्ती करणारे रम्यसर आणि बिंदुसर तीर्थ, जिथे स्नान व दान केल्याने अभिष्ट सिद्धी मिळते असे सांगितले आहे. भाद्रपदातील विशेष आचार-व्रतांचे निर्देश येतात; विशेषतः गणाधिपाशी संबंधित शुभ चतुर्थी, तसेच मनःकामेश्वर या गणेशस्थळी दर्शन व स्नानाने संकल्पपूर्ती होते असे वर्णन आहे. यानंतर व्यास अवंतीतील तीर्थे व देवालयांची क्रमबद्ध माहिती विचारतात. सनत्कुमार तीर्थांची संख्या अपरिमित असल्याचे सांगून विश्वोपमांनी त्यांच्या पवित्रतेची घनता स्पष्ट करतात. पुढे ‘देवयात्रा’ हा नियमबद्ध तीर्थाटनक्रम दिला आहे—शुचिर्भूत होणे, प्रातःकर्म, विष्णुस्मरण, रुद्रसरस इत्यादीत स्नान, आणि संबंधित तीर्थावर देवतेनुसार अभिषेक व पूजा. उमा–महेश्वर संवादातून महाकालवनातील देवपरिसराची सूची येते—मुख्य नद्या, विनायक-भैरव-रुद्र-आदित्यांचे समूह, असंख्य लिंगे, चार दिशांचे द्वारपाल-लिंग, तसेच नवग्रह तीर्थे व त्यांचे रक्षणात्मक विधी. फलश्रुतीत देवयात्रा ग्रहपीडांसह संकटांचे शमन करते, धन-संतती-विद्या-विजय देऊन शेवटी शिवलोकानुरूप शुभ सातत्य प्रदान करते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 71
महाकालवने तीर्थप्रशंसा (Praise and Enumeration of Tīrthas in Mahākālavana)
या अध्यायात संवादपरंपरेने कथन पुढे जाते. व्यास सनत्कुमारांना अवंतीच्या महाकालवनातील तीर्थांची संख्या व स्वरूप याविषयी अधिक सांगण्याची विनंती करतात. सनत्कुमार ही पापनाशक कथा उमा–महेश्वर संवादावर आधारलेली आहे असे सांगतात; नारदांच्या प्रश्नामुळे तो संवाद सुरू झाला होता. नारद महादेवांना शुभ महाकालवनातील विद्यमान तीर्थांचे वर्णन करण्यास सांगतात. महादेव उत्तर देतात की पृथ्वीवरील प्रसिद्ध तीर्थ—पुष्कराशी संबंधित तीर्थसुद्धा—या श्रेष्ठ महाकालवनातच आहेत; येथे तीर्थे व लिंगे यांची संख्या जणू असंख्य आहे. ‘पैशाचमोचन’ नावाच्या तीर्थाचे विशेष वर्णन येते, जिथे ऋतूंचे परिणाम इत्यादी चित्रित केले आहेत. अचूक मोजणी अशक्य मान्य करूनही, व्यवहारासाठी वर्षातील दिवसांइतकी प्रमुख तीर्थांची प्रधान यादी ते सूचित करतात. यानंतर यात्रेचा काळ व पुण्यफल सांगितले जाते: पूर्ण वर्षभराची यात्रा ‘अवंती-यात्रिका’ म्हणून पूर्णत्वास जाते आणि विधिपूर्वक केलेली यात्रा अत्यंत महान फल देते. विशेषतः वैशाखात अवंतीत पाच दिवसांचा निवास काशीतील दीर्घकालीन निवासास तुल्य फलदायी म्हटला आहे. शेवटी फलश्रुती—भक्तीने पठण किंवा श्रवण केल्यास शिवभक्ती वाढते, पुण्य व कीर्ती वृद्धिंगत होते आणि कुलाला शिवपदाकडे उन्नत करते असे सांगितले आहे.
FAQs about Avanti Kshetra Mahatmya
It foregrounds Avantī as a Mahākāla-centered kṣetra whose sanctity is described as exceptionally potent, including claims of enduring efficacy and rare accessibility even for celestial beings.
The section repeatedly associates the kṣetra with purification from major transgressions, the granting of bhukti and mukti, and the idea that residence, worship, and contact with the sacred landscape yield heightened merit.
Core legends include the naming and classification of Mahākālavanam (as kṣetra, pīṭha, ūṣara, and śmaśāna), and transmission narratives where sages (notably Sanatkumāra) explain the site’s theological status to authoritative listeners.