Mantra 54
Rishi: Traditionally attributed within the Vājasaneyin transmission to the Yājñavalkya-line (exact ṛṣi assignment varies by anukramaṇī)
Devata: Ratha empowered by Indra/Maruts/Mitra/Varuṇa bandhus (composite invocation)
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and pāda-length)
Samhita Patha (Devanagari)
इन्द्र॑स्य॒ वज्रो॑ म॒रुता॒मनी॑कं मि॒त्रस्य॒ गर्भो॒ वरु॑णस्य॒ नाभि॑ः । सेमां नो॑ ह॒व्यदा॑तिं जुषा॒णो देव॑ रथ॒ प्रति॑ ह॒व्या गृ॑भाय
Transliteration
índrasya vájro marútām ánīkaṃ mitrásya gárbho váruṇasya nā́bhiḥ | sémāṃ no havyádātiṃ juṣāṇó deva ratha práti havyā́ gṛbhāya
Translation
इंद्राचा वज्र, मरुतांचा अग्रभाग, मित्राचा गर्भ, वरुणाची नाभी—हे दिव्य रथा! आमची ही हव्यदाति (हव्य-दान) प्रसन्न होऊन स्वीकारून, यथोचित प्रत्युत्तरात ही हवि ग्रहण कर.
Padapatha (Word Analysis)
इन्द्र॑स्य । वज्रः॑ । मरुता॑म् । अनी॑कम् । मित्रस्य॑ । गर्भः॑ । वरु॑णस्य । नाभिः॑ । सः । इमा॑म् । नः॑ । हव्य॑-दा॑तिम् । जुषा॒णः । देव॑ । रथ॑ । प्रति॑ । ह॒व्या । गृ॑भाय
Word by Word
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वज्रःthe thunderbolt
वज्रः:
Kartā (of implied ‘is/exists’)
TypeNoun
Rootवज्र (प्रातिपदिक)
मरुताम्of the Maruts
मरुताम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootमरुत् (प्रातिपदिक)
अनीकम्the face/host (front, array)
अनीकम्:
Kartā / Karma (appositional predicate to ‘वज्रः’)
TypeNoun
Rootअनीक (प्रातिपदिक)
मित्रस्यof Mitra
मित्रस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootमित्र (प्रातिपदिक)
गर्भःthe embryo/womb; inner core
गर्भः:
Kartā (of implied ‘is’)
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
वरुणस्यof Varuṇa
वरुणस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
नाभिःthe navel; hub/center
नाभिः:
Kartā (of implied ‘is’)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
सःhe (that one)
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इमाम्this
इमाम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःfor us / of us
नः:
Sampradāna (recipient sense) / सम्बन्ध
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
हव्यदातिम्the giving of oblations; oblation-gift
हव्यदातिम्:
Karma
TypeNoun
Rootहव्यदाति (प्रातिपदिक; ‘हव्य’+‘दाति’)
जुषाणःaccepting; taking pleasure in
जुषाणः:
Kartā (agreeing with ‘सः’)
TypeVerb (participle)
Rootजुष् (धातु) → जुषाण (कृदन्त, शानच्)
देवO god
देव:
सम्बोधन (address)
TypeNoun (vocative)
Rootदेव (प्रातिपदिक)
रथम्the chariot
रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
प्रतिtowards; in response to
प्रति:
(directional/relational marker)
TypeIndeclinable
Rootप्रति
हव्यानिoblations
हव्यानि:
Karma
TypeNoun
Rootहव्य (प्रातिपदिक)
गृभायtake; grasp
गृभाय:
(imperative action)
TypeVerb
Rootगृह्/गृभ् (धातु; Vedic ‘to seize, take’)
Entities Mentioned
R
Ratha (Divine Chariot)I
IndraM
MarutsM
MitraV
VaruṇaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes