Mantra 15
Rishi: Bhṛgu-lineage (traditional attribution via internal mention of Bhṛgavaḥ); in Śukla-Yajurvedic liturgical use, treated as a received ṛṣi-tradition rather than a single author
Devata: Agni (as Hotṛ and first-established fire)
Chandas: Triṣṭubh (by RV-parallel cadence and length; confirmable by full metrical scan in RV source)
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑यि धा॒तृभि॒र्होता॒ यजि॑ष्ठो अध्व॒रेष्वीड्य॑: । यमप्न॑वानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भ्वं॒ वि॒शेवि॑शे
Transliteration
a̱yám i̱há prathamáḥ dhā́yi dhā̱tṛ́bhir hótā yájiṣṭho adhvaréṣv ī́ḍyaḥ | yám apnavā́no bhṛ́gavo virurucúr váneṣu citráṃ vibhváṃ víśe-viśe
Translation
हा (अग्नी) येथे प्रथम धातृगणांनी स्थापन केला—होता, यज्ञांस अत्यंत योग्य, अध्वर-कर्मांत स्तुत्य. ज्याला द्रव्य-लाभ देणारा मानून भृगूंनी अरण्यात प्रकट केले—दीप्तिमान, सर्वव्यापी—प्रत्येक-प्रत्येक कुलासाठी.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒यम् । इ॒ह । प्र॒थ॒मः । धा॒यि । धा॒तृभिः । हो॒ता । यजि॑ष्ठः । अ॒ध्व॒रेषु । ईड्यः । यम् । अ॒प्न॒वा॒नः । भृगवः । वि॒रु॒रु॒चुः । वनेषु । चि॒त्रम् । वि॒भ्वम् । वि॒शे॒वि॒शे
Word by Word
अयम्this (one)
अयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Kartā
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
धायिwas placed/was established
धायि:
—
TypeVerb
Rootधा (धातु) → धा-यि (कर्मणि/भावे प्रयोगः, लुङ्/आर्ष-लिट् प्रकारः; वैदिक)
धातृभिःby the establishers/placers
धातृभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootधातृ (प्रातिपदिक; √धा ‘to place’)
होताthe Hotṛ-priest (invoker)
होता:
Kartā
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक; √हु ‘to sacrifice’)
यजिष्ठःmost worshipful / best at sacrifice
यजिष्ठः:
Kartā
TypeAdjective
Rootयजिष्ठ (प्रातिपदिक; यज्-तमप्/इष्ठ-प्रत्ययः)
अध्वरेषुin the rites/sacrifices
अध्वरेषु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअध्वर (प्रातिपदिक)
ईड्यःpraiseworthy
ईड्यः:
Kartā
TypeAdjective
Rootईड्य (प्रातिपदिक; √ईड्/ईळ् ‘to praise’)
यम्whom
यम्:
Karma
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अप्नवानःpossessing wealth/attainment
अप्नवानः:
Kartā
TypeAdjective
Rootअप्नवत् (प्रातिपदिक) → अप्नवान् (वर्तमान-कृदन्त/विशेषण-प्रयोगः)
भृगवःthe Bhṛgus (seers)
भृगवः:
Kartā
TypeNoun
Rootभृगु (प्रातिपदिक)
विरुरुचुःshone forth / became radiant
विरुरुचुः:
—
TypeVerb
Rootवि + रुच् (धातु) → रुरुच् (लिट्), बहुवचनम्
वनेषुin the woods
वनेषु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
चित्रम्bright, wondrous
चित्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
विभ्वम्all-pervading, mighty
विभ्वम्:
Karma
TypeAdjective
Rootविभ्व (प्रातिपदिक)
विशे-विशेin each clan/settlement
विशे-विशे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootविश् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dhātṛs (Ordainers)B
Bhṛgus (Bhṛgavaḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes